چورینگا: بەرگە پیرۆزەکەی دار یان بەردی ابۆریجینەکانی ئوسترالیا

چورینگا چەمکێکە کە بنەڕەتییەکەی لە زمانی ئارێرنتەی ناوەندی ئوسترالیاوە هاتووە و لە توێژینەوەدا بۆ بەرگە پیرۆزەکانی چەندین گروپی ابۆریجینەکان بەکاردەهێنرێت. بە وردتر ئەم وشەیە زۆرجار وەک تجورونگا دەنووسرێت.

ابۆریجینەکان گەلانی خۆجێییەکانی ئوسترالیان کە لە کۆنترین سردەمانەوە لەسەر ئەم کۆنتینێنتە نیشتەجێن. ئەوان یەک گروپی یەکگرتوو پێک نایەنن، بەڵکوو چەندین گەلن هەریەکەیان زمان، ئایین و نەریتی خۆیانی هەیە.

چورینگا بەرگە پیرۆزەکانی دار یان بەردن. نەخشی هەڵکۆڵدراویان هەیە و بە شێوەیەکی جیانەکراوە بە باپیرانی نەتەوە، بە ڕێکخستنی بەدیهێنان و بە شوێن و کەسانی دیاریکراو گیراوەتەوە.

بەپێچەوانەی تیلیسمێکی بەئازادی دەستڕاگەیشتوو، چورینگا بە ئاستێکی زۆر نهێنیدارە. کێ دەتوانێت بیبینێت، دەستی لێبدەت یان لەبارەیەوە بزانێت، بە شێوەیەکی نەریتی بەتوندی ڕێکخراوە. ئەم نهێنیدارییە سەر بە سیفەتی خودی بەرگەکەیە.

لە ڕوانگەی زانستی ئایین، چورینگا سەر بە کاڕوباری فراوانتری هێما پارێزگارییەکان و بەرگە پیرۆزەکان دەبێت. بەڵام ئەمە حاڵەتێکی تایبەت هەستیارە، چونکە زۆر شتی سەر بەوە زانیاری پارێزراون.

چورینگا لە زۆر بەرگەی دیکەی ئەم فەرهەنگنامەیە جیاوازە، بەتایبەتی لەوەی کە ماناکەی نابێت بە شێوەیەکی گشتی بلاو بکرێتەوە. پیشاندانێکی گونجاو لێرەدا بەرچاوترین لایەنی ڕێزگرتنی نهێنیداریتییە و سنووردارکردنی خۆی بەوەی کە بە گشتی تۆمار کراوە.

بایەخی سەرەکی بۆ پیشاندانێکی ڕێزدارانە وریاییە. ئەم دەقە تەنها ئەو شتانە باس دەکات کە بەگشتی لە ئەدەبی پیشەیی تۆمار کراون، و لە دووبارەکردنەوەی نەخش، چیرۆک یان وردەکاریی کە وەک نهێنی دادەنرێن، دووردەکەوێتەوە.

ئایینەکانی ابۆریجینەکان زۆر کۆنن. ئەوان لە بیرۆکەی ڕێکخستنی بەدیهێنانێک شێوەیان گرتووە کە لە توێژینەوەدا زۆرجار بە وشەی کاتی خەون (Traumzeit) دەگوترێت، هەرچەندە هەر گەلێک وشەی تایبەتی خۆی هەیە.

لەم بیرۆکەیەدا، بوونەوەرانی باپیران خاک، شێوازەکانی، بوونەوەرانی زیندووی و ڕێکخستنی ژیانیان بەدی هێناوە. ڕێگاکان و کارەکانی ئەم بوونەوەرانە لە جوگرافیا و لە بەرگە پیرۆزەکاندا بەردەوامن.

چورینگا سەر بەم کاڕوباری ئایینییە دەبێت. ئەوە بەرگەیەکە کە پەیوەندی لەگەڵ بوونەوەرێکی باپیرانی، شوێنێک و کەسانی دیاریکراودا تیایدا بەردەوامە. ماناکەی زۆر بۆ دواوە دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی گروپەکە.

