جیانگشی، ڕۆحی نەریتی چینی

لاشەی بازدەرەوە، وێنەیەکی سەربەخۆی خوێنمژی چین. نەریتی چینی جیانگشی وەکوو ڕۆحێک ناسراوە کە شێوەی بازدەرەوەی بووە بە وێنەیەکی سەربەخۆی خوێنمژ.

روحچین روحی مردووان

جیانگشی

جیانگشی (僵尸، بە واتای «لاشەی رەق») یەکێکە لە دیارترین چەمکەکانی دیمونۆلۆژیای چینی و هەروەها یەکێکە لە بابەتی ترسناکی ناسراو لە سەر جیهان. مردووێکی بەرگری فیزیکی، بە شێوەیەکی تیپیک بە جبەی فەرمی سەردەمی چینگ، بە دەستی درێژکراوە، ئەندامی ڕەق، و ئەو جووڵانە تایبەتیی کە بە باز جێبەجێ دەکات.

هەناسەی کوشندەیە: جیانگشی زیندووان بە هەناسەیانەوە دەناسێتەوە؛ ئەوەی هەناسە بگرێت لە ئارامیدایە. ئەوان خوێن نامژن، بەڵکوو چی (وزەی ژیان) یان یانگ چی دەمژن، ئەمە لە پێکهاتەدا لەگەڵ خوێنمژی ئەوروپی جیاوازی دەکات، بەڵام لە ڕوانگەی فەرمانی پێکهاتووە.

بۆچوونی جیانگشی چەند ڕەگ و ڕیشەیەکی هەیە. ڕوونکردنەوەیەکی وشەشیکاری گشتی: «لاشەی گەڕۆک»، لە سەردەمی چینگدا زۆر جار لاشەی مردووان لە شوێنی خۆیانەوە دوور دەدۆزرانەوە؛ کاهینانی داوئیستی بۆتانە شەوانە لە پرۆسیۆندا بۆ ماڵ گەڕاندنیانەوە («شیانگ شی گان شی»، لاشەکان لە شیانگ شییەوە دەگوازرێنەوە).

ڕەگیکی دیکە: کەسانی مردوو کە ڕۆحیان نەیانتوانی گۆڕ جێبهێڵن، دەگۆڕدرانە جیانگشی. لەم سەردەمە زیاتر لە ڕێگای فیلمەکانی هۆنگ کۆنگی دەیەی ١٩٨٠ (Encounters of the Spooky Kindی سامۆ هونگ، Mr. Vampireی لام چینگ-یینگ) جیانگشی لە سەر جیهان ناسراو بووە.

پرۆفایلی کوردی: جیانگشی

جۆر: مردووی فیزیکی، مژینەری چی
سەرچاوە: باوەڕی گشتیی سەردەمی چینگ، لەوانەیە لە کارە داوئیستییەکانی گواستنەوەی لاشە سەرچاوەی گرتووە
دەقەکان: زی بو یووی یووان مێی، تۆمارە دەفتەرەکانی سەردەمی چینگ، فیلمی هۆنگ کۆنگ
سەردەم: سەردەمی چینگ تا ئێستا
لاوازی: هەناسە گرتن، تلسمات، خوێنی کۆتر

پێناسە

سەردەمی دەقەکان

سەرچاوەی ئەم باوەڕە دەگەڕێتەوە بۆ باوەڕی گەلی لە دەوری میرنشینی چینگ (سەدەی 17تا 19). Zi Bu Yuی یوان مێی (سەدەی 18) و کۆمەڵە یاداشتە تری هاوشێوە باسی تووشبوون بە جیانگشی دەکەن. فیلمە هۆنگ‌کۆنگییەکانی دەیەی 1980 وێنەی هاوچەرخی ئەم بوونەوەرەیان دامەزراند. لە دەیەی 2000ەوە پەخشی نێودەوڵەتی لە یاری، ئەنیمە و فانتازیای ڕۆژئاواش بەردەوامە.

