مامۆ، گیانی نەریتی تیبەتی

مامۆ گیانی نەریتی تیبەتی یە.

گیانی مادین و تاریکی دایکانە لە نەریتی تیبەتی، لەنێوان پاراستن و بەلا.

مامۆ بوونەوەری داکینین لە نەریتی تیبەتی و نوێنەری هێزی سرووشتی نەڕامدراون.

مامۆ (ma mo)

مامۆ (بە تیبەتی ma mo، «دایکان») چینێکی تایبەتن لە بوونەوەری مادین کە بە بەرچاوی لە پانتیۆنی تیبەتیدا دەبیندرێن. ئەوان لەنێوان گیانی پارێزەر، دایکی زەوی و دیوی مەترسیدار جێگیرن. وەک گیانی دایکانەی دووڕوو، دەتوانن سامان، تەندروستی و باران بهێنن، یاخود لە کاتی پێشێلکردنی ڕێکخستنی جیهان، بەلا، جەنگ، کارەساتی سرووشتی و شڵەژانی کۆمەڵایەتی بەربدەن.

مامۆ بە توندی پەیوەستن بە بیرۆکەی هەڵوەشاوی هاوسەنگی نێوان مرۆڤ و سرووشت. نەریتی تیبەتی زۆرجار پاندیمی، گۆڕانی کەشوهەوا و کارەساتی سیاسی وەک دیاردەی ma mo’i gtor chen لێکدەداتەوە، واتا «سەردەمی گەورەی تووڕەیی مامۆ»، کاتێک گیانی دایکانە دژی جیهانی خراپکراو دەوەستنەوە.

کورتەیەکی خێرا: مامۆ

جۆر: چینی دیوی مادین/گیانی دایکانە
سەرچاوە: بیرۆکەی پێش-بوودایی دایکی زەوی؛ نەریتی هیندی-بوودایی داکینی و ماتریکا
دەقەکان: زنجیرەکانی پادماسامبهاوا، کانگیور/تینگیور، پەڕتووکی ئایینی خواوەندانی پارێزەر
کاریگەری: بەلا، دروێنەخراپی، جەنگ، ئاڵۆزی دەروونی؛ لایەنی ئەرێنی: بەروبووم و سامان
پاراستن: تۆرمای مامۆ، قوربانی دووکەڵ، پراکتیزەکردنی ئایینی دارماپالا

جیاوازی لەگەڵ گیالپۆ: بەپێچەوانەی گیالپۆ، دیوی پاشای نێرینە، مامۆ گیانی مادین و تاریکی دایکانەن، نەک ڕاهیبی کەوتوو، بەڵکوو نوێنەرایەتی سرووشتی نەڕامدراوی مادین لە نەریتی تیبەتیدان.

دەستەبەندی مێژوویی

سەردەمی دەقەکان

نەریتی مامۆ دوو ڕەگەزی سەرەکی هەیە: یەکەم، بیرۆکەی پێش-بوودایی تیبەتی-ئاسیای ناوەڕاست سەبارەت بە خواوەندانی دایکی زەوی و خاوەنی چۆلستان، دووەم، میراتی هیندی-بوودایی ماتریکا (خواوەندانی دایکانە) و داکینی (گەڕۆکانی ئاسمانی). لە شێوازی گواستنەوەی تیبەتی بۆ ئەم دوو ڕەگەزە، بۆشایی مامۆ بە تایبەتمەندییەکانی دووڕوو-تاریکی خۆیدا دروست دەبێت.

بەناوبانگترین چیرۆک ئەوەیە کە پادماسامبهاوا لە کاتی دانانی بوودیزم لە بەرزاییەکانی تیبەتدا، ژمارەیەکی زۆر لە مامۆ بەند کردووە و لە چوارچێوەی گیانی پارێزەردا یەکخستووە. لە نووسینەکانی گیلوگ لە سەدەکانی دواتردا چینی مامۆ بە شێوەیەکی ڕێکخراو باسکراوە.

ڕوونکردنەوەی ئەفسانەیی

مامۆ گیانی مادین یاخود خواوەندی مادینن لە بوودایزمی تیبەتی و باوەڕی پێش-بوودایی بۆن. ئەوان وەک گروپی کۆمەڵایەتی دەردەکەون، نەک وەک بوونەوەری تاک، هەندێک خوای مامۆ هەن کە گیانی پارێزەری چیایانن، و هەندێکی تر وەک دیوی وێرانکاری کار دەکەن. ڕەچەڵەکی ئەوان بۆ ئایینەکانی پێش-بوودایی تیبەت دەگەڕێتەوە.

