ئاپوفیس، بە میسریی ꜥꜣpp، بە یۆنانی Apophis، گەورەترین هەڕەشەیە لە بۆچوونی جیهانی میسری کۆن. وەک شێلانەی سەرەتایی، دژی مائات، ڕێکخستنی کۆسمۆسی، دەوەستێتەوە. هەموو شەوێک گەڕانی خۆری ڕا لە نێو جیهانی ژێرزەوی هەڕەشەی لێ دەکات؛ هەموو بەیانییەک تێکدەشکێت، بەڵام هەرگیز بە تەواوی لەناو نەبراوە.
ئەمە دەکاتە شێوەیەکی نائاسایی: ئەو کەمتر شێوەیەکی تاک تاکە و زیاتر پرینسیپێکی کۆسمۆسی بەرەوانییە. پەرستنی ئەو تەنها کولتوورێکی بەرگرییە، لە دەق و ڕیتوالەکاندا ناوی دەبردرێت تاکو لەناو ببرێت. ناسراوترین ئەم ڕیتوالانە، ڕیتوالی پارچەپارچەکردنی ئاپوفیس، بە دوورودریژی لە پاپیرۆسەکانی دەوری کۆتایی گەیشتووەتە دەستمان.
جۆر: شێلانەی سەرەتایی، بوونەوەری شێوگری
سەرچاوە: پێش دروستکردنی جیهان؛ خودی نائاڕاستەبووی
دەقەکان: کتێبی ئاپوفیس (پاپیرۆسی ئاپوفیس)، کتێبەکانی دنیای پاش مردن، کتێبی مردووان
سەردەم: لە شانشینی کۆن تا سەردەمی کۆتایی
بڵاوبوونەوە: هەموو ناوچەی کولتووری میسری
بەرگری: ڕیتوالی پارچەپارچەکردنی ئاپوفیس، ئافراندنەکان، پەیکەرەکانی مۆم
یەکەم بەڵگەکان لە دەقەکانی هەرەمی سەردەمی شانشینی کۆن هاتوونەتە. ئایینناسی ئاپوفیس بە تەواوی لە کتێبەکانی دنیای پاش مردن لە شانشینی نوێ (ئامدوات، کتێبی دەرگاکان) گەشەی سەندووە. دوورودرێژترین گواستنەوەی ڕیتوالی لە پاپیرۆسەکانی سەردەمی کۆتایی-پتولیمی، ناسراو بە کتێبی ئاپوفیس، دۆزراوەتەوە.
بیرکردنەوەی شێلانەیەکی شێوگری لە هەموو ناوچەی کولتووری میسری جێگیر بووە و سنووردار بە هیچ ناوچەیەکی دیاریکراو نییە. لە ڕیتوالەکانی بەرگری، ئاپوفیس بە نوێنەرایەتی هەموو جۆرێک لە نائارامی نەفرەت لێ کراوە، کۆسمۆسی، سیاسی و کەسی.
سەرچاوە سەرەکییەکان کتێبی ئاپوفیسن (چەندین پاپیرۆس لە بنەماڵەی 22 و 30)، کتێبەکانی دنیای پاش مردن لەگەڵ بوونەوەرەکانی شێلانەییان و دەقەکانی ڕیتوالی بەرگریکردن لە خۆر. هەروەها بەڵگە ئایکۆنۆگرافییەکان لە گورستان و پەرستگاکان، کە تێیاندا ئاپوفیس زۆرجار لە ساتی لەناوچوونیدا نمایش کراوە.
میسری: ꜥꜣpp، بە نزیکەیی «ئاپێپ» دەخوێنرێتەوە؛ نیشاندەری هەمیشەیی زۆرجار شێلانەکەیە.
یۆنانی: Ἄποφις → ئاپوفیس.
شێوازەکانی تر: ꜥpp، هەندێک جار وەک شێوازی مێینە ꜥpp.t.
