ئاپکالو – پەیکەرەکانی پارێزەری داناییی خۆرهەڵاتی کۆن

ئاپکالو پەیکەرەکانی پارێزەرین کە لە خۆرهەڵاتی کۆن هاتووە. لە بیرکردنەوەی میزۆپۆتامی ئەوان زیندەوەرێکی دانا بوون، و پەیکەرە بچووکەکان بە شێوەی ئەوان بۆ پارێزەری ماڵانی میزۆپۆتامیا بەکاردەهاتن.

ئەو شتەی کە پەیکەرەکانی ئاپکالو جیاواز دەکاتەوە شێوازی بەکارهێنانیانە. ئەوان نەهەڵدەگیران و بە شێوەیەکی دیاردەرین دانانرابوون، بەڵکو شاردرابووەوە. لەژێر تەختەوانی ماڵان دەناشتران.

لەم شاردنەوەیە پێگەی تایبەتیان لەنێو کەلوپەلەکانی پارێزەری دەردەکەوێت. ئاپکالو لە شاراوەییدا کاریگەری خۆیان دەردەخست. هێزی پارێزەرییان بوونی هەبوو، بەبێ ئەوەی خۆیان دیار بن.

ئاپکالو بەشێکن لە جیهانی گیانە پارێزەرەکانی میزۆپۆتامیا. لەگەڵ پارێزەرانی باڵدارە دەرگاوانەکان و گیانە پارێزەرەکانی تر، سیستەمێکیان پێکدەهێنا کە بیناکان و دانیشتووانیانی دەپاراست.

لە زانستی ئاییندا، ئاپکالو نموونەیەکی باشن بۆ پەیکەرەکانی پارێزەری شاراوە، بۆ قوربانی بیناسازی و بۆ پاراستنی ماڵێک لە بنەڕەتەوە. ئەوان بە دۆزینەوە و دەقەکان بەباشی بەڵگەدارکراون.

ناوی ئاپکالو ئاماژە بە داناییی دەکات. ئاپکالو بە زیندەوەری دانا دەژمێردران، و بەتایبەتی داناییان بەشێک بوو لە هێزی پارێزەرییانی. ئەم پەیوەندییە لە خوارەوە ڕوونکراوەتەوە.

لە دەقە کۆنەکانی میزۆپۆتامیدا، ئەپکالو (Apkallu) بە شێوەیەکی تایبەت وەک حەوت داناکە ناسراون. ئەمانە حەوت کەسایەتی دانان کە سەریان لە سەردەمی کۆنەوە، پێش لافاوی گەورە، هەڵدەکات.

باوەڕ وابوو ئەم حەوت داناکەیە بنەمای شارستانیەتیان بۆ مرۆڤایەتی هێناوە. سەیریان دەکرد وەک ئەوانەی زانیاری، هونەر و ڕێکخستنی شارستانیەتیان فێرکردووە.

بەمە ئەپکالو لە سەرەتای شارستانیەتدا وەستان. ئەوان مامۆستایانی سەردەمی کۆن بوون کە ئەوەیان بە مرۆڤ گەیاند کە ژیانیان لە تەنها بوون بەرزتر کردەوە.

کەسایەتییەکی ناسراو لەم چوارچێوەیەدا داناکارێکە کە لە ئاوەوە هاتووە و شارستانیەتی فێری مرۆڤ کردووە. ئەو لە دەقە دواتریندا بە ناوێکی یۆنانی ناسراوە.

حەوت داناکە مرۆڤی ئاسایی نەبوون. سەیریان دەکرد وەک بوونەوەرێکی جۆرێکی بەرزتر، نیوە خوداوەند، بە داناییەکی دەرەکی و نزیکایەتییەکی تایبەت لەگەڵ خوداوەندەکان.

لەم پێگەی ئەپکالووە وەک هەڵگری دانایی سەردەمی کۆن، هێزی پاراستنیان دەردەکەوێت. بوونەوەرێک کە زانیاری و ڕێکخستنی جیهانی بەرجەستە دەکرد، دەیتوانی کائۆس و خراپە دووربخاتەوە.

ئاپکالو بە چەند شێوازی جیاوازدا وێنە کراوە. توێژینەوەکان بە تایبەتی سێ جۆر لێک جیا دەکەنەوە، کە هەریەکەیان دیمەنی تایبەت بە خۆیانی هەیە.