بواری باڵاوبوونەوە

ناوچەی کولتووری چینی، بەتایبەتی باشووری چین و تایوان. لە ڕێگای سینەمای هۆنگ کۆنگ لە سەر جیهان ناسراو بووەتەوە. کۆمەڵگاکانی دیاسپۆرای هاوچەرخی چینی ئەم نەریتە پارێزراو دەهێڵنەوە. فیلمی جاپۆنی و کۆریایی بابەتەکە دەگوازنەوە.

دۆخی سەرچاوەکان

Zi Bu Yuی یوان مێی (سەدەی 18)، Yuewei Caotang Bijiی جی یون، یاداشتەکانی میرنشینی چینگ، فۆلکلۆرناسی هاوچەرخ، هەروەها فیلمۆگرافیا (بەتایبەتی فیلمە فامپیرییەکانی هۆنگ‌کۆنگ لە دەیەکانی 1980 و 90).

ناونان و شێوازی نووسین

چینی: 僵尸 (jiāngshī)، بە واتای «لاشەی رەق»؛ لە هەندێک ناوچە هەروەها 跳屍 (tiàoshī، «لاشەی بازدەرەوە»).
جاپۆنی: کیۆنشی (وەرگیراوی ڕاستەوخۆ).
ئینگلیزی: «hopping vampire»، «Chinese zombie»، هەردوو چەمک لایەنی گرنگ لاناچار دەکەن.
ڕشتناسی: 僵 («ڕەق، سست») + 尸 («لاشە»)، ناوەکە دیارترین تایبەتمەندی وەسف دەکات.
پلەبەندی: جیانگشیی بچووک (لاواز)، جیانگشیی بەساڵاچووی بە قژی سەوزینگ و پەنجەی درێژ (بەهێز)، جیانگشیی «شاهانە» بە قژی سپی (مەترسیدار).

جبەی فەرمی سەردەمی چینگی وێنەی کلاسیک لە بارە مێژوویییەکەیدا گرنگە: نیشانی دەدات جیانگشی «لە سەردەمێکی جیاوازەوە» هاتووە و لەگەڵ هەستی نامۆیی گەل لەژێر دەسەڵاتی مانچووی گونجاوە. فیلمی هاوچەرخ ئەم ئایکۆنۆگرافیایەی لە سەر جیهان دامەزراندووە.

تایبەتمەندییەکان

دەرکەوتن

ڕەق، بە دەستی درێژکراوە (بابەتی ڕەقی مردووەکان)، بەرزاڕەنگ یا خۆڵاوی. جبە: جبەی فەرمی سەردەمی چینگ بە کاسکەتی گۆچی و تلسمات. جووڵان: بە باز، نەک پیادە. چاو زۆرجار سووری بریسکەدار. لە جیانگشیی بەهێزدا: قژی سپی درێژ، پەنجەی درێژ، هێزی سەرسامکەر.

ڕەفتار

لە شەودا چالاکە. زیندووان بە هەناسەیانەوە دەناسێتەوە، ئەوەی هەناسە بگرێت لە ئارامیدایە. وزەی چی دەمژێت، زۆرجار لە ڕێگای هەناسەدان یان چوونی لە یەخە. دەتوانێت گوندێکی تەواو کەم بکاتەوە ئەگەر بە کاتی خۆی دژی نەوەستێنرێت.

بوارە کارکردنی

گۆڕ، پشتای گۆڕ، گوندی بەجێماو، ڕێگا لە شەودا. لە کاتی باران و هەورە تریشقەدا چالاکترە (بەهێزکردنی یین). لە ناوچە دیهاتییەکانی باشووری چین بەتایبەتی بەرچاوترین لە باوەڕی گشتیدا.

پلەبەندی ئەفسانەیی

مردووێک کە ڕۆحی گۆڕ جێناهێڵێت، لەبەر ناشتنی هەڵە، مردنی توندوتیژ، نبووی چاودێری مردووان، یان لەبەر زیانێک لە لایەن ڕۆحی خراپەوە لە تابووت. لێکدانەوەی داوئیستی: زیادبووی یین چی بەسەر یانگ چیدا لەسەر لاشە.

