شێزمو، ددانێک لە داب‌ونەریتی میسری

شێزمو (Shezmu) دیوێکە لە نەریتی میسری کۆن.

دیوی سەربڕین، چەورکردن و شەراب، بوونەوەرێکی دووڕوو و مەترسیداره. شێزمو هێزی خوێناوی گواستنەوەیە: قەصاب، فشێنەری زەیت، دروستکەری شەراب. بە پێکەنینێکی فراوان و کێوی و ئامرازی قەصابی، ئەو بەرهەمهێنەرە هەروەها وێرانکەرە.

شەراب لە ترێی وردکراو، زەیت لە تۆوی فشێنراو، پیشەکانی توندوتیژییان دەوێت. لە جیهانی پاش مردن، شێزمو دەتوانێت ببێتە دوژمن ئەگەر مرۆڤ ناوەکانی نەزانێت.

شێزمو دیوێکی میسری سەربڕین و فشێنی شەرابە.

دیمۆنمیسر

شێزمو

کوتایی خێرا: شێزمو

جۆر: خوداوەندی سەرەکی میسری، خودای کوشتارگا و پەستەری مردووان
پانتیۆن: میسر (هەموو دەوڵەتزادان)
کارکرد: ئامادەکردنی شەراب و زەیتی چەورکردن؛ لە بابەتی مردووان «پەستەری تاوانباران»
سیفەتی سەرەکی: سەری شێر یا هەرمانی، پەستەر (سێفشیت)، چەقۆ، پۆستی سووری خوێن
شوێنی سەرەکی پەرستن: ئیدفو، دەندەرا، تیب
دووکارکردن: ئامادەکاری چەورکردنی ئارام / پەستەری مردووانی توڵسینەرانە

جێگیرکردن

سەردەمی دەقەکان

شێزمو لە دەقەکانی پیرامید (بابەت ٢٤٦، ٢٧٣–٢٧٤، نزیکەی سەدەی ٢٤ پ.ز.) بەڵگەدار کراوە، یەکێک لە کۆنترین خودایانی بوونەوەری مردووان لە پانتیۆنی میسری. لە هیمنی مرۆڤخۆری دەقەکانی پیرامید (پیرامیدی ئوناس) کارەکترێکی ناوەندییە: ئەو تاوانبارانی بۆ خواردنی شاهانەی میسری دەپەستێت. لە داب‌ونەریتەکانی دواتردا، سووکبووەوە بۆ کارکردنێکی ئارامتر (ئامادەکاری شەراب و زەیتی چەورکردن)، بەڵام سیفەتی دووگیانی خۆی لە ئیدفو و دەندەرا پاراستراوە.

بواری باڵاوبوونەوە

لە سەرانسەری خاکی میسر پەرستراوە. شوێنی سەرەکی پەرستن: ئیدفو (نەقشەکان وەک پەستەر لە داب‌ونەریتی پتولمی)، دەندەرا، تیب. کارگاکانی زەیتی چەورکردن لە ژێر حیمایەتی ئەو بوون. لە ڕێوڕەسمەکانی ناشتنی مردووان لە دەوری پتولمی دوایی وەک وێنەی چاودێری توڵسینەرانە لە دووچاخانەکان.

دۆخی سەرچاوەکان

سەرچاوە سەرەکییەکان: دەقەکانی پیرامید (بابەت ٢٤٦، ٢٧٣–٢٧٤، هیمنی مرۆڤخۆر)، دەقەکانی دووچاخانە، پەڕتووکی مردووان (بابەت ١٧، ٦٤)، نەقشەکانی پەرستگای ئیدفو. ئەدەبیاتی یاریدەدەر: Bonnet، Reallexikon؛ Wilkinson، The Complete Gods and Goddesses؛ Eyre، The Cannibal Hymn.

ناو

شێزمو بە ڕوخسارێکی فرەیی وحشیانە نێردراوە، هەندێک جار بە تایبەتمەندی گیانلەبەرانەوە. ڕەنگی سوورە (خوێن) یان ڕەشە (بۆشایی گیان). زۆر جار چەقۆیەکی گەورە، تەور یان گرتووکار هەڵدەگرێت، ئامرازی پیشەسازی و توندوتیژی.

هەندێک جار دەستەکانی بە خوێن پیسکراون. لە پاپیروسدا بە کارەکترێکی ماسولکەیی و توندوتیژ نمایش دراوە. یوریوس (شاڵمی) هەندێک جار ناوچاوانی خۆشدەکات. ئەمفۆرای شەراب یان قاپی زەیت لەگەڵیدا دیارن.