بواری باڵاوبوونەوە

مامۆ لە سەراپای ناوچەی کولتووری بوودایی-تیبەتی دەپرسترێن و دەترسنرێن. هەندێک لە مامۆی هەرێمی پەیوەستن بە کێو، شکاف و مانگاکانی دیاریکراو (بۆ نموونە، پالدێن لهامۆ لە لهامۆ لاتسۆ لە باشووری لهاسا). کەسایەتی پالدێن لهامۆ (بە سانسکریتی شری دێوی) بەناوبانگترین مامۆی دامەزراوەیی، خواوەندی پارێزەری دالای لاما و قوتابخانەی گیلوگ.

دۆخی سەرچاوەکان

سەرچاوەی بنەڕەتی: زنجیرەکانی پادماسامبهاوا و دەقەکانی تێرما لە قوتابخانەی نینگما؛ کانگیور/تینگیور بە ئەدەبی داکینی و ماتریکا؛ پەڕتووکی ئایینی سەبارەت بە پالدێن لهامۆ. کاری ستاندارد: Nebesky-Wojkowitz (1956)؛ Willis, Janice D. (1987) „Dakini: Some Comments on Its Nature and Meaning“؛ Simmer-Brown, Judith (2001) Dakini’s Warm Breath.

ناو و شێوازەکان

بە تیبەتی ma mo، وەرگێڕانی وشەیی «دایکان»، لێرەدا ئاماژە بە چینێک دەکات، نەک بە دایکبووینی زیندەوەری.

دو مو، «دایکانی مارا»، جۆرێکی تاریکتری تایبەت.
گیا مو، ناوی گشتی بۆ چەند لاژووری مامۆ.
پالدێن لهامۆ (dpal ldan lha mo)، «خواوەندی شکۆدار»؛ بەناوبانگترین مامۆی دامەزراوەیی، بە سانسکریتی شری دێوی.
ئێکاجاتی، مامۆی یەک-ددان، یەک-چاو، یەک-مەمک؛ پاسەوانی فێرکردنی نهێنی تێرما.

وەسف

دەرکەوتن. مامۆ وەک کەسایەتی مادینی پۆست-تاریک یاخود شینی-تاریک نیشان دەدرێن، زۆرجار ڕووت یاخود بە خوالای پڵنگ، قژی شڵەژاو، جوانکاری ئێسک، گەرووبەندی سکۆل و ڕووخساری نەڕامدراو. پالدێن لهامۆ لەسەر هێستری بە زینی پۆشراو بە چەرمی مرۆڤ سواردەبووت، ئێکاجاتی یەک چاوی هەیە بە یەک ددان و یەک مەمک.

هەڵسوکەوت. مامۆ بە توندی کاردانەوە دەنوێنن لە بەرامبەر شڵەژانی ئەخلاقی و ژینگەیی: پێشێلکردنی ڕێکەوتن، بێ ڕێزی بۆ شوێنی پیرۆز، نایاوازی گەورە. لەو کاتەدا دەتوانن بەلا، جەنگ، برسیێتی و نەخۆشی دەروونی بەربدەن. لە حاڵەتی بەندکراودا، پارێزەرێکی بەهێزی دارمان.

چەمکی کات. «سەردەمی مامۆ» سەردەمی قەیرانی کۆمەڵایەتین؛ لەو کاتانەدا ئایینی گەورەی تۆرمای مامۆ و چۆپا ئەنجام دەدرێن.

دەرکەوتن و هێما

مامۆ وەک گیانی مادین بە ئاگری سور-زێڕین یاخود وەک فورییەی شینی تاریک-تاریک نیشان دەدرێن. چەک و هێمای دەسەڵات لەگەڵ خۆیان هەڵدەگرن. زۆرجار بە گروپی سێ یاخود پێنج نیشان دەدرێن، هەریەکە بە ڕەنگ و تایبەتمەندی خۆیان. هێماکان بەگوێرەی ئەوەی وەک گیانی پارێزەر یاخود گیانی کۆسپکار دەبینرێن جیاوازی هەیە.

