بەعل-هامون، خودای بەرزی پونیکی-کارتاجی و ساتورنوسی ئەفریقایی

بەعل-هامون یەکێکە لە گرنگترین خواوەندەکانی جیهانی پونیکی لە ڕۆژاوای مەدیترانە. سابەتینۆ مۆسکاتی لە Il mondo dei Fenici (1966) نیشانی داوە کە بەعل-هامون لە خاکی داکی فینیکی ناسراو بووە بەڵام پلەی دووەمی هەبووە؛ لە کارتاج ئەو گەیشتووەتە لووتکەی پانتیۆن و ئەم پلەیە لەگەڵ تانیت بەشدارە. لە ناو نەریتی فینیکیدا، ئەو نموونەی سەرەکی خودای بەرزی پونیکییە.

ماریا ئیوجینیا ئاوبێت لە The Phoenicians and the West (2001) بڵاوبوونەوەی مەدیترانەیی بەڵگەیی کردووە؛ پیرۆزگاکانی بەعل-هامون لە کارتاج، مۆتیا، تاڕوس، سولچیس، هادرومێتوم و چەندین شوێنی دیکە بەڵگەداری کراون. لە سەردەمی ئیمپراتۆریی ڕۆمانیدا، پەرستنی ئەو وەکوو ساتورنوسی ئەفریقایی بەردەوام دەبێت و لە پارێزگای نومیدی-مۆریتانیدا بەردەوامییەکی سەرنجڕاکێش تا سەدەی 4ی زایینی دەگاتێ.

لە ڕوانگەی مێژووی دینییەوە، بەعل-هامون نموونەی خودای بەرزی خاوەن لایەنی ژێرزەوی و خۆرەتاوییە. مارسێل لی گلای لە Saturne africain (1966) نیشانی داوە کە یەکسانکردنی لەگەڵ ساتورنوسی ڕۆمانی بەربنەمای دووسیفەتی بەعل-هامونیشە: ئەو هەم خودای دانەوێلە و دروێنەیە (لایەنی ساتورنی) و هەمیش خودای باوکانەی ژێرزەوییە.

بەردەکانی تۆفێت و کتێبگرافی زۆر کوڵتی ئەو وەکوو دۆزینەوەیەکی سەرەکی مێژووی دینی تۆمار دەکەن.

بەردەوامیی بەعل-هامون لە سەردەمی ئیمپراتۆریی ڕۆمانیدا وەکوو ساتورنوسی ئەفریقایی یەکێکە لە نموونە سەرنجڕاکێشترینەکانی بەردەوامیی مێژووی دینی دوای ڕووخانی سیاسیی دەوڵەتی پونیکی. زیاتر لە دوو هەزار بەردی ساتورنوس لە پارێزگاکانی باکووری ئەفریقا ماوەتەوە، لە سەدەی 1ەم تا 4ەمی زایینی.

ناوی bʿl ḥmn پێکهاتووە لە bʿl واتە ‘گەورە’ و ḥmn، کە ڕەگەزناسییەکەی جێی مشتومڕە. یەک لێکدانەوە ḥmn بە ڕەگی ḥmm واتە ‘گەرم بوون’ دەبەستێتەوە و بەعل-هامون وەکوو ‘گەورەی گەرمی’ دەبینێت، بەگوێرەی گەلێک لایەنی خۆرەتاوی.

لێکدانەوەیەکی دیکە ḥmn وەکوو ناوی شوێنێک ‘هامون’ دەبینێت (ڕەنگە شوێنێک لە فینیکیا)، بەمەش بەعل-هامون دەبێتە ‘گەورەی هامون’. لێکدانەوەیەکی سێیەم ḥmn بە کەلوپەلی بۆنخۆشی پەرستن (‘قوربانگای بخووردان’) دەبەستێتەوە.

چارلز کراهمالکۆف لە A Phoenician-Punic Grammar (2001) شێوازە جیاوازەکانی نووسینی کۆن کۆکردووەتەوە؛ لە کتێبگرافیدا وەکوو bʿl ḥmn یا بەکوورتی bʿl دەردەکەوێت. وەرگێڕانی یۆنانی Βάαλ-Ἀμμων (بەعل-ئامۆن)ـە، لە سەردەمی هێلینیزمدا هەندێک جار لەگەڵ ئامونی میسری یەکسان کراوە (بە شێوەیەکی کەم). یەکسانکردنی ڕۆمانی لەگەڵ ساتورنوس بەردەوامترینیانە و مێژووی دینی ئەفریقی-ڕۆمانی دیاری دەکات.