وەسف

شێزمو قوربانی گیانلەبەران دەکات، زەیت و شەراب دەگوشێت، و لە جیهانی مردووان دادوەری مردووان دەکات. لە پەڕتووکی مردووان وەک مەترسییەک سەیر دەکرێت، پێویستە ناوی بزانرێت و ئارام بکرێتەوە. ئەگەر مردووێک ناوی نەزانێت، شێزمو دەتوانێت ببێتە ئازاردەرێکی سەخت.

شەراب و زەیت شتی بەنرخ بوون، شێزمو چاودێری دروستکردن و بەکارهێنانی ئایینیییان دەکرد. کۆیلە کرێکارانی گوشینەکانی زەیت و شەراب نوێژیان بۆ دەکرد تاکو سەلامەت بمێننەوە. کاهینەکان بانگیان دەکرد تاکو گیانلەبەرانی قوربانی بە شێوەیەکی ئایینی سەرببڕدرێن. پەرستنی ئەو لە بەراورد لەگەڵ خوداوەندە گەورەکان کەمتر ڕەسمی بوو، بەڵام لە کولتوردا ڕەگی داکوتابوو.

دیمەن و هێماگەلی

شێزمو وەک پیاوێکی بەهێزی ماسولکەیی وێنا دەکرێت، زۆرجار بە تایبەتمەندی شێر یان بوونەوەرێکی دڕندە و ئایین. زەیتگوشینێک یان ئامرازی گوشین هەڵدەگرێت یان لەگەڵ خۆیدا دەیبات. جەستەی زۆرجار بە خوێن یان شەراب ڕەنگاوڕەنگ کراوە، کە دووڕوویی سروشتی ئەو دەردەخات.

دەتوانرێت بە جەستەیەکی سوور یان سووری تاریک وێنا بکرێت. شێزمو چاوی تیژبینی هەیە کە هەمان کات دڵڕەق و گۆڕانکار دەردەکەوێت. مووی دەتوانێت شێواو یان چڵکن بێت. ژوری ترێ یان ئامرازی گوشین هێماکانی ئەون.

پرۆفایل: شێزمو

گرنگترین لایەنەکانی شێزمو بە کۆتایی خێرا. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، کارکرد، ڕوخسار، پەرستن، هێما و لاوازییەکان کۆدەکەنەوە.

سەرچاوەی شێزمو

پێگەی نەوەیی شێزمو بە شێوەیەکی جێگیر دیاریکراو نییە. لە هەندێک داب‌ونەریت کوڕی سیخمیتە (دایکی سەرشێر، گونجاوی بۆ سیفەتی دووگیانی خۆی). لە هەندێکی دیکە کوڕی ڕەیە (لە کارکردی خۆی وەک پارێزەری بلمی خۆر). دووسیفەتی خۆی، ئامادەکاری ئارامی چەورکردن و پەستەری توڵسینەرانەی مردووان، وەک هاوتای نێرینەی خوداوەندی دوکارکردی سیخمیت-باستیت دیت.

پەیوەست بە

دووکارکردن: پارێزراوی ئارامی ئامادەکاری شەراب و زەیتی چەورکردن (ترێی سوور لە پەستەر پیچرا، لاسانی بۆ پەستنی مردووان) و پەستەری توڵسینەرانەی «تاوانباران». لە هیمنی مرۆڤخۆردا سەری مردووان بۆ پاشا پێشکەش دەکات، لەکاتێکدا سیخمیت لێدەخوارد. لە داب‌ونەریتەکانی دواتردا زیاتر وەک چاودێری پارێزەر نەک وەک سزادەری چالاک.

شێوەی دەرکەوتن

دوو شێوەی سەرەکی:

سەرشێر: بە پۆستی سووری خوێن، پەستەر (سێفشیت) لە دەست، چەقۆ.

سەرهەرمانی: وەک پارێزەری بلمی خۆر نمایش دراوە، بە زگۆیی واس و ئانخ.

لە ئیدفو بە هەردوو شێوە دیارن، بەپێی بابەت. لە هەندێک نەقشدا تەنها دیمەنی پەستەر بەبێ شێوەی مرۆڤانە، تەنها پەستەر لەگەڵ ترێ (یان سەر).

کاریگەری شێزمو

بوارە کاریگەری: شێزمو پێش دروستکردنی زەیتی چەورکردن و ئامادەکردنی شەراب نویژی بۆ دەکرا، حیمایەتی ئەو دەڵنیای خواردنەوە و چەوری کوالیتیبووی دەکرد. لە ناشتنی مردووان وەک چاودێر نویژی بۆ دەکرا، کە مردووان لە قوتان لەلایەن هێزی ناڕێکدا پارێزی دەکرد. لە داب‌ونەریتی پەرستگای پتولمی، وەک سیخمیت، بەشێکی ئارامکردنیشی هەیە.