جۆری یەکەم، ئاپکالوی بە جامکی ماسیپۆشراوە. ئەم گیانلەبەرە پیاوێکە کە ماسییەکی وەک کەوایەک بەسەر سەر و پشتیدا هەڵداوە. ماسییەکە ئاماژەیە بۆ پەیوەندی دانایان بە ئاو و بەو داناییەی کە لە ئاوەوە هاتووە.

جۆری دووەم، ئاپکالوی بە سەری باڵندەوارە. ئەم گیانلەبەرە لەشی پیاوێک و سەری باڵندەیەکی هەیە، زۆربەی کات بە باڵ. زۆر جار شتومەکی لە دەستدایە کە پەیوەندیدارن بە پاککردنەوە و بەرکەت.

جۆری سێیەم، ئاپکالوی بە تەواوی شێوەی مرۆییە. ئەم گیانلەبەرە وەک پیاوێکی بەڕێز دەردەکەوێت، زۆر جار بەشتومەکی لە دەستدا کە ئاماژە بە ئەرکی خۆی دەدەن.

پەیکەرە بچووکەکانی ئاپکالو، کە لە ماڵان بەخاک دەنراونەتەوە، زۆربەی کات لە قوڕ دروستکرابوون. بە سادەیی دروستکرابوون، چونکە کاریگەرییان لەسەر بنچینەی ماددەی بەنرخ نەبووە، بەڵکوو لەسەر شێوە و تەرخانکردنیان.

ئەم سێ جۆرەی ئاپکالو نیشان دەدەن کە ئەمە گیانلەبەرێکی تاک نەبووە، بەڵکوو کۆمەڵێک گیانلەبەری پارێزکاری خزمایەتی یەکن. ئەوەی هاوبەشیانە، بەستنیانە بە دانایی و پاسەوانی.

شێوازی بنەڕەتی بەکارهێنانی پەیکەرەکانی ئاپکالو، ناشتنیان بووە. ئەوانە لەژێر زەوی ماڵان بەخاکدا دەنران، زۆر جار لەناو گلاسکێکی بچووکدا.

پەیکەرەکان بەگروپ ناشتراون. زۆر جار چەند پەیکەر پێکەوە، لە یەک شوێنی ماڵدا دانرابوون.

هەندێک شوێن لە ماڵ زۆر گرنگ بوون. پەیکەرەکان بەتایبەت لەو شوێنانەدا دەنران کە پارێزگاری تێدا زۆر پێویست دیار بوو، وەکوو لە بەردەرگاکان، لە گۆشەکانی ژوورەکان و لە نزیک دەرگاکان.

ئەم شوێنانە خاڵی مەترسیدار لە ماڵ بوون. بەردەرگا و گۆشەکان وەک ئەو شوێنانە دەبینران کە هێزی زیانبەخش دەتوانی تێیانبکەوێتە ناو. دەقی هەر لەو شوێنانەدا ئاپکالو دانرابوون.

پەیکەرەکان بەم شێوەیە لە شاراوەییدا کاریگەریان دەبوو. کەس نەیدەبینین، بەڵام هێزی پاسەوانییان بەناو ماڵدا تێدەپەڕی. پاسەوانی بوونی هەبووە، بێ ئەوەی دیار بێت.

ئەم نەریتی ناشتنی پەیکەرەکانی پاسەوانی، نەریتێکە کە لە دەرەوەی میزۆپۆتامیاشدا ناسراوە. لە زۆر کولتوردا لە کاتی بنیادنانی بیناکاندا، شتومەکی شاراوە دەخرایە ناوەوە بۆ سەلامەتی بینا.

پەیکەرەکانی ئاپکالو بۆ پاسەوانی ماڵ و دانیشتووانی بەکاردەهات. ئامانجیان دوورخستنەوەی هێزی زیانبەخش، جن و نەخۆشییەکان لە ماڵ بوو.

ماڵ شوێنی ژیانی خێزان بوو. پاسەوانی کردنی ماڵ واتا پاسەوانی کردنی کەسانێک بوو کە تێیدا دەژیان. پاسەوانی ماڵ لەبەر ئەوە خاڵێکی سەرەکی لە کارووباری پاسەوانی میزۆپۆتامیا بوو.

ئاپکالو ماڵیان لە بنەڕەتەوە پاسەوانی دەکرد. بەهۆی ئەوەی لەژێر زەوی خانوو دەنران، هێزی پاسەوانییان لە بنەمای ماڵدا بوونی هەبووە. ماڵ وەک ئەوە بوو کە لەسەر پاسەوانی دانایان دامەزراوە.