لە بەڵگەنامەکانی عیبری، هامون وەکوو ناوی شوێن لە گالیل دەردەکەوێت؛ ئایا پەیوەندییەکی ڕاستەقینەی مێژوویی هەیە ڕوون نییە. لە کتێبگرافی ئارامی لە پالمیرا خودایەکی ʿolam بە فرمانێکی هاوشێوەی بەعل-هامون دەردەکەوێت؛ لێرەشدا خزمایەتییەکەی وردەکار جێی مشتومڕە. لە ڕوانگەی مێژووی دینییەوە، بەعل-هامون گەشەیەکی تایبەت بە ڕۆژاوایە.

لێکدانەوەیەکی ڕەگەزناسیی دیکە ḥmn بە ئارامی ḥmn واتە ‘بەزەیی هێنانەوە’ دەبەستێتەوە، کە بۆنیوی دینیی قووڵ دەبەخشێت؛ بەڵام لە ڕوانگەی مێژووی زمانەوانیدا پشتیوانی نییە.

بەعل-هامون لە وێنەسازیی پونیکیدا زۆرترین جار وەکوو پیرەمێردێکی ڕیش لەسەر تەختەوە دەردەکەوێت، بە تاجی قۆچی جۆتی و جانتایەکی درێژی چینچین و داردەستێک. ئەم نەریتی وێنەسازییە لەسەر بەردەکانی تۆفێت زۆرجار بەڵگەداری کراوە و ئەو لە بەعل-هاداد جیا دەکاتەوە، کە وەکوو خودایەکی گەنجی کەشوهەوا بە تەورێکی بەرزکراوە دەردەکەوێت. دنیای پیرەمێردانەی بەعل-هامون بە شێوەیەکی دینی ئەو بە ئێلی ئوگاریتی و بە ساتورنوس دەبەستێتەوە.

ئاژەڵی پیرۆزی مەڕ یا گیسکە؛ لە ئایینی قوربانیدانی پونیکیدا مەڕ ئاژەڵی هەرەبژاردەی قوربانی بوو. لەسەر هەندێک بەرد، ئەو لە هەردوو لاوە بە سفینکس یا بە گریفین گەمارۆدراوە.

لە کارتاج پەیکەرێکی برۆنزی گەورە بۆ بەعل-هامون لە پیرۆزگای شار ڕاگیرا بوو؛ لە سەرچاوەکاندا سەبارەت بە قوربانییەکانی تۆفێت یاد کراوە و دیارە کە میکانیزمی هەبووە کە ئاژەڵی قوربانی یا منداڵ بخاتە ناو ئاگرێکی لەژێرەوە. ڕەخنەی سەرچاوە لەم بارەیەوە مشتومڕدارە و ئێستا زیاتر بە وریایی هەڵسەنگێنراوە.

لە سەردەمی هێلینیزمی-ڕۆمانیدا، وێنەسازیی بەعل-هامون بەرەبەرە لەگەڵ نەریتی ساتورنوس تێکەڵ دەبێت؛ بەردەکانی دواساتی ساتورنوس لە باکووری ئەفریقا (سەدەی 3 و 4ی زایینی) خودا وەکوو پیرەمێردێکی ڕیش بە داسیک دەردەخەن، بەگوێرەی نموونەی ساتورنوس بەتەواوی. ئەم وێنەسازییە ساتورنوس-ئەفریقاییە بابەتی سەرەکیی مارسێل لی گلایە و لە کتێبی ورددا ڕوونکراوەتەوە.

سەرچاوەیەکی مێژووناسیی سەرنجڕاکێش پەیکەرۆکەکانی برۆنزی زۆرن کە لە تۆفێت دۆزراونەتەوە، بەعل-هامون لەسەر تەخت بە دەستێکی بەرزکراوە پیشان دەدەن، ئاماژەیەک بۆ بەخشینی بەرەکەت. ئەم پەیکەرۆکانە هەندێکجار لە خودی تۆفێت وەکوو پێشکەشکراوی پیرۆز و هەندێکجار لە ماڵان ڕاگیراون.

میتی سەربەخۆی بەعل-هامون نەگەیشتووەتە ئێمە؛ وەک لەگەڵ تانیت (Tanit)، ئەو سەرەڕا هەموو شتێک تەنها وەک لایەنێکی ئایینی-مەراسیمی دەردەکەوێت. هەواڵەکانی شاراوانیی کۆن (دیودۆر، پۆلیبیۆس، پلوتارک، تێرتوللیان) قوربانیکردنی مندالان لە تۆفێت وەک گرنگترین کردەی ئایینیی ئەو باس دەکەن.