شێوازەکانی بەرگری

سەری شێر، سەری هەڵۆ، مەلبانی مەی (سەفشێت)، چەقۆ، رەنگی پۆست سووری خوێن، داردەستی واس، ترێی سوور، گۆزەی زەیتی تدلێن. ڕوەکەکان: ترێ (بەتایبەت سوور)، زەیتوون (بۆ زەیت)، لۆتس. ئاژەڵی پیرۆز: شێر، هەڵۆ. ڕەنگی پیرۆز: سوور، زێڕی.

لاوەکییەکانی شێزمو

سەخمێت (میسر، دایک، هەمان ڕوخساری تووڕەیی)، ئانوبیس (میسر، ڕاپەڕاندنی مردووان)، ئاپۆفیس (بەرەنگاربووەوە وەک شێوی سووکایەتی)، بهەیراڤا (هیندۆسیزم، پارێزەری تووڕەی خوێناوی)، یاما-دارماراجا (تیبەت، دادوەری مردووان بە دووسۆزیی گامیش)، ماهاکالا (بوداییگەری). لە ڕووی ئەرکییەوە: هەموو پاسەوانێکی مردووان کە بۆنی خوێناوی هەبێت لە ئەرکەکانی شێزمو بەشدارە.

پراکتیکی پارێزراوی

ڕیتوالەکانی دوورخستنەوەی شەڕی خراپ

شێزمو (بە میسری کۆن: Šzm.w) خودای سزادان و ئێشاندنە و هەروەها خودای مەیکردن و پێستکردنی زەیت و پەخشی مۆر، دووچەهرەیی مردن و مۆرکردن سیمای دیاریکەری ئەرکەکەیەتی. دەقەکانی پیرامید (بەند 273-274، «هیمنی کانیبال») ناوی دەبات وەک گەورەی پەخشین، ئەوەی خواوەندان بۆ فیرعەون وەک خواردن ئامادە دەکات.

لە سەردەمی دواتردا، ئەرکی لە سزادان بۆ خودای پارێزەری مردووان دەگۆڕدرێت. ڕیتوالەکانی دوورخستنەوەی شەڕی خراپ لە دژی لایەنی وێرانکارانەی شێزمو لە پەرستگای ئێدفوو-لیتورگیدا دەبیندرێن، بەتایبەت لە دراماکانی میتۆسی هۆروسدا (بەراورد بکە بە: Wilkinson, Complete Gods and Goddesses; Otto, Egyptian Religion).

نیزیک‌کردنەوەکان (بانگهێشتنی جادوویی)

لە کتێبی مردووان (بەشی 17 و 175) شێزمو وەک هاوڕێی مردوو دەردەکەوێت، ئەوەی دوژمنانی مردوو لە جیهانی ژێرزەوی پارچەپارچە دەکات، ئەرکێکی دوورخستنەوەی شەڕی خراپ. دەقەکانی ڕیتوالی ئێدفوو (سەردەمی پتولمی) بەکاریدەهێنن لە کاتی مۆرکردنی فیرعەون لە ڕیتوالەکانی تاجگوازی و نوێکردنەوەدا.

تیلسم و نیشانەکانی پاراستن

هێمای شێزمو پیچی مەلبانی مەیە (shesp)، بە هیروگلیف وەک وێنەی پیاوێک لەگەڵ داری پەخشین نیشان دراوە. تەختەکانی دوورخستنەوەی شەڕی خراپی ئێدفوو کە ناوی لەسەرن، ژووری خواروبار پارێزراو بوون کە مەی و زەیتیان تێدا بوو. مۆری قوڵپی خۆل لەسەر گۆزەی مەیی سەردەمی دواتردا نووسینی شێزمویان تێدایە، لە دژی دزی و تیاچووندا.

شێزمو، لاوەکییەکان لە کولتوورەکانی تر

شێزمو لە ئاریس (یۆنان) دەچێت، خودای خوێن و توندوتیژی، بەڵام ڕووکەشترە. لەگەڵ دیمۆنەکانی هێکاتائوس (یۆنان) سیمای دووسۆز و پیشەگەرانەی هاوبەشە. یادی لۆکی (سکاندیناڤیا) دەخاتەوە، دیمۆنێکی فێڵباز کە هەم یارمەتی دەدەت هەم زیان دەگەیەنێت. بیرۆکەی دیمۆنێکی پیشەکاری و سنووری گشتییە؛ شێزمو نموونەیەکی سەرەتایی میسریانەیە.