بەپێچەوانەی ئامیت یا تاوێرێت، ئاپوفیس هەرگیز وەک خواوەندی نەپەرستراوە. ناوی ئەو بەئاشکرا «تێکدەشکێنرێت»، بۆیە بە شێوەی ڕیتوالی دەخرێتە سەر هێڵ یا دووبارە دەنووسرێتەوە بۆ بەهێزکردنی لەناوبردنەکە. میسرییەکان زمان و نووسین بە کاریگەرییان لە کاردا دەبینین: بەزاراوەکردنی ناوی شێوگری واتای نەفرەتکردنی لێی بوو.
ڕوخسار
ئاپوفیس شێلانەیەکی زۆر گەورەیە، زۆرجار وەک درێژایەکی بێسنوور وەسف کراوە، لەگەڵ زۆر پێچانی. هیچ ناوچەی نیشتەجێبوونی جێگیری نییە، بەڵکو لە سنوورەکانی جیهانی ڕێکخراودا خۆی مات کردووە، بەتایبەت لە کاژێری دوازدەیەمی شەودا. لە هونەری وێنەکێشاندا هەرگیز نزیک نییە جگە لە ساتی لەناوچوونیدا نمایش بکرێت: بە ڕم دراوسیدا، پارچەپارچە کراوە، سوتیوە.
هەڵسوکەوت
کارەکەی هەمیشە هەمانە: پەلاماری بەلەمی خۆر دەدات و هەوڵ دەدات گەڕانی خۆر بوەستێنێت. قووت دەدات، هەڕەشەی قووتکردن دەکات، جۆشی ئاوی جیهانی ژێرزەوی تێکدەدات. هەموو شەوێک دووبارە. ئیجازە بۆ گفتوگۆ نییە؛ تاکە وەڵام لەناوبردنە لەلایەن خواوەندان و مرۆڤکانەوە بەیەکەوە.
بواری کاریگەری
بە واتای ئەفسانەیی: پەیوەندی نێوان جیهانەکان، جیهانی ژێرزەوی، بەتایبەت کاژێری دوازدەیەمی شەو. بە واتای ڕیتوالی: هەرکوێ نائارامی هەڕەشەی هەبێت، پەرستگا، تاجگذاری پاشا، نەخۆشی، سنوورەکانی وڵات.
سەرچاوەی ئەفسانەیی
ئاپوفیس پێش دروستکردنی جیهان بووە. ئەو نەبووەتەوە، بەڵکو بەشێکە لە بێدروستبوونی کە لەگەڵ دروستکردنەوە هاتووە. ئەم پێشبوونییە کلیلییە: خودای ڕا ناتوانێت بە تەواوی لەناوی ببرێت، چونکە ئەو ئۆنتۆلۆژیکی کۆنترە لە ڕێکخستن خۆی.
گرنگترین ڕوخسارەکانی ئاپوفیس بە کۆتایی. وردەکارییەکان سەبارەت بە ناو، وەسف، بەرگری و لاسایی لە بەشەکانی خوارەوە دەدۆزیتەوە.
شێلانەی سەرەتایی کە پێش دروستکردنی جیهان بوونی هەبووە، نەوەی خواوەندی نییە. نمایشکردنی پرینسیپی کۆسمۆسی بەرەوانی: نائاڕاستەبووی.
بەلەمی خۆری ڕا، ڕێکخستنی کۆسمۆسی بە گشتی، هەر پەیوەندییەک لەنێوان شەو و ڕۆژ. بە شێوەی ڕیتوالی: پەرستگا، پاشایەتی، کۆمەڵگا.
شێلانەیەکی گەورە لەگەڵ ژمارهیەکی بێشوماری پێچان. لە وێنەکاندا هەمیشە نزیکەی لە ساتی لەناوچوونیدا نمایش کراوە: پارچەپارچە کراوە، ڕم دراوسیدا، سوتیوە.
