گێلۆ

گێلۆ (Γελλώ) ژنۆکێژێکی هەڕەشەلێکەری منداڵانە لە نەریتی یۆنانی، بە ڕەگوڕیشەی خۆیدا لە جادووگەریی گەلی سەردەمی دواکۆنی و بیزەنسی.

ئەو بەشێکە لە خێزانی فرەکەلتووریی وردی ئەو بوونەوەرانەی کە ژنانی دووگیان، ژنانی تازە زاوزێ و منداڵانی شیرەخۆر لە مەترسیدا دەخنە، خزمی لاماشتووی مێزۆپۆتامی، لیلیثی جولەکە، ستریکسی ڕۆمانی و لیلیتووی سووریانین. ئەوانەی دەیانەوێت تێبگەن بە گشتیی ئەو کۆمەڵگە، لە پوختەی ژنۆکێژانی مندالان دەستەبەندییەکی فرەکەلتووری دەبیننەوە.

ناوی گێلۆ یەکەم جار لای شاعیرە یۆنانییەکە سافۆ (نزیکەی ساڵی ٦٠٠ پ.ز، پارچەی ١٧٨ی لۆبێل-پەیج) وەک پەندێک دەردەکەوێت، «منداڵخۆشتر لە گێلۆ» دیارترین دەربڕینێکی ئایرۆنیک بوو بۆ کەسێکی دڵڕەق.

نەریتی دواتر لەم ئاماژەیە پرۆفایلێکی تەواوی بوونەوەری پێشکەش دەکات: گێلۆ کچێکی گەنجی بەپەلە مردووە کە وەک ڕۆحی تۆڵەخواز دەگەڕێتەوە بۆ جیهانی زیندووان و هێرش دەکاتە سەر منداڵانی دایکانی تر، چونکە خۆی نەیتوانیوە منداڵ ببینیت یا گەورە بکات.

گێلۆ لە نەریتی یۆنانی-بیزەنسیدا

گێلۆ (هەروەها گیلوو، گێلۆدێس یاخود گیلۆ) وێنەیەکی مێینەی دیوی نەریتی یۆنانی-بیزەنسییە، کە لە بونیادیدا سەر بە پۆلی فراوانکراوی سوکووبووسە، بە تایبەتمەندی لە هەڕەشە لەسەر ژنانی دووگیان، ژنانی تازە زاوزێ و منداڵانی شیرەخۆر. کۆنترین ئاماژە لای سافۆیە (پارچەی ١٧٨)، کە تیایدا گێلۆ وەک بوونەوەرێک دەردەکەوێت کە کچانی بەپەلە مردوو دەنوێنێت.

لە نەریتی بیزەنسیدا، ئەو دەبێتە پەیکەرێکی تەواو گەشەکراوی دیوی نەخۆشی، کە تیلیسمات و فۆرمولی لیتورجیایی بۆ بەرگری لێی بەکاردەهێنرێن. توێژینەوەی نوێتر (سارا ئایلز جۆنستۆن، Restless Dead، ١٩٩٩؛ ریچارد گرینفیلد، Traditions of Belief in Late Byzantine Demonology، ١٩٨٨) قوڵایی مێژووی دینی نەریتی گێلۆ کارکردووە.

چوارچێوە و پێشینە

ئەم نەریتە لە جادووگەریی گەلی یۆنانی سەردەمی دواکۆنی و بیزەنسییەوە سەرچاوە دەگرێت و لە توێژینەوەی مێژووی دینیدا وەک کۆمەڵگەیەکی باش بەڵگەکراوی ژنۆکێژی مندالان بۆ سەردەمی دواکۆن ناسراوە.

پاشخانی ئەفسانەیی

سەرچاوە سەرەکییەکانی نەریتی گێلۆ ئەو دەقانەی بەرگرین کە لە سەردەمی دواکۆن و بیزەنسیدا لە دژی ژنۆکێژانی مندالان نووسراون. دەقی سەرەکی «چیرۆکی پیرۆز سیسینیۆس»ـە، ئەفسانەیەکی پیرۆزانەی ئاپۆکریفایی، کە تیایدا پیرۆز سیسینیۆس و برایانی سینیدۆرۆس و سینۆدۆرۆس دوای ژنۆکێژێکی مندالان بە ناوی گیلوو (بەم شێوازی نووسینی بیزەنسی) دەکەون و بەزۆر دوازدە ناوی لێ وەردەگرن.