دیودۆر (٢٠.١٤) بە فراوانی هەواڵ دەدەت لە قوربانیکردنێکی گەورەی مندالان لە ساڵی ٣١٠ پ.ز کاتێک کارتاج لەلایەن ئەگاتۆکلێسی سیراکوز گەمارۆ درا؛ لە کاتێکی سەخت، ٢٠٠ کوڕی خانەدان قوربانی کران بۆ هێواشکردنەوەی تووڕەیی خودا.

ڕاستبوونی مێژووییانەی ئەم هەواڵانە بۆ چەندین نەوە جیاوازی بۆچوونی تێدا هەبووە؛ ئەوان سەرچاوەی سیاسی-هەڵبژاردنی یۆنانی-رۆمانین و پێویستە بە وریاییەکی زانستی سەیر بکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا، دۆزینەوەکانی شوێنوارناسی لە تۆفێت ئەوە دووپات دەکەنەوە کە کۆرپەلە و منداڵانی بچووک بە ژمارەیەکی بەرچاو نێژراون؛ ئایا هەمیشە وەک قوربانی یان بەشێکیشیان وەک منداڵانی بە شێوەی سرووشتی مردوو، ئەمە بابەتی دووبارە-دووبارە دەبڵدانەوەی ‘کێشەی تۆفێت’ـە.

ئاوگوستینی هیپۆ لە De civitate Dei ٧.١٩ لە دژی ئایینەکانی ساتورنوس-ئافریکانوس بۆچوونی توندی خۆی دەخاتەڕوو و قوربانیکردنی مندالان وەک ‘crudelis daemonum cultus’ وەسف دەکات. ئەم بۆچوونە توندە هی دواشاراوانیی کۆنیە و بەشێکە لە بنیاتنانی کارتاجی مەسیحی، لەبەرئەوە پێویستە بە وریایی مێژووییانە بخوێنرێتەوە، بەڵام هەروەها بەڵگەیە بۆ ئەو بەستنی درێژخایەنە کە هەمیشە بەعل-هامون لەگەڵ باسی قوربانیکردنی مندالان لە بیرکردنەوەی خەڵکی شاراوانیی کۆن هەیبووە. هەڵسەنگاندنی زانستیی ئەم کردارە هێشتا بابەتی دووبارە-دووبارە دەبڵدانەوەیە.

سەرەکیترین شوێنی ئایینی بەعل-هامون تۆفێتی کارتاج بوو؛ لەگەڵ ئەوەشدا تۆفێتی لە مۆتیا، تارۆس، سولچیس، هادرومیتوم، سیرتا، لامبافوندی و چەندین شوێنی تری زۆر. لە هەریەکە لەم پیرۆزگایانە، بەعل-هامون سەرەکیترین وەرگری بەخشینەکان بوو، زۆرجار لەگەڵ تانیت. نووسینەکانی بەخشین فورمولێکی ستانداردیان دەبینرێت: ‘بۆ گەورە بەعل-هامون، ئەوەی فڵانی کوڕی فڵان نەزری کردووە، چونکە خواردی خۆشحاڵی کردووە’.

لەگەڵ ئەمانە پەرستگای شارستانی بەعل-هامون هەبوون، بۆ نموونە لە تینیسوت و لە خودی کارتاج (پەرستگا لەسەر گردی بیرسا). ساباتینۆ مۆسکاتی لە چەندین بڵاوکراوەیدا تەلارسازیی پەرستگا پونیکییان تۆمار کردووە.

پەرستگاکان بەگوێرەی شێوازێکی سێ‌بەشی دروستکرابوون: حەوشەی پێشوو، هۆڵی سەرەکی، و شوێنی پیرۆزی پیرۆزان. لە ناوەوەیدا پەیکەری ئایینی یان ‘مازێبا’ (کۆڵەکەیەکی پیرۆز) هەبوو، ئەم دووەمینە تایبەتمەندیی بێوێنەیی فینیقی بۆ بەرزترین خودا بووە.

لە سەردەمی ئیمپراتۆریی رۆما، بەعل-هامون بە ناوی ساتورنوس ئافریکانوس بەردەوام پەرستراوە؛ پەرستگاکەی لە کارتاج ناوی گۆردرا و دووبارە تەرخانکرا.