ڕاپۆرتی نووسراو دەربارەی چورینگا لەگەڵ توێژینەوەی ئیتنۆگرافی کۆتایی سەدەی 19ەم و سەرەتای سەدەی 20ەم دەستپێدەکەن. کارەکانی باڵدوین سپێنسەر و فرانسیس گیلێن دەربارەی ئارێرنتەکان ئەم چەمکە لە زانستدا ناسراو کردەوە.

چەمکەکانی چورینگا و تجورونگا لە ڕێگای ئەم کارە سەرەتاییانەوە گەیشتنە ئەدەبی پیشەیی نێودەوڵەتی. توێژەرانی دواتر ئاماژەیان داوە بەوەی چەمکێکی تاکو لە زمانی ئارێرنتەوە نایشکێت لەگەڵ فرەیی گەلان و ناوی تایبەتی خۆیان بگونجێت. بەکارهێنانی وشەکە خۆی بەشێکە لە مێژووی توێژینەوەیەک کە بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانە سەیر دەکرێت.

ئەم توێژینەوە سەرەتاییە هەروەها سەرەتای کێشەیەکی گرانە. ژمارەیەکی زۆر لە چورینگا لەم سەردەمەدا گەیشتنە مۆزەخانە و کۆکردنەوەی تاکە کەسی، زۆرجار بێ ڕازیبوونی کۆمەڵگاکانی کە بۆیان پیرۆز بوون.

بە نیشتەجێبووی ئەوروپییان لە ئوسترالیا، ابۆریجینەکان تووشی دەستوێردانی قوول بوون لە خاک، کۆمەڵگا و ئایینەکانیان. لەبەرئەوە مێژووی چورینگا بەشێوەیەکی جیانەکراوە بە مێژووی کۆلۆنیالیزم و لەدەستدانی بەرگە پیرۆزەکانەوە گیراوەتەوە.

چورینگا لە دار یان بەرد دروستکراوە. زۆرجار درێژ یان هێلکەیی شێوەیانە و لەسەر ڕووەکانیان نەخشی هەڵکۆڵدراوی هەیە. قەبارە و شێوازی وردیان لە گەلێک بۆ گەلێکی دیکە و لە بەرگەیەک بۆ بەرگەیەکی دیکە جیاوازە.

نەخشە هەڵکۆڵدراوەکان زۆرجار پێکهاتووە لە هێل، بازنە، کەوانە و خاڵ. ئەم نەخشانە تەنها ڕازاندنەوە نییە، بەڵکوو مانایان هەیە. ئاماژە بۆ بوونەوەرانی باپیران، شوێنەکان و ڕێگاکانی ڕێکخستنی بەدیهێنان دەکەن.

ئەم دەقە نەخشەکان دووبارە ناکاتەوە و بەوردی باسیان نەکەن. مانای نەخشەکان زانیاریی پارێزراوە کە تەنها بۆ کەسانی دیاریکراو لەناو کۆمەڵگاکەدا دەستڕاگەیشتوون.

دروستکردنی چورینگا بە ڕێساکانی ئایینی گیراوەتەوە. لە چوارچێوەی کردارە ئایینییەکاندا و لەلایەن کەسانی بۆ ئەم کارە ڕەوادار بەڕێوەدەچووە. دروستکردنەکە ئازاد نەبووە، بەڵکوو بەشێک بووە لە ئایین.

چورینگا بەشێوەیەکی نەریتی لە شوێنی نهێنی و پیرۆزدا هەڵگیراون. لە بەرچاوی کەسانی ڕەوانەداری دوور بوون و بەم شێوەیە لە بەدیکردنی هەموو کەسێک پارێزراون.

