پیلان، باپیرانی بەرزکراوە لە هەورەتریشقە و ئاگری ڤولکاندا

پیلان ڕۆحی نەقڵکراو لە کەلتووری مایوچەیە.

باپیرانی بەرزکراوە، کارلێکەر لە هەورەتریشقە، بروسکە و ئاگری ڤولکاندا. لەنێو مایوچەکاندا پیلان وەک ڕۆحی ئاگر و هەورەتریشقە دەربدەکەوێت، کە بەشی خوارەوە سنووری کارلێکەری ئەو ڕوونی دەکاتەوە.

ڕۆحمایوچە

پیلان

پیلان کە بە پیلان (Pillan) ـیش دەنووسرێت، بنەمایەکی سەرەکی لە ئایینی مایوچەیەکاندایە: ڕۆحی ئاگر، هەورەتریشقە و ڤولکانەکان. پیلانەکان زۆرجار باپیرانی بەرزکراون، سەرکردە و جەنگاوەرانی کۆچکردوو کە لە چیای بەرزی کۆردیلێرا نیشتەجێن و خاک و کۆمەڵگا دەپارێزن.

وەک هێزێکی تووڕەبووەوە، بە تەقینەوەی ڤولکان و ڕەشەبا خۆیان دەردەخەن. بەم شێوەیە پیلان لایەنی ئاشتیخوازانەی بەرامبەر بە چێروفێ (Cherufe)، ئەو ئافرێتی خراپکاری خۆڵکانیی هەمان دیمەنی ڤولکانییە.

بە کۆتایی: پیلان

جۆر: ڕۆحی باپیران و سرووشتی ئاگر، هەورەتریشقە و ڤولکانەکان
سەرچاوە: ئایینی مایوچەی چیلی و ئارجەنتین
دەقەکان: تۆمارە کۆلۆنیایییەکان، ئێتنۆگرافیای مۆدێرن، شایەتحاڵی پاسکوال کۆنیا (Pascual Coña)
ماوە: بەڵگەدارکراو لە سەردەمی کۆلۆنیالیزم و ئێتنۆگرافیدا، نەقڵکراوێکی زیندووە
دەرکەوتن: هێزێکی کارلێکەر لە هەورەتریشقە، بروسکە، ڤولکان و ئاگردا

مێژووی دەق

سەردەمی دەقەکان

پیلان تەنانەت لە تۆمارە کۆلۆنیایییەکاندا یاداشت کراوە، لەوانە لای جێرۆنیمۆ دێ بیبار و ئالۆنسۆ دێ ئۆڤالی، و تا ئێتنۆگرافیای مۆدێرنیش بەڵگەیی کراوە.

بواری باڵاوبوونەوە

چیلی و ئارجەنتین، ناوچەی مایوچەکان لە هەردوو لای کێوستانی ئاندیس؛ چیای بەرزی کۆردیلێرا وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پیلانەکان دانراوە.

دۆخی سەرچاوەکان

باش: تۆمارە کۆلۆنیایییەکان، ئێتنۆگرافیاکانی لینز، گێڤارا و لاتچام، لەگەڵ شایەتحاڵی پاسکوال کۆنیا.

ناو و شێوازەکان

مایوپوونگون: پیلاڭ (pillañ) باسی پۆلێکی هێزمەندی ڕۆحی باپیران و سرووشت دەکات، هەندێکجار پێوەندیدار بە دەروون یا ڕۆح و بە هەورەتریشقە؛ ڕەگی وردی بەشیوەیەکی دڵنیا دووبارە نەبووەتەوە.

کەسایەتی و کارکرد

دەرکەوتن

پیلان زۆرجار بە شێوەیەکی جێگیر دەرنەکەوێت، بەڵکوو وەک هێزێکی کارلێکەر لە هەورەتریشقە، بروسکە، ڤولکان و ئاگردا. پیلانەکان زۆرجار باپیرانی بەرزکراون، سەرکردە و جەنگاوەرانی کۆچکردوو کە لە جیهانی سەرەوە، وێنو ماپو (wenu mapu)، نیشتەجێن.

