مالا – زنجیرەی نویژی بودایی بۆ خوێندنەوە

مالا ناوی زنجیرەی نویژی بوداییزمە. ئەم وشەیە ڕەچەڵەکی لە زمانی سانسکریتییە و بە واتای تاج یان زنجیرەیە.

مالا زنجیرەیەکە کە ژمارەیەک مرواری تێدا داچەقاوە. لە شێوازی باوترین شکلیدا سەد و هەشت مرواری هەڵدەگرێت. لەگەڵ ئەمەشدا زنجیرەی کەمتریش بە مرواری کەمتر هەن.

ئەرکی سەرەکی ئەم زنجیرەیە ژماردنە. لە کاتی خوێندنەوەی مانترا و نویژەکاندا، دوای هەر دووبارەبوونەوەیەک مرواریەک بەرەو پێش دەبردرێت. مالا یارمەتی مۆمناکە دەدەت تا ژمارەی دووبارەبوونەوەکان بگرێت.

سەرباری ئەم ئەرکە کرداریی، مالا نیشانەیەکە بۆ ڕاهێنانی ڕۆحی و دیندارییەکە. ئەوەی مالا بپۆشێت، وا دەردەکەوێت کە ڕاهێنراوێکە.

مالا زۆر جار وەک خشڵ و وەک هاوڕێی هەمیشەیی دەپۆشرێت، لە مەڵبەند یان لە ملدا. بەم شێوازە مرۆڤ لە درێژایی ڕۆژدا هاوڕێیەتی دەکات.

لە ئایینناسیدا، مالا نموونەیەکی باشی ئامرازی ڕۆحییە کە هاوکات ئامراز و نیشانەیشە. هەم بۆ ڕاهێنان بەکاردێت و هەمیش نیشانەیەکی ژیانی دیندارییە.

زنجیرەی نویژ لە بوداییزمدا سەرنجی نەگرتووە. ئەم زنجیرەیە پێش بوداییزم لە جیهانی هیندییدا ناسراو بووە و بەشێکە لە نەریتی هیندۆیزم.

لە دیندارییی هیندییدا، ئەم زنجیرەیە لە سەرەتاوە بۆ ژماردن لە کاتی دووبارەکردنەوەی وشە و ناوی پیرۆز بەکاردێت. بوداییزم ئەم ئامرازی بڵاوی وەرگرت.

لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بوداییزم، مالا خۆیش بڵاو بووەتەوە. لە هیندستانەوە بۆ تیبەت، بۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و بۆ باشوری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا گەیشتووە.

لە ناوچە و قوتابخانەی جۆراوجۆردا، مالا شێوازێکی هەمان بەلام کەمێک جیاواز وەرگرتووە. ژمارەی مرواریەکان، ماتریاڵ و شێوازی بەکارهێنانی وابەستە بە نەریتەکانە و جیاواز دەبن.

سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە زنجیرەی نویژ زۆر لە دەرەوەی جیهانی هیندی و بودایی ناسراوە. کریستیانیزم و ئیسلامیش ئامرازی گیراو یان زنجیرەیی بۆ ژماردنی نویژ دەناسن.

بەم شێوەیە مالا بەشێکە لە کۆمەڵگایەکی بەرینی جیهانی لە زنجیرەی نویژ. بیرۆکەی ژماردنی وشەی پیرۆز بە ئامرازێکی زنجیرەیی، بە پێی زۆر ئایین بڵاوە.

باوترین مالا سەد و هەشت مرواری هەڵدەگرێت. ئەم ژمارەیە بەبێ مانا هەڵنەبژێردراوە، بەڵکو لە بوداییزم و جیهانی هیندیدا وەک ژمارەیەکی بەمانا دادەنرێت.

ژمارەی سەد و هەشت لە زۆر شوێن لە بوداییزمدا دەردەکەوێت. لەگەڵ لیستی جۆراوجۆر گرێدراوە، وەک ژمارەیەک لە بەندبووندنەوە یان بەربەستەکان کە پێویستە مرۆڤ لەسەریان زاڵ بێت.