ئەم دەقە بەئاگایانە ڕێنماییەکی دروست یان وەسفێکی دروستکردنی نادات. چورینگا بەرگە پیرۆزەکانی ئایینێکی بیانیدارە کە دروستکردنی گیراوەتەوە بە ڕەوایەتییەک کە لە دەرەوە بەدەستهینان نییە.

پاشخانی ئایینی چورینگا (Churinga)، نیزامی بەدیهێنانی خەڵکی ئەبۆریجینەکانە، کە تێیدا بوونەوەرانی نەوەکان زەوی و ژیانیان بەرهەم هێناوە. ئەم نیزامە هەر لە زەوی و شتومەکەکاندا بەرچاو دەمێنێتەوە؛ زیاترە لە تەنها ڕابردوویەک.

چورینگا بە شتومەکێک دادەنرێت کە ئەم ئێستابوونە تێیدا زۆر چڕوپڕە. ئەو شتومەکە بوونەوەرێکی نەوە، شوێنێک و کەسانی دیاریکراو بە یەکتری دەبەستێتەوە. لە هەندێک بۆچووندا، بە توندی لەگەڵ هێزی ژیان یا بوونی کەسێک بەستراوەتەوە.

لەبەر ئەم بەستنە چڕە، چورینگا بە ڕادەیەکی زۆر پیرۆز دادەنرێت. تەماشاکردنی بێ ڕێگە، دەستلێدانی بێ ڕێگە، یاخود گەیاندنی بێ ڕێگەی زانیاری سەبارەت بەو، بە هەڵەیەکی گەورە دادەنرێت.

زانیاری سەبارەت بە چورینگا لەناو کۆمەڵگاکاندا پێچەوانەیی هەیە. هەندێک چیرۆک، نەقش و کارە تەنها بۆ کەسانی دیاریکراو دەستپێگەیشتووی، کە زۆرجار پەیوەستە بە تەمەن، ڕەگەز و شارەزایی ئایینی.

لە ڕوانگەی زانستییەوە، چورینگا وەک شتومەکێک تێدەگیرێت کە تێیدا ئایینی خەڵکی ئەبۆریجینەکان، پەیوەندی نێوان زەوی، باپیران و کەس بە شێوەیەکی زۆر چڕوپڕ دەربڕیوە. ئەمە تیلیسم نییە، بەڵکوو ناوەندێکی پیرۆزە.

گرنگ خۆڕاگرتنە. لەبەر ئەوەی زۆربەی زانیاری سەبارەت بە چورینگا زانیارییەکی پارێزراوە، ئەم دەقە خۆی بە پۆلاندنی گشتیی زانستی سنووردار دەکات و لە هەر پێشکەشکردنی چیرۆک یا واتای نهێنی دوور دەکەوێتەوە.

بەکارهێنانی ئایینیی چورینگا بەشێکە لە ئایینی هەر گروپێک و لەژێر یاسایەکی توندی دادەگیرێت. ئەم یاسایانە دیاری دەکەن کێ دەتوانێت چورینگا ببینێت، دەستی لێبدات و لە چ چوارچێوەیەکدا بەکاری بهێنێت.

چورینگا لە کردارە ئایینییەکاندا، بۆ نموونە لە شارەزاییکردنەکاندا، دەتوانێت ڕۆڵ بگێڕێت. لەبەر ئەوەی ئەم کردارانە و زانیارییان پارێزراون، ئەم دەقە تەنها ئاماژە بە بوونیان دەکات و لە وردەکارییان دوور دەکەوێتەوە.

هەڵگری زانیاری سەبارەت بە چورینگا، لەناو کۆمەڵگاکاندا کەسانی ڕەوان. ئەوەی چ زانیارییەک بۆ کەسێک دەستپێگەیشتوو دەبێت، پەیوەستە بە تەمەن، ڕەگەز و شارەزایی ئایینی ئەو کەسە.