پەلاماردان بۆ گەڕانی خۆر، تێکدانی شەو، هەڕەشەکردن لە ڕێکخستنی کۆسمۆسی. لەناوچوون مومکینە، بەڵام لەناوبردنی تەواو نا.
ڕیتوی پارچەپارچەکردنی ئاپۆفیس: شێوەیەکی مۆم دروستدەکرێت، پارچەپارچە دەکرێت، تفی لێدەکرێت، دەسووتێنرێت و پاشماوەکەی دەنێژرێت. ناوەکان هەڵدەوەشێنرێنەوە، نووسین وەک چەک بەکاردێت.
تیامات (میزۆپۆتامیا)، لیڤیاتان (جولەکە)، ڤریترا (ڤیدی)، دڕندەکە لە ئایکۆنۆگرافیای مەسیحی (مکاشفە 12)؛ دڕندەی میدگارد (جێرمانی).
ڕیتوالەکانی بەرگری
ڕیتوی پارچەپارچەکردنی ئاپۆفیس نموونەی سەرەکییە. شێوەیەکی مۆمی دڕندەکە دروستدەکرێت، بە ناوی ئاپۆفیس نووسین لەسەر دەکرێت و نەفرەت لێدەکرێت. پاشان پارچەپارچە دەکرێت، تفی لێدەکرێت، دەسووتێنرێت و پاشماوەکانی دەنێژرێن یان بۆ ناو ڕووبار فڕێدەدرێن. ئەم ڕیتوە بەردەوام لە پەرستگاکاندا دووبارە دەکرایەوە.
نەفرەتوشەکان (زیکرکردن)
وردکارییەکانی کتێبی ئاپۆفیس بانگهێشتی ڕا و هاوڕێیانی دەکەن، دوژمنانی خۆر ناودەبردرێن و نەفرەتیان لێدەکرێت. فۆرمولەکان زۆر چڕن و شکستی ئەفسانەیی وەک ڕوودانێکی ئێستا دووبارە دەکەنەوە، ڕیتوالەکە لەناوبردنەکە بەردەوام لە ئێستادا دەهێنێتەوە.
تیلیسم و هێمای بەرگری
تیلیسمی تایبەت بۆ بەرگری لە ئاپۆفیس کەمە، چونکە دیۆ نەک مرۆڤ بەڵکوو ڕێکخستنی گەردوونی هەڵدەستێنێ. کاریگەری بەرگری ناڕاستەوخۆ لەلایەن تیلیسمی ڕا و ئوجات دابین دەکرێت، کە خۆری سەرکەوتوو بەردەوام لەبیر دەخۆن.
خۆرەئاوای نزیک: تیامات لە ئێنوما ئێلیشی بابلی نزیکترین لاسانییە لە ڕووی پێکهاتەوە: هێزێکی بنەڕەتی کە پێش ڕێکخستن هەیە و دەبێت لە کارەکانی داهێنانی گەردوون شکست بخوات. لیڤیاتان لە پیرتاکی جولەکە ئەم دیارردەیە وەردەگرێت و بەرەو ئاپۆکالیپسی جولەکە و مەسیحی دەڕوات.
ناوچەی هیندۆئاوروپی: ڤریترا لە ریگڤیدا، دڕندەی پایسۆن لای ئاپۆلۆن، دڕندەی میدگارد لە ئەفسانەشناسیی جێرمانی، هەموویان هێزێکی بنەڕەتی نوێنەرایەتی دەکەن کە جیهانی ڕێکخراو دەترسێنن و لەلایەن پاڵەوانێکی خوایی شکست دەخوات.
وەرگرتنی مەسیحی: دڕندەی مکاشفە ڕاستەوخۆ ئەم دیارردەیە وەردەگرێت لەسەر دوژمنی کائوسی گەردوونی و لەگەڵ لەناوچووی کۆتایی زەمانی بەیانوو دەکات. وێنەکاری دوواتری دڕندە لە ئەفسانەی پیرۆزان و هونەردا بە شێوەی پێکهاتەیی شێوازی ئاپۆفیس دەبینن.