خودای مەلبان: مەی، زەیت و خوێن

شێزمو (هەروەها شێسێمو) یەکێکە لە سیماکانی دووسۆزترین لە پانتیۆنی میسری، و دووچەهرەییەکەی بە یەک وێنە دیاری دەکرێت: مەلبانی مەی. شێزمو خودای مەلبانی مەی و پەخشی زەیتە.

لەم ئەرکەیدا، ئەو خوداوەندێکی دۆستانەیە کە پەیوەندی بە دابینکردن و شادی جەژنەوە هەیە. دەق و وێنەکان ئەو وەک گەورەی ترێی سوور، وەکی ئەوەی مەی بۆ خواوەندان و بۆ خوانی جەژن ئامادە دەکات، و وەکی ئامادەکاری زەیتی بۆنخۆش کە لە کوڵتی پەرستگا و لە کاروباری تاشتنی مردوودا پێویست بوون، نیشان دەدەن.

هەمان کارەکە بەڵام لایەنێکی ترسناکی هەیە. پەخشین و پچقاندنی ترێ کە شیرەی سوور تیایدا دەردەچێت، بووە وێنە بۆ پەخشینی سەر و کۆکردنەوەی خوێن.

لە دەقەکانی سندووق و بەتایبەت لە بەشێکی بەناوبانگی دەقەکانی پیرامیددا، شێزمو وەک ئەوەی دەردەکەوێت کە بۆ پاشا خواوەندان دەبڕێت، ئەندامەکانیان بۆ مەلبان فڕێدەدەت و وەک ترێ دەیانپەخشێنێت، بۆ ئەوەی فیرعەونی مردوو لە هێزیان بژیت. لە پەخشەری مەی دەبێتە پەخشەری خوێن.

ئەم پەیوەندییە ناکۆکییی نییە، بەڵکو لۆژیکێکی ناوخۆیی دوای دەکەوێت. هەمان کار، پچقاندن بۆ بەدەستهێنانی شیرەیەکی سوور، هەردوو واتاکە هەڵدەگرێت.

شێزمو بەم شێوەیە بە نموونە دەریدەخات چۆن بیرکردنەوەی میسری خواوەندانی نەدابەشکردووە بۆ چاک و خراپ، بەڵکو ڕووکارە پێچەوانەکانی پێداوە کە لە ڕەگێکی هاوبەشەوە دەردەچن. خودای مەی جەژن و بڕیاردەری ناباوەڕان هەمان کەسن.

شێزمو لە کتێبی مردووان و لە دادگای جیهانی ئاوان

لە نووسینی مردووگیریدا، شێزمو شوێنێکی جێگیر بەڵام نەک سەرەکی هەیە. لە کتێبی مردووان، کۆمەڵەی بەند بۆ جیهانی ئاوان، و لە دەقەکانی سندووقی کۆنترەوە، وەک یەکێک لە هێزەکانی خزمەتکار لە شانشینی مردووان دەردەکەوێت.

ئەرکەکەی لەوێدا دووسۆز ماوەتەوە: دەتوانێت بۆ مردووی ڕاستەقینە دۆست بێت و زەیت و مەیی باشی جیهانی ئاوانی بۆ ئامادە بکات، بەڵام دەتوانێت یەکێک بێت لە جێبەجێکارانی سزا کە دەکەون بەسەر تاوانباراندا.

بەتایبەت لە وێنەکانی دادگای جیهانی ئاوان و شوێنەکانی سزادان، بوونەوەرانێک دەردەکەون کە سەری تاوانبار دەبڕن، پارچەپارچەیان دەکەن و دەیانخەنە قازان یا مەلبانەوە. شێزمو لە هەندێک سەرچاوەدا لەگەڵ ئەم کردارە سزاداندارییانە پەیوەستکراوە.

سنووردارکردنی دروستی ئەرکەکەی بەرامبەر بوونەوەرانی تری سزادەری جیهانی ئاوان لە توێژینەوەدا تەواو ڕوون نەکراوەتەوە، چونکە دەقەکان زۆرجار بە کۆتایی ناوی دەبردن و ئەرکەکەی بەپێی بەند و سەردەم جیاواز دەبێت.

