پێستا، پیرەژنێک بە مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
پێستا (Pesta) ڕۆحێکە لە داستانە گەلی نەرویجییەکاندا.
ڕاشوو یان گەزمە بڕیار لەسەر ژیان و مردن دەدەن. پێستا لە ئەفسانەی نۆرویجیدا نموونەی مرۆیی وبایە.
پێستا نموونەی مرۆیی وباکەیە لە نەرویج، پیرەژنێکی خۆڵەمێشی‌رەنگ کە لە خانووەکێک بۆ خانووەکێکی تر دەگەڕێت و نەخۆشییەکە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. بە مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە بریار لەسەر ژیان و مردن دەدەت: مێش‌گیرەکە هەندێک کەس ڕێگا دەدەت لەنێوان دانەکانی هەڵبن، شەلاقەکە هەموو کەسێک هەڵدەگرێت.
شێوەکەی هێمای مردنی سیاهە کە لە ساڵی ١٣٤٩ دەستپێکرد و تا ساڵی ١٦٥٤ بەردەوام گەڕایەوە بۆ نەرویج. نەقاش تیودۆر کیتلسن ئەم بوونەی بە کاری خۆی سڤارتەداوئێن لە ساڵی ١٩٠٠ کردیه ئایکۆن، کە تا ئێستا وێنەی بیرەوەری وباکەی نەرویج دیاری دەکات.
جۆر: نمایشی مێینەی وباکە
سەرچاوە: چیرۆکی گەلی نەرویجی سەبارەت بە مردنی سیاه
دەق: چیرۆکەکان و سڤارتەداوئێنی تیودۆر کیتلسن
سەردەم: چیرۆکەکان سەردەمی وباکە، هونەری نزیکەی ساڵی ١٩٠٠
دیمەن: پیرەژنێکی بچووک، پیر، خۆڵەمێشی‌رەنگ بە مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە
پاشخانی مێژووی
سەردەمی دەقەکان
چیرۆکی گەلی نەرویجی سەبارەت بە وباکە: ئەم بوونە ئازموونی مردنی سیاه کۆ دەکاتەوە کە لە ساڵی ١٣٤٩ دەستپێکرد و تا ساڵی ١٦٥٤ بەردەوام گەڕایەوە، و لەلایەن کیتلسن بە شێوەیەکی هونەری وردبینانە کرا.
بواری باڵاوبوونەوە
نەرویج. پێستا بەسەر خاکەوە دەگەڕێت لە خانووەکێک بۆ خانووەکێکی تر؛ گەیشتنی بۆ خانووەکێک واتای وباکەیە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: چیرۆکە کۆنبردووەکان و کاری وێنەکاری تیودۆر کیتلسن سڤارتەداوئێن.
ناو و شێوازەکان
زمان: ناوی پێستا نمایشی مێینەی وباکەیە. ئەو لە چیرۆکەکاندا وەکوو بوونێکی دیارییی مردنی سیاه دەردەکەوێت، نەک وەکوو نەخۆشییەکی مانا نامۆ.
شێوە و کاریگەری
دیمەن
پێستا وەکوو پیرەژنێکی بچووک، پیر، خۆڵەمێشی-چرکۆ دەردەکەوێت بە چاوی رەش، مووی رەشی هەڵکراوە و دامنی سوور یان شین. نیشانە سەرەکییەکانی مێش‌گیرەکە و شەلاقەکەیە.
کاریگەری
ئامرازی بەکارهاتوو بریار لەسەر چارەنووسی شوێنێک دەدەت: مێش‌گیرەکە واتای ئەوەیە کە هەڵدەکشێت و هەندێک لەنێوان دانەکانی هەڵدەبن، واتە هەندێک دەمێننەوە؛ شەلاقەکە واتای ئەوەیە کە هەموو شتێک هەڵدەگرێت و کەس نامێننەوە.
کارتی زانیاری: پێستا
گرنگترین لایەنەکانی نمایشی وباکەی نەرویجی بەیەک نیگا.
چیرۆکی گەلی نەرویجی سەبارەت بە مردنی سیاه، بە شێوەیەکی هونەری وردبینانە لە کاری تیودۆر کیتلسن سڤارتەداوئێن.
خانووی گشتی و گوندەکان: پێستا مردنی بەرفراوان دەهێنێت، کە قەبارەکەی ئامرازی ئەو دیاری دەکات.
پیرەژنێکی بچووکی خۆڵەمێشی‌رەنگ بە مووی رەش و دامنی سوور یان شین، لە یەک دەستدا مێش‌گیرەکە، لە دەستی تردا شەلاقەکە.
مرۆیی‌کردنی مردنی کۆمەلایەتی: وباکە دەبێتە بوونێکی کاریگەر کە بریار لەسەر بەشێک یان تەواویی لەناوچوونی شوێنێک دەدەت.
گفتوگۆ و دواخستن لە جێی وێرانکردن: لە چیرۆکی کەشتیوانەکە تەنها شێوازی مردن دەتوانرێت نەرمتر بکرێت، نەک گەیشتنی بەرزکرێتەوە.
بەپێچەوانەی ناختزێهرەری جەسمانی یان گیێنگانگەری نەرویجی، پێستا مردووێکی گەڕاوەتەوە لە گەورستان نییە، بەڵکوو نمادارییەکی وباکەیە، نزیکتر لە ئانکوی برۆتانی وەکوو نمایشی مردن.
مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە بریاردەرانی ژیان و مردن
پێستا لە خانووەکێک بۆ خانووەکێکی تر دەگەڕێت و وباکە دەهێنێت. لە چیرۆکی پێستا و کەشتیوانەکە، ئەو داوای گواستنەوە بۆ سەر دەریایەک دەکات؛ کەشتیوانەکە زۆر دواتر پێی دەزانێت کێیە و مردنێکی خێرا و سانا دەستدەخاتی، چونکە ناوی ئەو پێشتر لە پەڕتووکی ئەودا نووسراوە.
وێنەی مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە بنچینەی چیرۆکەکانیانە: ئەم وێنە مردنی نادیارکراو دەکاتە بریارێکی گونجاو، ئایا شوێنێک بەشێک یان بەتەواوی نامێنێت. بەم شێوەیە چیرۆکەکە بێدەسەلاتی بەرامبەر وباکە لەگەڵ ویستی بۆ ڕوونکردنەوەیەک بەیەکەوە دەبەستێت.
پاڵنانەوە و شیکردنەوە
پێستا لە ڕێگای کاری تیودۆر کیتلسن سڤارتەداوئێن لە ساڵی ١٩٠٠دا بووە ئایکۆن؛ کیتلسن وەکوو مامۆستای ترسناکی لە هونەری نەرویج دادەنرێت. ئەو تا ئێستا وێنەیەکی سەرەکیی بیرەوەری وباکەی نەرویجییە و لە مۆزەخانەکان وەکوو ناسیۆنالمۆزەئوم بەردەوام هەیە.
لە بواری زانستی ئایین، پێستا مرۆیی‌کردن و شەیتانی‌کردنی کارەساتێکی سرووشتیی وەکوو بوونێکی ترسناکی مێینەیە. ئەو ترسی مردن لەگەڵ پێویستی مرۆیی‌کردن و ڕوونکردنەوەی مردنی کۆمەلایەتیی نادیارکراو بەیەکەوە دەبەستێتەوە، و نزیکترە لە کچی وباکە و مردنی مرۆیی‌کراو، نەک لە جۆری گەڕاوەتەوە.
بەرگری لە وباکە، نەک لە بوونەکە
لە چیرۆکەکاندا، پێستا بەئاسانی نایتوانرێت بەرگری لێ بگیرێت؛ ئایتەمی سەرەکی گفتوگۆ و دواخستنە، نەک وێرانکردن، چونکە ئەو نمادارییەکە و نەک تەرمێکی دەرچووی گەورستان. کارە بەرگرییانەی تۆمارکراو پەیوەندییان بە بەرگری گشتیی وباکەوە هەیە: ئاوی پیرۆز وەکوو نیشانەیەکی مەسیحی، بخوور کردن دژی هەوایەکی کە بە گواسترانی نەخۆشی دانراوە و دەنگی زەنگی پیرۆزکراو کە لە سەردەمی وباکەدا وەکوو نیشانەیەکی بەرگری دژی خراپە دانرابوو.
بوونەکانی وباکە و مردنی مرۆیی‌کراو
پێستا خزمی کچی وباکەی ناوچەکانی ناوەڕاستی ئەورووپاست و نزیکترە لە مردنی مرۆیی‌کراو و مردنیشلاقکەرەکە، بەڵام مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە بەکاردەهێنێت نەک شلاقهکە. لە ئانکوی برۆتانی، کە روح کۆدەکاتەوە، جیاواز دەکرێت بە مەبەستی کۆمەلایەتی: نەک مردنی تاک، بەڵکوو مردنی خانووی تەواو. لە گەڕاوەتەوەکانی وەکوو ناختزێهرەر و گیێنگانگەریش بە ڕوونی جیاواز دەکرێت وەکوو نماداری.
پرسیارە باوەکان سەبارەت بە پێستا
ئایا پێستا گەڕاوەتەوەیەکە؟
نەخێر، ئەو نمایشی وباکەیە، نەک مردووێکی گەڕاوەتەوە لە گەورستان.
مێش‌گیرەکە و شەلاقەکە چی مانایان هەیە؟
مێش‌گیرەکە واتای ئەوەیە هەندێک دەمێننەوە؛ شەلاقەکە واتای ئەوەیە هەموویان دەمرن.
وێنەی ناسراوی لەکوێوە هاتووە؟
بەتایبەتی لە کاری تیودۆر کیتلسن سڤارتەداوئێن لە ساڵی ١٩٠٠.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ژێرمانی – بوونەکانی چیرۆکی ژێرمانی و باشوری‌ئەورووپایی
- ناختزێهرەر، گیێنگانگەر، ئانکو – بوونەکانی خزمی مردن و مردووان
- ئاوی پیرۆز، بخوور کردن، زەنگ – ئامرازی بەرگرییی کۆنبردوو
- پشکۆیی بەرگری – کۆپیانی ئامرازی بەرگری
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی زیاتری بنچینەیی لە لیستی سەرچاوەکان.
پێستا وەک وێنەی مرۆیی وابووی نەخۆشی گەورە و کچە پاتۆژە لە نۆرویج، مردنی بەکۆمەڵی نەبیندراو دەکاتە کەسایەتییەکی کاردار. شەڕوو یان گسک لە دەستیدا دیاری دەکات کە ماڵێک بەشێکی لێ دەرباز دەبێت یان بەتەواوی لەناودەچێت.