ژمارەی بەردسەردەکانی ساتورنوس لە باکووری ئەفریقا لە هەموو خوداوەندانی رۆمانی تری ناوچەکە زیاترە؛ بەعل-هامون-ساتورنوس هەتا سەدەی ٤ی زایینی گرنگترین خودای ولاتانی ئەفریقی بووە. مسحیبووە و پەلاماردانی وەنداڵییەکان کۆتایی بە پەرستنی هێنا.

سەرچاوەیەکی گرنگی دراوناسی، دراوی زیوینی ‘تیترادراخم’ی کارتاجییە لە سەدەی ٤ و ٣ی پ.ز کە تاجی قۆچی گا لە پێشەوەی خۆیدا وەک هێزی پاراستن پیشان دەدەن. ئەم دراوانە بە ژمارەیەکی زۆر بۆ مووچەی سوپای کارتاج چاپکراون و بۆچوونی وێنەیی بەعل-هامون هەتا ئیسپانیا و سیسیلیا فراوان کردووە.

بەعل-هامۆن خودای پارێزەری شار، خێزان و دروێنەکان بوو. لە کتیبە پونیکییەکاندا وەک وەرگری نەزرەکانی nēder لە کاتی تەنگانەدا دەردەکەوێت: پێش گەشتەکان، پێش جەنگەکان، لە کاتی نەخۆشیدا، لە کاتی لەدایکبوونیدا. زۆری بانگهێشتکردنی ئەو لە دیاری تەرخانکراوە کەسییەکاندا نیشاندەری بیروباوەڕی قووڵی تاکەکەسی لە دانیشتووانی پونیکیدا دەکات.

لەسەر دەرگای ماڵەکان و لە ژووری نیشتەجێبوونەکاندا هێماکانی ئەو بە شێوەیەکی پارێزەرانە بەکاردەهاتن: تاجی قۆچی گا، داس و ئەو هێمایەی ‘کادۆسیۆس’ کە لە جیهانی پونیکیدا بە شێوەیەکی بەردەوام لەگەڵ بەعل-هامۆن پەیوەستە. پەیکەرە بڕۆنزییەکانی خودایەکی ریشدار کە لەسەر تەخت دانیشتووە و تاجی قۆچی گای هەیە، لە چەندین شوێنی نیشتەجێبوونی پونیکیدا دۆزراونەتەوە.

لە روانگەی زانستییەوە، کاری پارێزەری بەعل-هامۆن بە توندی بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەوە پەیوەستە، بەڵام هەروەها بنەمای تاکەکەسی-خێزانیشی هەیە. پراکتیزەی تۆفێت دەبێت وەک شێوازێکی تایبەتی بیروباوەڕی تەنگانە لێک بدرێتەوە، بەبێ ئەوەی ئەمڕۆ لە روانگەی زانستییەوە بە پۆزەتیڤ لێکبدرێتەوە. iWell Guard بەعل-هامۆن وەک کەسایەتییەکی مێژوویی-ئایینی مێژوویی تۆمار دەکات بەبێ هیچ پەیوەندییەک بە بەڵێنی چاکردنەوەی ئایینی ئێستا.

پەیوەندییە نزیکەکەی بەعل-هامۆن لەگەڵ جەنگاوەری پونیکی باش بەڵگەیشتووە؛ سوێندی هانیبال لەسەر قوربانگای بەعل-هامۆن لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، کە ڕۆما هەتاهەتایە وەک دوژمن سەیر بکات، یەکێکە لە بەناوبانگترین چیرۆکە مێژووییەکانی کۆن و لە بەردەوامی سوێندە جەنگییە پونیکییەکاندایە.

بەعل-هامۆن لە ڕوانگەی مێژووی پەیوەندیدارە بە ئێلی ئوگاریتی (خودای باوکی کۆن)، بە ئانووی مێزۆپۆتامی، بە ساتورنۆسی ڕۆمانی و بە کرۆنۆسی یۆنانی. یەکخستنی لەگەڵ ساتورنۆس بەردەوامترینیانە؛ مارسێل لگلای لە کتێبی Saturne africain (1966) نیشانی داوە کە ئەم هەڵکشانە بنەمای ئایینی ساتورنۆسی ئەفریقی لە سەردەمی ئیمپراتوریی دانا.

لەگەڵ کرۆنۆس، بەعل-هامۆن هاوبەشە لە وێنەی خودای باوکی پیر کە پەیوەستە بە قوربانیدانی منداڵ؛ ئەفسانەی کرۆنۆسی یۆنانی هەڵگری چیرۆکی هەڕەشەی منداڵانی خۆیەتی، کە لە تێگەیشتنی هیلینیستی پەیوەست کراوە بە قوربانیەکانی توفێتی کارتاجی. پلوتارک (لە De superstitione) ئەم پەیوەندییە بە ڕوونی دەخاتەڕوو.