هەڵگرتنی چورینگا لە شوێنی شاراوەدا، خۆی بەشێک بووە لە پاراستنی. ئەو شوێنەی چورینگایەک تێیدا هەڵگیراوە، تایبەت بووە بۆ کەسانی دیاریکراو و لە کەسانی تر پارێزراوە.

نهێنیگرتنەکە تایبەتمەندییەکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکوو بەشێکە لە بونی چورینگا. ڕێزگرتن لێی، بەو واتایە دێت کە ئایینی خەڵکی ئەبۆریجینەکان بە جدییەت وەربگیرێت و چاوەڕوان نەکرێت هەموو زانیارییەک بە کراوەیی بەردەست بێت.

لەبەر ئەم هۆیە، ئەم دەقە خۆی لە پێشکەشکردنی ورد بۆ بەکارهێنانی ئایینیی دوور دەگرێت. ڕەفتاری ڕێزدارانە لەگەڵ ئەم بابەتەدا، تەنها لە ناسینەوەی سنووری گفتوگۆی گشتی هەیە.

شتومەکی پیرۆز لە دار یا بەرد، لەلای چەندین گەلی ئەبۆریجینی نێودراوە، نەک تەنها لای گەلی ئارێرنتە (Arrernte). چەمکی چورینگا کە لە توێژینەوەدا باوە، نابێت واتای جۆراوجۆری گەلان و چەمکەکانی خۆیانمان لەبیر بکات.

لای هەر گەلێک، شتومەکە پیرۆزەکان سەر بە ئایینێکی تایبەتن کە چیرۆک، شوێن و یاسای خۆی هەیە. وەسفێکی یەکسان بۆ هەموو ئەم شتومەکانە، هیچ جۆرێک لە جۆراوجۆرییان نایگرتەوە.

پەیوەست بە چورینگا، شتومەکە پیرۆزەکانی تری خەڵکی ئەبۆریجینن و هەروەها شوێنە پیرۆزەکان خۆیان، کە شتومەکانەوە پەیوەستن پێیانەوە. زەوی و شتومەکە لە ئایینی خەڵکی ئەبۆریجینەکاندا پەیوەندییەکی یەک دەبەستنەوە.

لە ڕوانگەی زانستییەوە، چورینگا دەتوانرێت لەگەڵ شتومەکە پیرۆز و پارێزراوەکانی کولتوورەکانی تر بەراورد بکرێت، بۆ نموونە لەگەڵ شتومەکانێک کە تەماشاکردنیان سنووردارە. بەڵام ئەم بەراوردانە نابێت تایبەتمەندی ئایینی خەڵکی ئەبۆریجینەکان تێکبدات.

لەناو بوارە سیمبولە پارێزەرانەکان، چورینگا نموونەیەکە بۆ شتومەکێکی پیرۆز کە زانیاریی سەبارەت بەو بەئاگایی پارێزراوە. وتاری تیلیسم و تعویز ڕوون دەکاتەوە چۆن جیاوازە لە تیلیسم.

بەم شێوەیە چورینگا سنوورێک دەردەخات. هەموو شتومەکێکی ئایینی بۆ ئەوە دانەنراوە کە بە وردی لە فەرهەنگنامەیەکدا وەسف بکرێت. هەندێک شتومەک بەتایبەتی داوای ڕێزگرتن لە نهێنیگرتنی خۆیان دەکەن.

زانستی ئایین و ئیتنۆلۆژیا لە چەندین دەیەی ڕابردوودا فێربوونە ئەم سنوورە بە ڕوونی دیاری بکەن. وەسفێک کە ڕێز لە شتومەکە پیرۆزەکان دەگرێت، خۆی ڕادەگرێت لەوێدا کۆمەڵگا سەرچاوەییەکان داوای نهێنیگرتن دەکەن، لە جیاتی ئەوەی هەموو ئەوەی دەیزانێت وەسف بکات. ئەم خۆڕاگرتنە ئەمڕۆ بەشێک لە هەڵسوکەوتی زانستیی بەرپرسیارانە دادەنرێت.