سەبارەت بە سەرچاوەی ورد ئەم ژمارەیە، بیرۆکەی جۆراوجۆر هەن. بە شێوازی جۆراوجۆر لێکدانەوە کراوە و هیچ لێکدانەوەیەکی تاک وەک ڕاست پەسند نەکراوە.

ئاشکرایە ئەم ژمارەیە وەک خڵامرۆ و تەواو هەستراوە. زنجیرەیەک لە سەد و هەشت مرواری وەک یەکەیەکی تەواو لە ڕاهێنان دادەنرێت.

سەرباری مالای تەواو، زنجیرەی کەمترش هەن. زنجیرەی دەست بە ژمارەیەکی کەمتر لە مرواری باوترین، زۆرجار دابەشکەرێکی سەد و هەشت، لە مەڵبەند دادەپۆشرێن.

بەم شێوەیە ژمارەی مرواریەکان ڕێکخستنێکی جیددی بە مالا دەدەت. لەگەڵ هەر خولێکی تەواو، ڕاهێنراوەکە ژمارەیەکی دیاریکراو و بەمانای دووبارەبوونەوە بەدەستدەهێنێت.

مالا پێکهاتەیەکی ڕێکخراو هەیە. سەرباری سەد و هەشت مرواری ژماردن، پارچەی تری هەن کە هەریەکێکیان ئەرکێکی خۆیانی هەیە.

لە شوێنێکی زنجیرەکەدا مروارییەکی گەورەتر یان جیاواز دەرکەوتووە، کە زۆرجار ناوی مرواری سەرۆکی هەیە. ئەمە سەرەتا و کۆتایی خولەکە دیاری دەکات و خۆی نایژمێردرێت.

لە سەرووی مرواری سەرۆکدا زۆرجار پارچەیەکی درێژ هەیە کە زنجیرەکە کۆتایی دەبات. هەندێکجار ئەمە بە دەوڵەمەندی زانین یان بە گەیشتنی ڕۆحی گرێدراوە.

هەندێک مالا مرواری ژماردنی زیاده‌یی هەن، کە بە بۆشایی گەورەتر داچەقاون. یارمەتی دەدەن بۆ ژماردنی بڕی زیاتری دووبارەبوونەوە یان ژمارەی خولی تەواوبوو.

بۆ مرواریەکان ماتریاڵی جۆراوجۆر بەکاردێت. باوترین دار، تۆوی ڕوەکی دیاریکراو، ئێسک و بەرد نیوە بەنرخ. لە هەندێک نەریتدا ماتریاڵێکی دیاریکراو بەتایبەتی بەنرخ دادەنرێت.

پێکهاتەی ڕێکخراو مالا دەکات بە ئامرازێکی بیرکراوە. مرواری ژماردن، مرواری سەرۆک، پارچەی کۆتایی و نیشانەی زیاده‌یی لەگەڵ یەکتری دەکار دەکەون و ڕێگا دەدەن بۆ بردنی وردی خوێندنەوە.

مالا لە کاتی وتنی مانترا و نوێژ بەکاردێت. بەکارهێنانی ئەم زنجیرە شێوازێکی ڕێکخراوی هەیە کە لە نێوان تەقلیدەکاندا لە بنەڕەتدا هاوشێوەیە، بەڵام لە وردەکاریدا جیاوازە.

پەیڕەوکار زنجیرەکە بە دەستدا دەگرێت و لە دەنکی یەکەم دوای دەنکی سەرەکی (مەیستەر) دەست پێدەکات. دوای هەر جارێک دووبارەکردنەوەی مانترا، بە پەنجەی گویشتی دەنکێک بەرەو پێش دەبات.

بەم شێوەیە پەیڕەوکار دەنک بە دەنک بە زنجیرەکەدا تێدەپەڕێت. کاتێک دەگاتە دەنکی سەرەکی، یەک خولی تەواو کە سەد و هەشت دووبارەکردنەوەیە تەواو بووە.