پرۆفایل: جیانگشی

سەرەکیترین لایەنەکانی جیانگشی لە یەک نیگادا.

سەرچاوەی جیانگشی

مردووێک کە ڕۆحی گۆڕ جێناهێڵێت؛ بە بۆچوونی داوئیستی: نەیەکسانی یین-یانگ لەسەر لاشە. لەوانەیە لە نەریتی گواستنەوەی لاشەی داوئیستیدا وەکوو ئەدەبیات نووسراوەتەوە.

ناوچەی کاریگەری

کۆمەڵگای گوندی دیهاتی، سەردانکەرانی گۆڕستان، گەڕۆکانی شەو، خێزانی کەسانی نابەجێ ناشتراو.

دەرکەوتن

جانتاری فەرمی قینگ، بازووی ڕاست و ڕەق، ڕەنگی سەوزی مۆر. جوڵانەوە بە قەڵەمباز. لەوانەی بەهێزترن: مووی سپی، پەنجەی درێژ، چاوی گڕدار.

ئەرک

هێزی چی (وزەی ژیان) لە زیندووان دەمژێت، زۆربەی کات لە ڕێگەی هەناسەدان. دەتوانێت گوندێک بە تەواوی لەناوببەت. گوازنەوەی بە گرتنی دوانگ ئەگەری هەیە.

کەرەستەی پاراستن

هەناسە هەڵگرتن (جیانگشی زیندووان تەنها لە ڕێگەی هەناسەوە دەناسێتەوە)، لکاندنی تۆتۆکی فوو لەسەر بەفراوی، شمشێری داری قۆز، خوێنی کۆکە، ڕزی چەسپاو (کاریگەری لاواز دەکات)، سووتاندنی ئایینی.

لاسایکردنەوەکانی جیانگشی

ئوپیر، دراوگر، ئێدیمو، ڤێتالا (هیندویزم)، وێنەی هاوچەرخی زۆمبی، دراکیولای برام ستۆکەر.

بەرگری و ئایینی داوئیستی

یەکەم تووشبوون

گرنگترین یاسا: هەناسە هەڵگرتن. جیانگشی خۆی بەسەر هەناسەدان ڕادەگرێت. مەگۆڕە بەرەو ڕاکردن، جووڵەی قەڵەمبازی وا خێرایە کە سەرسوڕمان دەهێنێت. لەجێی ئەوە بێدەنگ بمێنە و چاوەڕوان بکە هەتا بەقەڵەمباز تێپەڕبن.

دەرکردنی ئایینی لەلایەن داوشی

کاهینی داوئیستی (داوشی) کاغەزێکی زەرد لەگەڵ مەلوانکی سوور لەسەر بەفراوی جیانگشی دەلکێنێت، ئەمە زەمین‌گیرکردنی دەکات. پاشان شمشێری داری قۆز و خوێنی کۆکە بەکاردێت. لەناوبردنی کۆتایی بە سووتاندنە، خۆڵەمێشیش دەخرێتە ناو ڕووبار. فیلمەکانی هۆنگ کۆنگ ئەم سکینیانە بەشێوەیەکی نیشانەیی چەسپاندوون.

ناشتنی پێشگیرکارانە

چاودێری وردی مردوو، حەوت جار گۆرانی مردووان، ئامرازی پارێزەری لەناو تابووت، دوعای بەرەکەتی داوئیستی پێش داخستن. داری قۆز لەسەر گۆر، پارچە جامەی سوور. تەختی باپیرانی خێزان لەگەڵ قوربانی بەردەوام.