چورینگا لە توێژینەوەدا هەندێک جار لەگەڵ پاراستندا باسکراوە، بەڵام ئەم پۆلاندنە پێویستە بە وریایی وەربگیرێت. چورینگا سەرەتا شتومەکێکی پیرۆزە، نەک تیلیسمێک بە واتای باوی خۆی.

ئەوەندەی واتایەکی پارێزەرانە وەسف بکرێت، بەستراوەتەوە بە پەیوەندی چورینگا لەگەڵ بوونەوەرانی نەوە، لەگەڵ زەوی و لەگەڵ کەس. لەم پەیوەندییەوە دەتوانێت هەستێکی چەسپاوی و سەربەخۆیی سەرهەڵبدات.

پاراستنی لێرەدا وەک ئەنجامی نیزامێکی ڕاست تێدەگیرێت، نەک وەک دوورخستنەوەی مەترسییەکی دەرەکی. چورینگا ڕامانی پەیوەندی نیزامدارانەی نێوان کەس، باپیران و زەوی دەردەخات.

لە ڕوانگەی زانستییەوە، ئەم واتایە دەتوانرێت وەک بەشێک لە نیزامێکی ئایینیی گشتگیر وەسف بکرێت، کە تێیدا خۆشگوزەرانی تاکەکەس بە زەوی و بە باپیرانەوە بەستراوەتەوە. چورینگا نیشانەیەکە بۆ ئەم نیزامە.

ئەم دەقە هیچ ڕایەک سەبارەت بە کاریگەرییەکانی پاراستنی ڕاستەقینە نادات. تەنها وەسف دەکرێت ئایینی خەڵکی ئەبۆریجینەکان بە چ شێوەیەک واتا بۆ چورینگا دادەنێت. بەڵێنی چاکبووە و دانپێدانانی کاریگەری بە ڕوونی دەرخراون.

ئەوەی بۆ چەسپاندن دەمێنێتەوە، ئەوەیە کە چورینگا نابێت وەک شتومەکێکی پاراستنی خۆکار تێبگیرێت. ئەوە شتومەکێکی پیرۆزە، کە واتای بەستراوەتەوە بە ئایین و بە نهێنیگرتنی کۆمەڵگای پەیوەندیدار.

لێکۆڵینەوەی زانستی سەبارەت بە چورینگا لەگەڵ کارەکانی بالدوین سپینسەر و فرانسیس گیلێن دەربارەی گەلی ئارێرنتی (Arrernte) لە سەردەمی گواستنەوە بۆ سەدەی بیستەم دەستی پێکرد. ئەم کارانە ئەم زاراوەیەیان لە بواری توێژینەوەدا ناسراو کرد.

ئەم مێژووی توێژینەوەیە هەروەها مێژووی نادادپەروەرییەکە. چۆرینگای زۆر بەبێ ڕەزامەندی کۆمەڵگاکان چوونەتە ناو مۆزەخانە و کۆکراوە تایبەتییەکان. بۆ ئەبۆریجینییەکان ئەمە بەمانای لەدەستدانی ئۆبژێکتی پیرۆز بوو.

لەبەر ئەوەی چۆرینگا پیرۆزە و بینینی سنووردار کراوە، پیشاندانی لە مۆزەخانەکاندا دەستێوەردانێکی گەورە بوو. ئۆبژێکتانەی کە تەنها بۆ کەسانی دیاریکراو دەکرا پیشان بدرێن، بۆ بینەرانی بێسنوور دەستپێگەیشتنیان بۆ کرا.

ئەمڕۆ گەڕاندنەوەی چۆرینگا خواستێکی گرنگە. مۆزەخانە ئوسترالییەکان لەگەڵ کۆمەڵگا سەرچاوەییەکان کاردەکەن، و چۆرینگای زۆر گەڕاوەتەوە بۆ چاودێری گەلانی خۆیان. زۆر بینا چیدی چۆرینگا پیشان نادەن.