کارلێکەری

پیلان دووچەرخانەیە، بەڵام بەشێوەیەکی بنەڕەتی بەرەو ئاشتیخوازییە: پیلانی چاک خاک و کۆمەڵگا دەپارێزێت، پیلانی تووڕەبووەوە بە تەقینەوەی ڤولکان و ڕەشەبا خۆیان دەردەخات. ئەو نێوان زیندووان و هێزە بەرزتراکاندا پەیوەندی دادەمەزرێنێت و بەستراوەتەوە بە هێزی خۆر، ئانتو (Antü).

کارتی زاناری: پیلان

گرنگترین لایەنەکانی ڕۆحی ئاگر و هەورەتریشقە بە یەک چاوپێخشاندن.

نەریت

بنەمایەکی سەرەکی لە ئایینی زیندووی مایوچەیەکاندا، کە پەرستنی باپیران و هێزی سرووشت لێک دەکەوێتەوە.

بەرپرسیارە بۆ

خاک و کۆمەڵگا: پیلانی چاک هەردووکیان دەپارێزێت و نێوان زیندووان و هێزە بەرزتراکاندا پەیوەندی دادەمەزرێنێت.

دەرکەوتن

هیچ شێوەیەکی جێگیر نییە: پیلان لە هەورەتریشقە، بروسکە، ڤولکان و ئاگردا کاریگەری هەیە؛ پیلانەکان لە جیهانی سەرەوە، وێنو ماپو، نیشتەجێن.

کارکرد

ڕۆحێکی باپیرانی بەرزکراوە، پارێزەر و ناوبژیوان؛ وەک هێزێکی تووڕەبووەوە بە تەقینەوەی ڤولکان و ڕەشەبا خۆیان دەردەخات.

پەرستن

بانگهێشتکردن لە ڕێوڕەسمی کۆمەڵایەتی نگیلاتون لەسەر ڕێوێ (Rewe)، بەڕێوەبراو لەلایەن ماچی، لەگەڵ پێشکەشکردنی گوێزو، فاسۆلیا، مودای و قوربانی ئاژەڵ.

پەیوەندیدار

خودای بروسکەی ئاندین ئیلاپا (Illapa) وەک هاوشێوەیەکی پێکهاتەیی؛ وەک لایەنی ئاشتیخوازانەی ڤولکان، پیلان لە لایەنێکی چاکەخوازانەی پێلی (Pele) نزیکترە.

لە تۆمارە کۆلۆنیایییەکانەوە بۆ پاسکوال کۆنیا

مایوپوونگونی پیلاڭ (pillañ) باسی پۆلێکی هێزمەندی ڕۆحی باپیران و سرووشت دەکات، هەندێکجار پێوەندیدار بە دەروون یا ڕۆح و بە هەورەتریشقە؛ ڕەگی وردی بەشیوەیەکی دڵنیا دووبارە نەبووەتەوە. پیلان بەباشی بەڵگەدارکراوە: یاداشتکراوە تەنانەت لە تۆمارە کۆلۆنیایییەکاندا، لەوانە لای جێرۆنیمۆ دێ بیبار و ئالۆنسۆ دێ ئۆڤالی، و بەوردیی لە ئێتنۆگرافیای مۆدێرنی لینز، گێڤارا و لاتچام، لەگەڵ شایەتحاڵی پاسکوال کۆنیادا.

ئەم فراوانی سەرچاوانە قووڵایی نەقڵکراوێک دەردەخات: لە کۆنترین ڕاپۆرتەکانی سەردەمی کۆلۆنیالیزمەوە تا تۆمارەکانی سەدەی 20، پیلان دەمێنێتەوە وەک ئەو مەرجعەی کۆمەڵگا داواکاری پارێزگاری و بەروبووم بۆ دەبات.

نەقڵکراوی زیندوو و شیکردنەوە

پیلان بەشێکی جێگیری کەلتووری مایوچەی چیلی-ئارجەنتینییە، بەدی دەکرێت لە کەرەستەی قوتابخانە و لە ناونیشانی شوێنەواری بە ناوی پیلان. ئایینی مایوچەیی زیندووە.