لەگەڵ کوماربییی نەریتی هیتیتی، بەعل-هامۆن هاوبەشە لە جۆری خودای باوکی سەرکەوتوو یا لابراو. لە ڕوانگەی مێژووی ئایینی، ئەو بەشێکە لە خێزانی نێودەوڵەتی خوداکانی باوکی کۆنی مەدیترانەیی، کە ڕۆڵیان لە نەوەی نوێتری خوداکانی گەردەلوول بەشێوەیەک لابردراوە. لە هەرێمی ڕۆمانی ئەفریقای پرۆکۆنسولاریس، ئەم نەریتە کۆنی مەدیترانەیی بەشێوەیەکی نایاب زۆر ماوەیەکی درێژ ژیاوی مایەوە.

پەیوەندی نێوان بەعل-هامۆن و ئامۆن-ڕەعی میسری لە سەردەمی هیلینیستی چالاک کراوەتەوە؛ واحەی سیوا بە پێشبینیکردنی ئامۆن دەگاتە پێی لە کارتاجەوە، و هەندێک سەرچاوە باسی گەشتی زیارەتیی کارتاجییان بۆ ئەوێ دەکەن. گرنگی مێژوویی ئەم هەڵکشانە شاراوەیە، بەڵام سەرنجڕاکێشە.

توێژینەوەی بەعل-هامۆن ئەمڕۆ لە ئاستێکی بەرزدا هەیە. کتێبی مارسێل لگلای Saturne africain (1966) سەرچاوەیەکی کلاسیکی بنەڕەتییە؛ سابەتینۆ مۆسکاتی، ماریا ئۆجینیا ئاوبیت، هیلێن بینیشۆ-سافار و لۆرێنس ستەیجەر بەشدارییەکی گرنگیان لە توێژینەوەی توفێت کردووە. کتێبی برایان دووک Phoenician Aniconism (2015) باسی نەریتی بێ‌وێنەیی بەعل-هامۆن دەکات. توێژینەوەکانی جۆزەفین کوین لەبارەی ناسنامەی پونیکی لە ساڵانی دواین بەشدارییەکی گرنگ بووە.

لە پەیوەندی گشتیدا، بەعل-هامۆن زیاتر بەهۆی کێشەی توفێت و بەهۆی دیرینی پرۆپاگەندای مەسیحی ناسراوە؛ ئەم وێنەیە لادانی هەیە و بە دشوار وا زانستیانە دادپەروەرانەیە. باسکردنی زیاتر لۆژیکی زانستی لە کتێبەکانی سەرەوە بۆنکرا.

لە ڕوانگەی زانستیدا، بەعل-هامۆن ئەمڕۆ وەک لێکۆڵینەوەیەکی سەرەکی بۆ ئایینی پونیکی، بۆ نەریتی ساتورنۆس-ئەفریکانوس و بۆ مێژووی ئایینی مەدیترانەیی دادەنرێت. بابەتەکانی توێژینەوەی ئێستا زیاتر لەسەر شیکارییەکانی بایۆئارکیۆلۆجیانەی توفێت، لەسەر نەریتی ستیلی ساتورنۆس-ئەفریکانوس و لەسەر پرسیاری بەشی بەربەری کۆکراوەتەوە. iWell Guard ئەو بە ئەندامی مێژووی پانتیۆن تۆمار دەکات.

توێژینەوەی نوێی جۆزەفین کوین (In Search of the Phoenicians, 2018) ناسنامەی پونیکی و پێناسەی خۆیانی ئایینییان دووبارە باس کردووەتەوە و ڕۆڵی بەعل-هامۆن وەک ‘خودای فینیقییەکان’ خستووەتە سیوا.

ئەم هەڵبژاردنە کۆی گرنگترین کارە بنەڕەتییەکانی توێژینەوەی بەعل-هامۆن پێکدەهێنێت. لەخۆدەگرێت ڕاپۆرتی ئارکیۆلۆجی، کۆمەڵکردنی مێژووی ئایینی و چاپکردنی نووسینی کۆن. مۆنۆگرافیای مارسێل لگلای سەرچاوەیەکی کلاسیکییە؛ مۆسکاتی و ئاوبیت چوارچێوەی پونیکی پێشکەش دەکەن؛ دووک ڕوانگەی وێنەناسیی. توێژینەوەی نوێی کوین توێژینەوەکە دەبات بۆ نان‌ونان کردنی گفتوگۆی ناسنامەیی.