لە مامەڵەکردن لەگەڵ زانیاریشدا وریایی پێویستە. ئەدەبیاتی پیشەیی کە نەخش یا چیرۆکی پارێزراو دەگێڕێتەوە، ئەمڕۆ بە دیدی ڕەخنەگرانە سەیر دەکرێت. پێشکەشکردنێکی جدی خۆی لە باسکردنی وردەکاری پارێزراو دووردەخەرێتەوە.

بەکارهێنانی خۆگونجاندنی کولتووری چۆرینگا، بۆ نموونە وەک ئۆبژێکتی ئیزۆتریک یا ڕازاندنەوە، ڕەتکراوەتەوە. چۆرینگا ئۆبژێکتێکی پیرۆزی ئەبۆریجینییەکانە کە ڕازاندنیان دەبێت پارێزرابێت. لەبەر ئەوە ئەم دەقە تەنها بە شێوەیەکی گشتی وایان باس دەکات.

بۆ ئەبۆریجینییەکان چۆرینگا ئۆبژێکتێکی پیرۆزە کە پاراستنی و گەڕاندنەوەی گرنگییەکی زۆری هەیە. نۆژەنکردنەوەی کولتووری خۆیان و گەڕانەوەی ئۆبژێکتی پیرۆز بۆ زۆر کۆمەڵگا پێکەوە بەستراوەتەوە.

مۆزەخانە ئوسترالییەکان مامەڵەکردنی خۆیان لەگەڵ چۆرینگا بەتەواوی گۆڕیوە. زۆر بینا چیدی پیشانی نادەن، تەنها بە ڕەزامەندی کۆمەڵگاکان پاریزراویان دەکەن و گەڕاندنەوەیان بۆ گەلانی سەرچاوەیی پاڵدەپێوان.

گەڕاندنەوەی چۆرینگا لەلایەن ڕێساکانی یاسایی و هاوکاری مۆزەخانە و ڕێکخراوەکانی ئەبۆریجینییەکان بەرەوپیش دەبردرێت. ئۆبژێکتی زۆر گەڕاوەتەوە بۆ چاودێری گەلانی خۆیان.

لە کۆمەڵگادا هۆشیاری زیادی بوو کە هەموو ئۆبژێکتێکی ئایینی گونجاو نییە بۆ پیشاندان لە میدیا یا نمایشگاکاندا. چۆرینگا وەک نموونەیەک دانراوە بۆ ئۆبژێکتێک کە ڕازاندنی دەبێت پارێزرابێت.

لە پراکتیزی میدیا و پەروەردەشدا مامەڵەکردن لەگەڵ چۆرینگا گۆڕاوە. جاران وێنە و باسکردن بێ گەران بڵاو دەکرانەوە، ئەمڕۆ وریایی پێویست دانراوە. ئەم گەشەپێدانە بەشێکە لە قبوڵکردنێکی فراوانتر کە خودی ئەبۆریجینییەکان بڕیار لەسەر پیشاندانی ئۆبژێکتی پیرۆزی خۆیان دەدەن.

بەکارهێنانی بازرگانی یا ئیزۆتریکی چۆرینگا ڕەتکراوەتەوە و بەڕوونی لەلایەن ئەبۆریجینییەکانەوە ڕەتدەکرێتەوە. هەڵوێستی ڕێزگرتنانە ئەوەیە کە سنووری ئەوەی بۆ گشتی دیاری کراوە بناسرێت.

بۆیە بۆ خوێنەرانی خۆشحاڵ پێشنیار دەکرێت زۆرترین وریایی هەبێت. ڕەوایە بە شێوەیەکی گشتی لەبارەی بوون و گرنگی چۆرینگا بزانرێت. بۆ ئۆبژێکتی پارێزراوی تری کەمتر هەستیار، بەشی هێماکانی پاراستن پێشکەشیان دەکات.