وەرگرتن و سەردەمی هاوچەرخ

فیلمی ڤامپیری هۆنگ کۆنگ

ساڵانی ۱۹۸۰ سەردەمی زێڕینی فیلمی جیانگشی بوون. فیلمی سامۆ هونگ Encounters of the Spooky Kind (١٩٨٠) دەستپێکی ئەم بزووتنەوەیە. فیلمی ریکی لاو Mr. Vampire (١٩٨٥) لەگەڵ لام چینگ-یینگ وەک داوشی دەبێتە بەرچاو. ئەم زنجیرەیە هەتا ساڵانی ١٩٩٠ بەردەوام دەبێت و ئەم جۆرە فیلمە دەچەسپێنێت.

دراوسێکانی ئاسیای ڕۆژهەڵات

کیۆنشی جاپانی لە ئەنیمە و مانگادا وەرگیراوە، هەندێک جار بە شێوەیەکی خۆشەویستانە (جیانگشی کاراوکێ-گۆرانیبێژ لە پرۆگرامەکانی کۆمیدی). فیلمی زۆمبی کۆرەی لە دەیەی ٢٠١٠ (Train to Busan) بیرباوەکان بەردەوام دەبن.

یاری و فانتازیا

یارییەکانی ڤیدیۆیی وەک Phantom Fighter (١٩٨٨) و یارییەکانی مۆبایلی هاوچەرخ جیانگشی بەسەر جیهاندا بڵاوکردووەتەوە. یاری ڕۆڵی فانتازیا (Dungeons & Dragons) ئەوی وەک ئەجنەیەکی تایبەت وەرگرتووە. لە کولتووری گەلیی هۆنگ کۆنگدا کارەکترێکی نیشانەیی دەمێنێتەوە.

دوو ڕۆح و لۆژیکی تەرمی نائارام

بۆ تێگەیشتن لە جیانگشی، “تەرمی ڕەق”، پێویستە بیرکردنەوەی چینی دەربارەی ڕۆحی چەند بەشدار بناسرێت.

فێرکردنی باڵاو دوو کۆمەڵەی ڕۆح جیادەکاتەوە: ڕۆحەکانی هون، کە بۆ یانگ دابەشکراون، سووکتر و سرووشتی ڕۆحیانە، و دوای مردن بەرەو سەرەوە هەوڵ دەدەن یان دەچنە ناو تەختی باپیران، و ڕۆحەکانی پۆ، کە بۆ یین دابەشکراون، قورستر و بەستراونەتەوە بە جەستەوە، و لەگەڵ تەرم لەناو زەویدا دەمێننەوە.

لە حاڵەتی ڕێکخراودا، بەشەکانی ڕۆح لە کاتی مردندا بە پاکی لێک جیا دەبنەوە، جەستە دەنێژرێت، هون بە ڕێگەی ئایینی باپیران خەمی دەخوارێت، پۆ لەگەڵ تەرم پشوو دەدەت. جیانگشی پەیدا دەبێت کاتێک ئەم ڕێکخستنە تێکدەچێت.

ئەگەر ڕۆحەکانی پۆ چالاک بمێننەوە و هون بە شێوەیەکی ڕێکخراو جیا نەکرابێتەوە، بۆ نموونە لەبەر ئەوەی مردووەکە بەباشی نەنێژراوە، لەبەر ئەوەی دوور لە خانوباوی مردووە، لەبەر ئەوەی مردنێکی توندوتیژ یان تۆڵەنەکراوی هەبووە، ئەوسا تەرم دەتوانێت بجوڵێتەوە بەبێ ئەوەی مرۆڤێکی تەواو و ژیرمەند لەناوی بێت.

جیانگشی بەمجۆرە نەک مردووێکی زیندووبووەوە بە هۆشیاری، بەڵکوو جەستەیەکە کە بەهۆی بەشە ڕۆحی خواروەوە دەجووڵێتەوە، دەرزراوە و بێ کەسیّەت.