لیستی ناوەکان ئاپۆتروپائیکـە، هەرکەسێک هەموو دوازدە ناوەکە بزانێت، دەسەڵات بەسەر دیوەکەدا دەبێت.

هەروەها چەند تەختی قورقوشمی سەردەمی سەدەی ٦ تا ١٠ی زایینی ماوەتەوە، کە وەک تیلیسمی بەرگری هەڵدەگیران و لەسەریان فۆرمولی بەرگری لە دژی گێلۆ نەقشکراون. ئەم کۆمەڵە سەرچاوەیی نووسینی-نەقشی لە ڕوانگەی مێژووی دینییەوە زۆر بەنرخە، چونکە دەریدەخات کە نەریتەکە لە بواری ئەدەبیدا و لە کارکردی جێبەجێدا هەردووکیان بڵاوبووەتەوە.

توێژینەوە فیلۆلۆجیی گرنگ ئەمانەن: ئا. گرینفیلد («Traditions of Belief in Late Byzantine Demonology»، ١٩٨٨) و ئار. پ. ه. گرینفیلد («St. Sisinnios, the Archangel Michael and the Female Demon Gylou»، ١٩٨٩).

خزمایەتی لەگەڵ لیلیث و لامیا

گێلۆ لەگەڵ لیلیثی جولەکە، لامیای یۆنانی و لاماشتووی مێزۆپۆتامی پۆلێکی دیوانی مێینەی یارمەتیدەری زایین پێکدەهێنن، کە بەستنی مێژوویییان لە زانستی دینی بەراوردکارییدا لەوەتەی برنارد بارە (The Demon Child Killer in Greek and Mesopotamian Tradition، ١٩٧٦) بە شێوەیەکی سیستەماتیک لێکۆڵینەوەی بۆ کراوە.

هاوشێوەیی بونیادییان ئەوەندە نزیکە کە دەبێت ڕەگوڕیشەیەکی هاوبەشی کۆنی نێوان ڕۆژهەڵاتی نزیک وابزانرێت، کە لە کەلتوورەکانی جیاوازی دەریای سپیدا شێوازی خۆی بۆ خۆی گەشەی کردووە. نەریتی مەریەمی ئۆرسۆدۆکسی بیزەنسی ئامرازێکی تایبەتی خۆی هەیە لە بانگهێشتی بەرگری و تیلیسمات لە دژی گێلۆ، کە بەشێکیان لە دیندارییی گەلی یۆنانی ئۆرسۆدۆکسدا تا ئەمڕۆ بەردەوامن.

سەرچاوەکان

سەرچاوە سەرەکییەکان: ئا. گرینفیلد، «Traditions of Belief in Late Byzantine Demonology» (١٩٨٨)؛ ئار. پ. ه. گرینفیلد سەبارەت بە سیسینیۆس و گیلوو (١٩٨٩)؛ کارل پرایزێنداتز، «Papyri Graecae Magicae» بۆ نەریتی سەردەمی دواکۆنی جادوو. هەروەها کۆمەڵگە سەرچاوەیی شوێنەواری-نووسینیی تیلیسمی قورقوشمی سەردەمی سەدەی ٦ تا ١٠، کە لە چەند بڵاوکراوەیەکی کۆکراودا دەرچووە.

گێلۆ لە بواری بەرگری iWell Guard دا

گێلۆ دەکەوێتە ژێر چینی دووەمی بواری بەرگری iWell Guard (بڵا سەیری پوختەی کارکردن بکە): هەوڵی ڕۆح و دیوان بۆ هەڕەشەکردن لەسەر هەڵگر یاخود دووگیانی، لەدایکبوون یا منداڵی شیرەخۆری ئەو، لەلایەن قەڵغانی بەرگرییەوە ڕەتدەکرێنەوە.

نەریتی مێژوویی بەرگری لە گێلۆ وانەیەکی مێژوویی-دینی پێشکەش دەکات: پرۆسەی بەرگری لە دژی ئەم پۆلە دیوانە بەلایەکی زۆر لە کەلتوورەکانی گەشەسەندووی دەریای سپیدا کارکراوە، کە ئاماژە بۆ بنەمای هەستپێکردنی گشتی لە پشتی ئەم ڕاپۆرتانەدا دەدەت.

گێلۆ، ژنۆکێژی مندالان لە نەریتی یۆنانی