ئەگەر پەیڕەوکار بیەوێت بەردەوام بێت، زنجیرەکە بەرەوپێچ دەکاتەوە و خولێکی نوێ دەست پێدەکاتەوە. دەنکی سەرەکی هەرگیز تێناپەڕدرێت، بەڵکو هەمیشە خاڵی گەڕانەوەیە.

ئەم شێوازە ڕێگە بە پەیڕەوکار دەدات تەواو خۆی لەسەر مانترا کۆبکاتەوە. ژماردنەکە بەشێوەیەکی خۆکارانە پێش دەکەوێت، بەبێ ئەوەی سەرنج لە وتنەوەکە بدرێت.

مالا بەم شێوەیە ئامرازێکی کۆبونەوەیە. ئەرکی ژماردن لە پەیڕەوکار دادەگرێت و ئازادی بۆ ئەو ڕاهێنانی ڕاستەقینەی ڕۆحی دادەنێت کە دووبارەکردنەوەی وشەی پیرۆزە.

مالا پەیوەندی بە مانتراەوە هەیە. بەبێ خوێندنەوەی مانترا و نوێژەکان، زنجیرەی نوێژ هیچ ئەرکێکی نەدەبوو.

مانترا فۆرمولێکی پیرۆزە، وشەیەک یان ڕستەیەکە کە لە کاتی ڕاهێنانەکاندا بەدووپاتی دەوترێتەوە. لە بودیزمدا مانترای زۆر هەن کە بە شێوە یان فێرکردنی تایبەتەوە بەستراونەتەوە.

مانای دووبارەکردنەوە لە کۆکردنەوەی ڕۆحدایە. کاتێک ڕاهێنەرەکە بەردەوام مانترا دەڵێتەوە، ڕۆحی ڕاست دەکاتەوە و لە گەڕان و بێ ئارامیدا ڕزگاری دەکات.

دووبارەکردنەوەی زۆر بە ئاشکرا ویسترابوو. هەندێک ڕاهێنان داوا دەکات مانترایەک چەندین هەزار جار بوترێتەوە. لێرەدا مالا دەبێتە ئامرازێکی پێویست.

مالا ئەژماردنەکە ڕابەری دەکات، بەڵام ئەو نییە شتی سەرەکی. شتی سەرەکی مانترایە و ئەو کۆکردنەوەی ڕۆحییەیە کە لە دووبارەکردنەوەیدا پەیدا دەبێت.

مالا بەمجۆرە ئامرازێکی خزمەتگوزارە. ئەو خزمەتی خوێندنەوە و کۆکردنەوە دەکات، و بەهاکەی لەوەدایە کە ئەم ڕاهێنانە ڕۆحییە دەکاتە شتێکی ڕێکخراو و ئەگەری بەدیهێنانی.

سەرباری ئەرکی خۆی وەک ئامرازی ژماردن، مالا نیشانەیەکە. زۆرجار بە درێژایی ڕۆژ لەبەردەکرێت و بەرگرکار وەک پەیڕەوکارێک دەناسێنێت.

مالا بەم شێوەیە نیشانەی دیندارییە و ڕاهێنانی ڕۆحییە. ئەوەی لە دەمار یا لە ملدا لەبەری دەکات، دان بە پراکتیزەی بودایی دەنێت.

مالا لە ڕوانگەی پارێزراوی خۆیدا بەتایبەتی لەبەر ئەوەی سەرچاوە دەگرێت کە لەسەری بەسەرچووە. زنجیرەیەک کە لەسەری هەزاران مانترا وتراوەتەوە، بۆ نموونە بە کاریگەری ئەم ڕاهێنانە دەبینرێت.

لە هەندێک تەقلیددا مالاکان لەلایەن مامۆستایەکەوە بەرەکەت پێدرێن. ئینجا مالایەکی بەرەکەتدراو وەک شتێک تێدەگیردرێت کە بەرەکەتی ڕاهێنان و مامۆستاکەی لەخۆدەگرێت.

پارێزراویی مالا بەم شێوەیە لە هێزێکی بەرگریکاردا نیشتووی نییە. بەڵکو لە یادکردنەوەی ڕاهێنان و لە پەیوەندی لەگەڵ ئەو وتنەوەیەی نیشتووی کە لەسەری ئەنجام دراوە.