ئەم چوارچێوەیە تایبەتمەندییە بەرجەستەکانی ڕوون دەکاتەوە: ڕەقی جەستە کە تەنها بە قەڵەمباز دەتوانێت پێش بکەوێت، لەبەر ئەوەی جەستە چیتر بە نەرمی خۆدار نییە، و هەوڵیدان بۆ مژینی هێزی ژیانی چیی خەڵکی تر، چوونکە خۆی ئەوەی زیندووان هەیانەتی نییە. جیانگشی بەرجەستەبوونی جیاکردنەوەیەکی سەرنەکەوتووی جەستە و ڕۆحە.

گەڕاندنەوەی مردووان بۆ خانوباوی و سەرچاوەیەک لە کارێکی ڕاستەقینەدا

ڕوانگەیەکی ڕوونکردنەوەی زۆر باسکراو باوەڕی جیانگشی بە کارێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو دەبەستێتەوە: گواستنەوەی تەرم بۆ ماوەیەکی دوور بۆ ناشتن لە خانوباوی. گرنگ دانراوە کە مرۆڤ لە زەوی باپیرانی خۆیدا بنێژرێت.

ئەوانەی دوور لە خانوباوی مردبن، بۆ نموونە وەک کرێکاری گەشتیار، پێویست بووە بگەڕێنرێنەوە. نەریت، بەتایبەت لە باشووری چین، بیرۆکەی “لێخوڕینی تەرمەکان” دەناسێت، کە تیایدا پیاوانی شارەزا لە شەودا تەرمەکانیان بەسەر زەویدا دەبردەوە.

لە دەربڕینی گەلیدا، تەرمەکان بە ڕاستە دەگوازرانەوە و بە ڕیز پیش دەکەوتن، زۆربەی کات باس دەکرێت کە داوئیستیکی زەنگ لەگەڵدایە پیشەوایانیان دەکرد، بۆیە مردووان بە شێوەیەکی قەڵەمباز دواي شوینن.

چۆنیەتی ئەوەی چەندە لەم شیکردنەوەیەدا کاری ڕاستەقینەیە و چەندی ئەفسانەیە، لە توێژینەوەدا کێشەیی ماوەتەوە؛ زۆر شت پیشان دەدەن کە ئاسته‌نگییەکانی ڕاستی گواستنەوەی تەرم و خۆشحاڵی چیرۆکبیانی گەلی پێکەوە ئاڵقە کراون بۆ دروستکردنی ئەم وێنەیە.

سەرباری ڕەگی مێژووی وردی، ئەم کۆمەڵگا دوو تایبەتمەندی سەرەکی جیانگشی بەجۆرێکی گونجاو ڕوون دەکەنەوە: بارودۆخی ڕاست و ڕەق، و جووڵانی قەڵەمبازی. لە بۆچووی زانستی ئایین، ئەم نموونەیە وردەکارییەکە پیشان دەدەت کە چۆن دیاردەیەکی سەرشتاسمانی خۆی بە خەمێکی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە دەبەستێتەوە.

ترسی مردن لە دوورگا، لە نامۆیی گەڕانەوەیی، و لە ئاسوودەیی مردووان کە بەهۆی ئەوە تێکدەچێت، ڕاستەقینە بوو. جیانگشی بۆ ئەم ترسە شکلێکی ڕوونی بەخشی: مردووی نامۆ کە ناتوانێت بگاتە خانوباوی و لەبەر ئەوە خۆی، نەتەواو و مەترسیدار، لە ڕێگادا دەمێنێتەوە.

ئامرازەکانی بەرگری و لۆژیکی هێمایی ئەوان

ئامرازەکانی بەرگری لە دژی jiāngshī لە نەقڵکراو (Überlieferung)دا بە باشی گەشەیان کردووە و لۆژیکێکی هێمایی بەردەوام دەگرنەبەر. ناسراوترینیان کاغەزی بەربەستە، پارچەیەک کاغەزی زەرد بە نووسینی سوور، کە پسپۆڕێکی داویستی لەسەری دەنووسێت و لەسەر ناوچەوانی تەرمەکە دەیچەسپێنێت.