بەپێچەوانەی نیشانەیەکی پاسەوانی لەسەر دەرگا، کە تەنها یەک شوێن پارێزگاری دەکرد، پاسەوانی ئاپکالوی ناشتراو بەناو تەواوی بیناکەدا تێدەپەڕی. ئەوانە زەوییەکەی پاسەوانی دەکرد کە ژیانی خێزان لەسەری بەرپا دەبوو.

زۆر جار ئاپکالو لەگەڵ گیانلەبەرانی پاسەوانی تر یەکخست کاردەکرد. لە دەرگاکاندا دەکرا پاسەوانی باڵدار هەبووبن، لە دیوارەکاندا نیشانەی پاسەوانی تر دانرابن، لەژێر زەویشدا ئاپکالو ناشتراون.

ماڵ بەم شێوەیە بە تۆڕێکی تەواو لە هێزی پاسەوانی گەمارۆ درابوو. ئاپکالو بەشە شاراوە و لە بنەمادا کاریگەری ئەم تۆڕە بوون.

ناشتنی پەیکەرەکانی ئاپکالو بە سادایی و بێ پلان نەبووە. ئەمە بەشێک بووە لە ئایینێک کە یاسا و ڕێسایانی دیاریکراو پێویست بووە.

لە مێسۆپۆتامیاوە دەقی ئایینی ماوەتەوە کە شێوازی دروستکردن و ناشتنی پەیکەرەکانی ئاپکالو ڕوون دەکەنەوە. ئەم دەقانە ڕوون دەکەنەوە چۆن پەیکەرەکان دروست بکرێن، چۆن پیرۆز بکرێن و لە کوێ بنێژرێن.

دروستکردنی پەیکەرەکان بەشێک بوو لە ئایینەکە. قوڕ شێوە دەبردرا، پەیکەرەکە شێوە دەگرت، و بە کردەوەی پیرۆزکردن دەبووە شتێکی پاراستنی کاریگەر.

ناشتنەکەی خۆی ژیریش ڕێسای دیاریکراوی هەبووە. ژمارەی پەیکەرەکان، شوێنی ناشتن و کردەوەکانی هاوکات ڕێکخراو بوون. تەنیا شێوازی ڕاست پاراستنەکەی کاریگەر دەکرد.

ئایینەکە لەلایەن کەسێکی شارەزاوە ئەنجام دەدرا، کاهینێکی نزادوێژ. ئەو دەقەکان و کردەوەکانی دەناسی و دڵنیای دەکرد کە ناشتنی ئاپکالو کاریگەریی خۆی بەرجەستە بکات.

پەیکەرەکانی ئاپکالو بەم شێوەیە نیشان دەدەن کە پراکتیکی پاراستنی مێسۆپۆتامی بە وردی ڕێکخراو بووە. شتی پاراستن و زانینی شێوازی ڕاستی دروستکردن و بەکارهێنانی نایەکجارت لێک جیا نەبووەتەوە.

تایبەتمەندییەکی ئاپکالو شایانی سەرنجدانێکی تایبەتی. پاراستنیان بەتینی بە دانایی گرێدرابوو. ئاپکالو خۆیان دانایان بوون، و بەتایبەتی دانایییان بووە هۆی ئەوەی بۆ پارێزەر ببن.

پشتی ئەم بابەتە بیرۆکەیەکی دیاریکراو هەیە. بەڵا، جن و کائوس وەک هێزی بێ ڕێکخستن دەبیندران. لەبەرامبەریدا دانایی هێزی ڕێکخستن، زانیاری و کولتوور بووە.

ئاپکالو، وەک هەڵگری داناییی سەردەمی کۆن، ئەم ڕێکخستنە بەرجەستە دەکردن. بوونیان لە ماڵدا ماڵەکەی لەلای ڕێکخستن و لە دژی هێزەکانی کائوس دادەنا.

بەمە ئاپکالو جیاواز دەبن لە شتی پاراستن کە بە وێنەیەکی ترسناک ڕادەگرن. ئەوان بە ترس نایانپاڕێزن، بەڵکو بە هێزی ڕێکخەری دانایی.

ئەم بیرۆکەیە ئاڵۆزە. ئەوە نیشان دەدەت کە پاراستن لە کۆنایای ڕۆژهەڵات تەنیا وەک ڕاگرتنی بە ترس نەبووە، بەڵکو هەروەها وەک پاسەوانیکردن بە ڕێکخستن و دانایی تێبگرت.