مالا بەم شێوەیە نموونەیەکی باشە بۆ شتێک کە بە بەکارهێنانەوە دەبێتە نیشانە. لە ئامرازی ژماردنی وتنەوە، دەبێتە نیشانەیەکی لەبەرکراوی دیندارییە و کۆبونەوەی ڕۆحی.

مالا دەکرێت لە چوارچێوەی گشتیتری زنجیرەکانی نوێژدا سەیر بکرێت. ئەم زنجیرەیانە و ئامرازە گیراوانە لە زۆر دینی ناسراون.

لە هیندویزمدا کە مالای بودایی لە ژینگەی ئەودایە هاتووە، زنجیرەی نوێژ بەکاردێت. لەوێش بۆ ژماردن لە کاتی دووبارەکردنەوەی ناوی پیرۆز و فورمولەکان بەکاردێت.

مەسیحیەت تەسبیحی گوڵ (رۆزنکرانتس) دەناسێت، زنجیرەیەکی گیراو بە دەنک کە نوێژکردن بە ڕیزبەندییەکی جێگیر ڕێبەری دەکات. ئیسلامیش تەسبیح دەناسێت بۆ وتنی ناوەکانی خودا.

هەموو ئەم زنجیرانە لەسەر یەک بیرۆکەی بنەڕەتی دامەزراون. وتنی دووبارەی وشەی پیرۆز لە ڕێگەی ئامرازێکی زنجیرەییدا دەبردرێتە پێش، تاکو نوێژکەر بتوانێت خۆی لەسەر وشەکە کۆبکاتەوە.

جیاوازییەکان لە وردەکاریدا هەن، لە ژمارەی دەنکەکان، لە وشەکانی دەوترێن و لە شێوازی بەکارهێنان. بەڵام ناوەرۆکی هاوبەش، واتە ژماردنی ڕێبەریکراوی وتنەوە، لە هەموو شوێنێکدا یەکسانە.

مالا بەم شێوەیە شێوازی بودایی ئامرازێکی بەرباڵای جیهانییە. ئەو نیشان دەدات کە بیرۆکەی بردنی نوێژ لە ڕێگەی زنجیرەیەکدا، بەسەر دینەکاندا تێگەیشتراوە.

مالا لە جیهانی بودیزمدا هەتا ئەمڕۆ ئامرازێکی بڵاوبووەوە و زیندووە. لە دێرەکان و لە ڕاهێنانی باوەڕداران بێ گۆڕان بەکاردێت.

ڕاهیب، ڕاهیبە و ئەو کەسانەی خاوەن ڕاهێنانن مالا لە کاتی خوێندنەوە و لە ژیانی ڕۆژانەدا ئەگرن. ئەوە دیمەنێکی ئاشناوانەیە لە وڵاتانی بودیزم.

لە دەرەوەی جیهانی بودیزمیشەوە، مالا بەهۆی ئارەزووی سەبارەت بە ڕاهێنانی بودیستی و مێدیتەیشنەوە لە ڕۆژئاواش ناسراو بووە. لەوێ زۆرجار بەکاردێت و دەکرێتە بەر.

لەم بڵاوبوونەوە فراوانەدا، مالا هاوکات وەک خشڵ دەکرێتە بەر. وەک زنجیرەیەک لە دەوری مەچەک بووە بە پارچەیەکی خشڵی بڵاو.

لەم بەکارهێنانەدا، ئەرکی ئایینی مالا لەوانەیە بچێتە پشتەوە. ئینجا بە گشتی وەک خشڵ یان وەک نیشانەیەکی ڕوانگرتنەوە بۆ وریایی تێدەگیرێت.

بەڵام لە بنەڕەتدا، مالا هەر ئەوەیە کە هەمیشە بووە، زنجیرەیەکی نوێژ بۆ خوێندنەوەی مانتراکان، ئامرازێک بۆ کۆکردنەوەی ڕۆحی، و نیشانەیەکی ژیانێکی خواپەرست و ڕاهێنراو.