کاریگەرییەکەی بە هێزی جەستەیی نییە، بەڵکو بە وشەی نووسراوی نەریتی ئایینییە، کە لەشی ئارامنەگرتوو دەبەستێتەوە و ڕایدەگرێت.

ئامرازەکانی تر ئامانجیان سروشتی یین ی jiāngshīـە. لەبەرئەوەی ئەو بوونەوەرێکی یینی پاکە، ئەو شتانەی یانگی بەهێز دەردەبڕن کاریگەرن لەسەری: داری دار هەنجیر، کە لە نەریتی چینیدا لە کۆنەوە وەک بەرگرکەرەوەی دژی دیو دادەنرێت، خوێنی هەندێک ئاژەڵ، ئاگر، خۆرهەڵاتن، ڕووناکی.

برنجی چەقیو لە نەقڵکراو (Überlieferung)دا هەروەها وەک ماددەیەکی پاککەرەوە ڕۆڵ دەگێڕێت. ئاوێنە دەتوانێت jiāngshī بترسێنێت، و دەنگەکانی وەک قۆڕەقۆڕی کەلەشێر، کە هاتنی ڕۆژ ڕادەگەیەنێت، دەیبەنەوە دواوە.

مۆتیڤ (Motiv)ێکی تایبەت ڕاگرتنی هەناسەیە. لەبەرئەوەی jiāngshī لە زۆربەی چیرۆکەکاندا نابینایە و قوربانییەکەی (Opfer) لە ڕێگەی هەناسەوە دەدۆزێتەوە، دەکرێت مرۆڤ لێی دەرباز بێت ئەگەر هەناسەی ڕابگرێت و نەجولێتەوە. ئەم بیرۆکەیە ئەو بوونەوەرە بە وێنەیەکی بوونەوەرێکی هەستەوهسی نائاگا دەبەستێتەوە، کە تەنها وەڵامی هەستکردنە سادەکان دەداتەوە.

بە گشتی، ئامرازەکانی بەرگری نیشان دەدەن کە باوەڕ بە jiāngshī بە توندی لە کولتووری ئایینی داویستی و جیهانناسی (Kosmologie)ی یین-یانگدا جێگیر بووە. ئامرازەکان هیچ فێڵێکی هەڕەمەکی نین، بەڵکو لە سروشتی بوونەوەرەکەوە سەرچاوە دەگرن: لە دژی تەرمێکی یینی تەواونەبوو، ئەوەی سوودی هەیە ئەوەیە کە یانگ، نووسین و ڕێکخستن دەردەبڕێت.

لە کولتووری گەلی هاوچەرخدا، بەتایبەتی لە سینەمای هۆنگ کۆنگ لە دەیەی ١٩٨٠دا، ئەم کۆمەڵە شتانە بووە بنەمای ژانرێکی سینەمایی تایبەت، کە jiāngshīی زۆر لە سنووری چین دەرەوە ناسراو کرد.

لینکی زیاتر

بەستەرە ناوخۆییە پێشنیارکراوەکان:

چین (داوئیزم و باوەڕی گەلی)
گویی، یاۆگوای، ئی گویی، هولی جینگ
ئوپیر، دراوگر، ڤیتالا (هیندویزم)، هاوشێوەکان
تەلیسمی فوی داوئیستی و جادوو
ژانری فیلمی فامپیری هۆنگ‌کۆنگ

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

کارە سەرچاوەیی تری بنەڕەتی لە لیستی سەرچاوەکان.

پراکتیکی پاراستنی باسکراو لێرە، دیارخستنێکی زانستی-ئایینییە بۆ نەریتە مێژووییەکان. iWell Guard پەیوەندی بەم هێڵە مێژوویی-کولتوورییەوە دەگرێت کە تایبەتمەندی بوونی ئامرازی پاراستنی هەڵگیراوە، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەم نەریتەیە پێشکەش دەکات. زیاتر لەبارەی iWell Guard →