ئەرکی ئەفسانەیی سەرەکیی ئاپۆفیس لە هەڕەشەکردنی هەموو شەوانەی بۆ سەفەری خۆردایە. بەپێی بیروباوەڕی میسری کۆن، خوای خۆر ڕا لە ماوەی دوازدە کاژێری شەودا بەلەمی خۆیدا بەناو جیهانی ژێرزەویدا تێدەپەڕێ تاوەکوو بەیانی لە ڕۆژهەڵات هەڵدێتەوە.
لەم سەفەرەدا ئاپۆفیس، دڕندەی گەورەی کائوس، خۆی مات دەکات و هەوڵدەدات بەلەمەکە بوەستێنێت یان قووت بدات.
ئەم شەڕە بەوردی لە کتێبەکانی جیهانی ژێرزەوی سەردەمی پاشایەتی نوێدا باسکراوە، بەتایبەت لە ئامدوات و کتێبی دەرگاکان، کە لەسەر دیوارەکانی گۆڕی پاشایان لە دۆڵی پاشایان دانراون. ئاپۆفیس لەوێ زۆرجار وەک دڕندەیەکی گەورە لە کاژێری حەوتەمی شەودا دەردەکەوێت.
ڕا خۆی ڕاستەوخۆ بەرگری ناکات؛ هاوڕێیانی لە بەلەمەکەدا بەرگرییان لێدەکات. ڕۆڵی تایبەت بۆ خوای سیت دادەنرێت، کە بە هێزی خۆی دژی دڕندەکە دەجەنگێت و بۆشاییان تێدا دەخوڵقێنێ. هەروەها خوداوەندانی دیکە، بۆ نموونە بە شێوەی پشیلە، وەک بەزێنەرانی دیکە دەردەکەون.
گرنگە بزانین ئاپۆفیس هەرگیز بە تەواوی لەناو نەبردراوە. ئەو شەوانە پارچەپارچە، دەسووتێت و دواوە دەخرێتەوە، بەڵام هەموو شەوێک دووبارە دەگەڕێتەوە.
توێژینەوەکان ئەمە بە دیاردەیەکی بنەڕەتیی ئایینی میسری کۆن لێکدەدەنەوە: ڕێکخستنی جیهان، مات، دۆخێکی یەک جار بەدەستهاتوو نییە، بەڵکوو دەبێت لە خولێکی هەمیشەیی دووبارە بەدەست بهێنرێتەوە.
بەم شێوەیە ئاپۆفیس زیاتر لە دوژمنێکی بەزێنراو، پرەنسیپێکی بەرامبەری بەرقەرارە کە ڕێکخستن دەبێت هەموو ڕۆژێک لەنوێ خۆی تاقی بکێتەوە.
سەرچاوەیەکی زۆر ڕوونکەرەوە کۆمەڵێک دەقی ئایینییە کە لە توێژینەوەی میسرناسیدا زۆرجار بە ناوی کتێبی سەرکوتکردنی ئاپۆفیس ناسراوە.
ئەم دەقە بەشێوەیەکی سەرەکی لە پاپیرۆسەکانی سەردەمی دواتردا گەیشتووەتە دەستمان، لەوانە پاپیرۆسی بریمنێر-ڕایند، بەڵام ڕەگ و ڕیشەی لە بونچینەی کۆنتردا هەیە. دەقەکە ڕێنماییەکانی ڕیتوالێک لەخۆ گرتووە کە لە پەرستگا، بەتایبەتی لە تیبیس، بەڕێکوپێکی ئەنجام دەدرا بۆ دەربکردنی ئاپۆفیس.
ئەم ڕیتوالە کردارێکی جادووی زیانبەخش بوو دژی کائوس. کاهینەکان وێنەی ئاپۆفیس دروست دەکرد، بۆ نموونە لە مۆم، یان لە پاپیرۆس بە ناوی نووسراو یان کێشراو، یاخود شێوەی مار لەسەر پەڕەیەک دەکێشرا.