لە ڕوانگەی زانستی ئایینییەوە، پیلان نموونەیەکی نمایشکەرە بۆ ڕۆحی باپیرانی بەرزکراوی ئاگر، کە تێیدا پەرستنی باپیران و هێزی سرووشت لێک دەکەوێتەوە. دوو ڕوونکردنەوەی گرنگ هەن: پیلان لایەنی بەرامبەری ئاشتیخوازانەیە بەرامبەر بە چێروفێی خراپکار، و ئەو خودایەکی تاک نییە، بەڵکوو پۆلێکی ڕۆحی باپیرانە.

نگیلاتون: بانگهێشتکردن لەسەر ڕێوێ

پیلان لە ڕێوڕەسمی گەورەی کۆمەڵایەتی نگیلاتون لەسەر ڕێوێ، ستوونی ئایینی چاکەکراو، بانگهێشت دەکرێت، بەڕێوەبراو لەلایەن ماچی، شامانی مێ یان نێر، لەگەڵ دەفی کولترونگ. پێشکەشکراوەکان لە گوێزو، فاسۆلیا، خواردنەوەی گوێزوی مودای و قوربانی ئاژەڵ پێکدێن. جیاواز لە چێروفێدا، ئامانج پاراستنی ئایینیی ئەرێنییە، داواکاری پارێزگاری و بەروبوومە، نەک بەرگری.

بەراوردی ڕۆحی هەورەتریشقە و هێزی ڤولکانی

پیلان لە ڕووی پێکهاتەوە نزیکە لە خودایانی باپیرانی هەورەتریشقە و ئاگری دیکە، وەک خودای بروسکەی ئاندین ئیلاپا. وەک لایەنێکی بەرز و ئاشتیخوازانەی ڤولکان، ئەو لە لایەنێکی چاکەخوازانەی پێلیی هاوایی نزیکترە، نەک لە چێروفێی تەنها وێرانکار، کە پێویستە بەڕوونی لێی جیابکرێتەوە.

پرسیارە باوەکان دەربارەی پیلان

پیلان چییە؟

ڕۆحی ئاگر، هەورەتریشقە و ڤولکانی مایوچەکان، زۆرجار باپیرێکی بەرزکراو کە لە چیای بەرزی کۆردیلێرا نیشتەجێیە.

پیلان چاکە یان خراپ؟

بەگشتی ئاشتیخوازانە و پارێزەرە؛ تەنها وەک هێزێکی سرووشتی تووڕەبووەوە مەترسیدارە، کە بە تەقینەوەی ڤولکان و ڕەشەبا خۆی دەردەخات.

پیلان چۆن دەپەرسترێت؟

لە ڕێوڕەسمی کۆمەڵایەتی نگیلاتون لەسەر ڕێوێ، بەڕێوەبراو لەلایەن ماچی، لەگەڵ پێشکەشکردنی گوێزو، فاسۆلیا و خواردنەوەی گوێزوی مودای.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

چێروفێ (Cherufe) – هێزی بەدکارانەی بەرامبەر لە ئایینی ماپوچە
پێلێ (Pele) – خواژنی گەرمکانی هاوایی وەک هاوتایەکی بەراوردکاری
مۆمی پارێزەر، بخوور، تیلیسم – ئامرازی پارێزەری کۆن
قوتب‌نمای پاراستن – کۆمەڵگەیەک لە ئامرازەکانی پاراستن

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

سەرچاوەی زیاتری بنچینەیی لە لیستی سەرچاوەکان.

وەک گیانی ئاگر و باپیرانی هەورەتریشقە و گەرمکان لەنێو گەلی ماپوچە، پیلان (Pillán) نوێنەرایەتی ئایینێک دەکات کە تێیدا باپیران نامرن، بەڵکو لە بەرزاییەکانی چیای کۆردیلیرا کاریگەریی خۆیان بەرەو پێش دەبن: پارێزەر و ناوبژیوانن، تەنها کاتێک تووڕە ببن وەک هێزێکی سروشتی مەترسیدار دەردەکەون.