گرنگ ئەوەیە کە شێزمو لە چوارچێوەی جیهانی ئاواندا هەرگیز دادوەری سەرەکی نییە. دادگاکە خۆی لەلایەن ئۆسیریس و خواوەندانی هاوڕێیەوەیە؛ کێشانی دڵ لەبەردەم ماعاتدا ئەنجام دەدرێت. شێزمو بوونەوەرێکی جێبەجێکارە، یەکێک لەوانەی حوکم جێبەجێ دەکەن.

ئەم پێگەیە لەگەڵ سیفاتەکەیدا دەگونجێت: ئەو کەسەیە کە دەست بۆ کار دەبات، پەخش دەکات و سەر دەبڕێت، نەک بڕیار دەدەت.

لە مێژووی گواستنەوەی دواتردا، بەتایبەت لە دەقەکانی پەرستگای یۆنانی-ڕۆمانی ئێدفوو و دێندەرا، لایەنی دۆستانەی وەک ئامادەکاری مۆر بەهێزتر دەردەکەوێتەوە، ئەوەی نیشان دەدەت کە هەردوو لایەنی خودایەکە بەسەر تەواوی مێژووی ئایینی میسریدا لەگەڵ یەکتری بوونیان هەبووە.

ئایکۆنۆگرافی و شوێنەکانی پەرستن

وێنەکردنەکانی شێزمو زۆر نین، بەڵام تایبەتمەندییان هەیە. زۆرجار بە شێوەی مرۆیی دیار دەبێت، هەندێک جار بە سەری شێر، کە ئاماژەیە بۆ ڕووی مەترسیدار و دڕندانەی خوداوەندەکە. لە هەندێک وێنەدا ئامرازی سەر بە پەرگاڵ و پرێسی زەیت پێوە دیارن. شێوەی سەرشێری ئەو لە ڕووی نیشانگەلی ئایینییەوە بەندی دەکاتەوە بە خوداوەندانی دیکەی مەترسیدار بەڵام هەروەها پارێزەری پانتیۆنی میسری.

شێزمو یەکێک نەبوو لە خوداوەندە گەورەکانی شانشین کە پەرستگای بەرچاوی خۆی هەبووبێت. کوڵتی ئەو زیاتر ناوچەیی و کارکردنی بووە. لەو شوێنانەدا بەتایبەتی دەپەرستراوە کە ئەرکەکانی لەوێدا کاریگەری پراکتیکییان هەبووە: لە ناوچەکانی ڕەزەمانی، وەکوو لە ڕۆژاوای دلتا و لە ئۆیزیسەکان، هەروەها لە پەیوەندی لەگەڵ دروستکردنی زەیتی ڕۆشتوێن.

سەرچاوەکان ئەو لەگەڵ ناوچەی فایوم بەیەکەوە دەبەستنەوە. نیشانگە و یادکردنەوەکان بەڵاوکراوی سەردەمی مێژووی ئایینی میسری دیارن، لە دەقە هەرەمییەکانی شانشینی کۆن هەتا دەقی پەرستگاکانی سەردەمی پتولمائیۆس.

ئەم دۆخی سەرچاوانە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی شێزمو لە بۆچوونی هاوچەرخدا کەمتر دیارە لەبەرانبەر خوداوەندە گەورەکان. ئەو پیشەگەرێک بوو، خوداوەندێک بۆ کارە دیارکراوان و شوێنە دیارکراوان.

هەر ئەمەیش ئەو لە ڕووی زانستی ئایینییەوە سەرنجڕاکێش دەکات: لە سەری دەتوانرێت بخوێنرێتەوە چۆن میسرییەکان پرۆسەی پیشەیی و ڕۆژانەیان، وەکوو کەلتن، پرێسکردن، دروستکردنی زەیت، بار بە واتای خوایی کردووە.

مەی لەسەر مێزی جەژنی و زەیتی ڕۆشتوێن لە پەرستگا کارگرێکی خوایی هەبوو، و هەر ئەم خودایە هەروەها دڵنیایی دەداپێ کە دوژمنانی نیزام لە جیهانی پاش مردن وەکوو ترێی گەیشتوو دەپیسدرێن.

لینکی زیاتر

ئەدەبیاتی توێژینەوە

سەرچاوەی ستانداردی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.

پراکتیکی پاراستنی باسکراو لێرە، دیارخستنێکی زانستی-ئایینییە بۆ نەریتە مێژووییەکان. iWell Guard پەیوەندی بەم هێڵە مێژوویی-کولتوورییەوە دەگرێت کە تایبەتمەندی بوونی ئامرازی پاراستنی هەڵگیراوە، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەم نەریتەیە پێشکەش دەکات. زیاتر لەبارەی iWell Guard →