ئەم وێنانە تفدەکرا، بە پێی چەپ پێشێل دەکران، بە چەقۆ پارچەپارچە دەکران و لە کۆتاییدا بە ئاگر دەسووتێنران. لەگەڵ ئەم کارە، وشە و نزاکانی نەفرین و لابردنی ئاپۆفیس دەگوترانەوە.
مانتقی پشتی ئەم کارە جادووی وێنە و ناوی میسری کۆنە: ئەوەی بەسەر وێنە و ناودا دێت، دەبووایە بەسەر بەرزکراوی ڕاستەقینەدا بێت. کاهینەکان بە لابردنی ڕیتوالی ڕۆژانەی ئاپۆفیس، بەشدارییان لە پاراستنی ڕێکخستنی گەردوونی دەکرد و لە هەمان کاتدا بە ڕەمزی یاریدەیان دەدا بە خودای خۆر لە گەشتی شەوانەیدا.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، ئەم دەقە بەڵگەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی چۆن لە میسر ئەفسانە و ڕیتوال بەیەکەوە بەستراوبوون: شەڕی شەوانە لە جیهانی ژێرزەوی، لە ڕیتوالی ڕاستەقینەی پەرستگای جیهانی خۆماندا وێنەی خۆی دەدۆزییەوە.
لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاپۆفیسدا، بۆچوونی میسرییەکان دەربارەی هێزی ناو بەشێوەیەکی زۆر ڕوون دەردەکەوێت. ناو بەشێک لە بوونەوەرەکە دانراوە کە پێی ناسراوە؛ لێکدانەوەی یان نووسینی دەیتوانی بوونەکە بخاتە بەرچاو. لە بارودۆخی ئاپۆفیسدا، ئەم بۆچوونە بە دوو شێوازی ناکۆکی بەکارهات.
لە لایەکەوە، ناوەکە دەنووسرا بۆ ئەوەی دواتر بەشێوەیەکی ڕیتوالی لەناوبچێت. لە دەقەکانی دەربکردندا، ناوی ئاپۆفیس زۆرجار زیادکراوی هەیە کە دەیانویست بێبایەخی بکەن، بۆ نموونە بە زیادکردنی نیشانەی لاوازی یان مردن.
لە لایەکی دیکەوە، لە دەستنووسەکاندا کارێکی دیکە هەیە کە ناو یان نیشانەی مار کە پێی نووسراوە، بەئاگاداری وردەکاری زیانپێدەگەیەنرا، هێڵ لەسەر دەکێشرا، یان بە چەقۆ بڕدرابووە وێنە کیشراوە، بۆ ئەوەی خودی نیشانەی نووسراو نەتوانێت هیچ کاریگەرییەکی زیانبەخش دەربخات.
لەگەڵ ئەمەشدا، ئەم بۆچوونە هەیە کە ئاپۆفیس، بەپێچەوانەی زۆربەی گەلی دیکەی ئایینی میسری، هیچ کولت و هیچ پەرستگای نەبووە. ئەو وەرگری قوربانی نەبووە، بەڵکوو تەنها بۆ دەربکردن و لەناوبردن بووە ئامانج. مەبەستی نییان لێکنزیکبووەنەوە بووە، بەڵکوو لابردنی تەواو بووە.
توێژینەوان لەم نەرێنیبوونە بەردەوامەدا حاڵەتێکی تایبەت دەبینن. لە کاتێکدا هێزە مەترسیدارەکانی دیکەی ئایینی میسری، بۆ نموونە سێت یان سەخمێت، دوو ڕوویان هەبوو و لایەنی بەسوود دەبینرا، ئاپۆفیس مایەوە وەک وێنەی پێچەوانەی خاوێنی ڕێکخستن.