ئاپکالو بەمە جۆرێکی تایبەتی خۆیان لە بوونەوەرانی پاراستن. پاراستنیان پاراستنی داناکانە کە لە سەرەتای کولتوور ڕاوەستابوون و ڕێکخستنیان لە دژی کائوس بەرجەستە کرد.

ئاپکالو بەشێکن لە جیهانێکی گشتی لە پاریزەرانی کۆنایای ڕۆژهەڵات دەناسرێن. ئەم پاریزەرانە بەیەکەوە بیناکان و مرۆڤەکانیان دەپاراست.

لەم جیهانەدا پاسەوانانی دەرگای باڵدار بوون، کە وەک پەیکەری بەردینی گەورە دەرگاکانیان دەپاراست. لە لاپەرەی لاماسو بە وردی باسکراوە. کاتێک لاماسو بە دیارییەوە لە دەرگا ڕادەوەستا، ئاپکالو بە نهێنی لە بناغەکە کار دەکرد.

تیلیسمی پازوزوو و پلاکی لاماشتو بەم پێوەندییەوە دەبن. ئەوان لە دژی جنۆکەی لاماشتو بوون و بەتایبەتی دایک و منداڵیان دەپاراست.

ئەم بوونەوەرانە و شتانی پاراستنی جۆراوجۆر پێکەوە سیستەمێکیان پێکهێنا. هێزی جۆراوجۆر شوێنی جۆراوجۆریان دەپاراست و لە دژی مەترسیی جۆراوجۆر بووە.

ئاپکالو لەم سیستەمەدا شوێنی جێگیری خۆی هەبوو. ئەوان پاراستنی نهێنی ماڵ بوون، داناکانی کارکردوو لە زەویدا، کە بیناکەیان لە بناغەوە دەپاراستن.

پراکتیکی پاراستنی مێسۆپۆتامی بەمە نەبووە کۆمەڵێک نەریتی جۆراوجۆری بێ پێوەندی، بەڵکو تەواوییەکی ڕێکخراو. ئاپکالو نیشان دەدەن چەند ئەم سیستەمەی پاراستنی بینا و مرۆڤ بیرکردنەوەیەکی قووڵی تێدابووە.

ئاپکالوـکان ئەمڕۆ بەتایبەت لەلایەن شارەزایانی رۆژهەلاتی کۆن ناسراون. ئەوان لە ناو نیشانە بەناوبانگەکاندا نین، بەڵام لە بواری زانستی رۆژهەلاتی کۆندا بۆچوونیەکی گرنگ و باش لێکۆڵینەوەکراون.

پێکەرەکانی ئاپکالوی نێردراو لە کاتی هەڵکۆڵینەوەکاندا لە مێزۆپۆتامیا دۆزراونەتەوە، زۆربەی جار هەر لە شوێنی ئەسڵییان لەژێر بنمیچی خانووەکاندا. ئەم دۆزینەوانە دەکرێت لەگەڵ دەقەکانی ئایینی گێڕدراوەوە بەیەکەوە بکرێن.

لە هەڤکاریی نێوان دۆزینەوەکان و دەقەکاندا وێنەیەکی روون دەردەکەوێت. ئاپکالوـکان یەکێکن لە باشترین نموونەی تێگەیشتووی پێکەرەکانی پارێزەری شاراوە و قوربانیی بنیاتنان.

بۆ لێکۆڵینەوەی ئایینی رۆژهەلاتی کۆن، ئاپکالوـکان بەنرخن. ئەوان پیشان دەدەن چۆن پارێزی خانوو تێگەیشتراوە و چۆن بە شێوەیەکی ئایینی جێبەجێکراوە.

ئاپکالوـکان هەروەها گرنگن بۆ وێنەی داناییی مێزۆپۆتامی. ئەوان بیرۆکەی مامۆستایانی سەردەمی کۆنی کولتوور لەگەڵ بیرۆکەی پارێزەوە بەیەکەوە دەبەستنەوە.

بەم شێوەیە، ئاپکالوـکان نموونەیەکی بەرچاون بۆ ئۆبژەیەکی پارێزەری تایبەت بەخۆی. ئەوان بە شاراوەیی، لە بنمیچی خانووەکانەوە، پارێزیان دەکرد، و پارێزی ئەوان پارێزی دانایی بەرامبەر شێواوی بوو.