ئەو نمایشکەری ئەوە بوو کە پێش بەدیهێنان هەبووە و پاش بەدیهێنان هەرشو هەڕەشەی لێدەکات: کائوسی ناڕێکخراو و دوژمنی ژیان. ئەوانەی زیاتر بۆ بۆچوونی ڕێکخستنی میسری دەگەرێن، دەتوانن زانیارییان زیاتر لە بابەتی ماعات بدۆزنەوە.
لینکی ناوخۆیی پێشنیازکراو بۆ ئەم پەڕەیە:
کارە سەرچاوەیی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
پراکتیکی پاراستنی باسکراو لێرە، دیارخستنێکی زانستی-ئایینییە بۆ نەریتە مێژووییەکان. iWell Guard پەیوەندی بەم هێڵە مێژوویی-کولتوورییەوە دەگرێت کە تایبەتمەندی بوونی ئامرازی پاراستنی هەڵگیراوە، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەم نەریتەیە پێشکەش دەکات. زیاتر لەبارەی iWell Guard →
ئاپۆفیس (بە میسری کۆن ئاپێپ) لە باوەڕی میسرییەکانی کۆندا نمایاندنی کائوس بوو، مارێکی گەورە کە هەموو ڕۆژێک هەوڵی دەدا خوای خۆر ڕع لە گەشتی شەوانەیدا بەناو جیهانی خوارەوەدا هەڵبلقێنێت. هەر خۆرهەلهاتنێک سەرکەوتنی ڕێکخستن (مائات) بەسەر کائوسدا بوو. دەقەکانی ئاپۆفیس (کتێبەکانی ئاپۆفیس) لە پیرۆزگای کارناک بەشێوەیەکی ئایینی دەخوێنرانەوە بۆ ئەوەی بە شێوەی سیحرئامیز دەرکەوتنی مار بشکێنن.
لە کتێبی ئاپۆفیس (پاپیرۆسی برێمنەر-ڕایند، نزیکەی سەدەی ٤ی پ.ز)دا، ئایینێکی بەرگری دژی ئاپۆفیس بە وردی گێردراوەتەوە: پەیکەرێکی مۆمین لە مار دروستدەکرا و ناوی ئاپۆفیس لەسەر دەنوسرا، بە چەقۆیەک هەڵدەکۆڵرا، تفی لێدەکرا، پێی لێدەخنکێنرا و لە کۆتاییدا دەسووتێنرا. ئەم جۆرە ئایینانەی سیحری وێرانکەر لە میسر شتێکی ناسادە بوون، ئەوانە ئەوە دەریدەخین کە هەڕەشەی کۆسمۆسیی ئاپۆفیس بە چەندی بەگرینگی وەردەگیرا.
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

بۆگارت، روحی خراپی ماڵ و هاژهژنی باکووری ئینگلستان. سەرچاوەکەی، شێوازی براونی گەندەڵبووی و جێگیرک...

کایکیاس، بای سازگار و تەرزەبارینی باکوور-ڕۆژهەڵاتی یۆنانییان. سەرچاوە، قوللەی بایەکان و شیکردنەوە...

تونوپا، خودای کۆنی گەشتیاری و ئاگری ئایمارا و کێوی گڵۆپەی لای سالار دی ئویونی. ڕەچەڵەک، ئەفسانەی ...

بارۆن سامیدی، لوای مردووان لە ڤۆدووی هاییتی. ڕووخساری کاسەسەری مردوو، قوربانی ڕۆم، فێتی گەدی و پە...

ژنانی باڵدار بە گۆرانییەکی سەرسوریتر لە ئاسمانی، هەڵخەڵەتێنەرانی بۆ بریندارکردنی کەشتی. ئۆدیسیۆس،...

کاهوپۆکانه، خواپەرستی هاوایییی بەفر و کاپا لە هوئالالای. ڕەچەڵەک، لێدانی کاپا وەکو هەورەتریشقە و...