پرۆفایل: مامۆ

گرنگترین لایەنەکانی مامۆ لە یەک نیگادا.

کۆنتێکستی کەلتووری

خواوەندانی دایکی زەوی پێش-بوودایی، نەریتی هیندی-بوودایی ماتریکا و داکینی؛ بە پادماسامبهاوا ڕێکخراوی کراوە.

پەیوەست بە

کۆمەڵگا لە کاتی قەیرانی کۆمەڵایەتی؛ پێشێلکەرانی شوێنی پیرۆز؛ نەخۆش و کەسانی بێهاوسەنگی دەروونی؛ بەشێوەی ئەرێنی: تانتریست و مانگا لەژێر پارێزراوی ئەواندان.

دەرکەوتنی مامۆ

کەسایەتی ژنانەی پۆست-تاریک یاخود شینی-تاریک بە قژی شڵەژاو، جوانکاری ئێسک و خوالای پڵنگ؛ زۆرجار بە چەک (شمشێر، جامی سکۆل، سیخوورە).

بواری کاریگەری

بەلا، دروێنەخراپی، جەنگ، بێهاوسەنگی دەروونی، خەونی ترسناک؛ لایەنی ئەرێنی: بەروبووم، باران، پاراستنی بەرچاو.

شێوازەکانی بەرگری

ماموـتۆرما ـقوربانی، قوربانی بخوور (سانگ)، پراکتیسی ئایینی خواوەندانی پاسەوانی (پالدێن لهامۆ، ئێکاجاتی)، ڕیتوالی چۆدپا-ڕیتوال، وێنەسازیی تانترایی.

بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

لە ڕووی ئەرکەوە پەیوەندیدارە بە ماتریکاکانی هیندووئیزم و ڕوخسارەکانی کالی، هەردووکیان وەک دایکانی کۆمەلایەتی توڕە دەردەکەون. لە بەرباوی گەورەتری بودایی مهایانا، داکینیەکان وەک ئێمپووسا لە سنووری نێوان کارکردنی تۆقێنەر و ئازادکەرەوە ڕادەوەستن. هاوتاکانی تیبەتی: پالدێن لهامۆ وەک خواوەندی پاسەوانی توڕە، ئێکاجاتی وەک پاسەوانی توڕەی تانتراکان، یاماراجا وەک دادوەری مردن.

بەرگری لە ژیانی ڕۆژانە

ئایینەکانی مامۆ-تۆرما. لە کاتی قەیرانی کۆمەڵایەتیدا یان وەک بەشێک لە ڕاهێنانی ڕاسپەردەیی مانگانەی مەزنگا، ئاهەنگی گەورەی تۆرما دەگیڕدرێت کە تێیدا چەندین مامۆ بە یەکجار هێمن دەکرێنەوە.

ئایینی پالدێن-لهامۆ. ئەم خودای پارێزەری گەورە ڕۆژانە لە زۆر مەزنگا دەپەرستدرێت، بەتایبەت لە قوتابخانەی گێلوگ؛ لە لهامۆ لاتسۆ، واتا «دەریاچەی خوداوەند»، بۆ سەدەکانە بینینی ئاسمانی لێ دەگەڕدرێت.

ڕاهێنانی چۆدپا. ئایینی تانترای چۆد، کە تێیدا ڕاهێنەرەکە لەشی خۆی پێشکەشی بوونەوەرە برسیەکان دەکات، بەتایبەتی کاریگەرە لە مامەڵەکردن لەگەڵ هێزەکانی مامۆ.

ژینگە و ئەخلاق. بەگوێرەی نەریت، پارێزگاری لە تووڕەیی مامۆ هەروەها لە ڕێگەی پاراستنی شوێنە پیرۆزەکان، ڕێزگرتن لە مامۆستا ژنەکان و پابەندبوون بە پەیمانە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەدەست دێت.

ئایینپەرستی و ڕێزگرتن

مامۆ لە تیبەت بۆ هێمنکردنەوە دەترسدرێن، تاکو هێزی وێرانکەرەیان هێمن بکرێتەوە. ئایینەکانی سەبارەت بە مامۆ بەشێکن لە کردارە پارێزەرییەکانی مەزنگاکان. بانگیان دەکرێن بۆ پاراستن لە کارەساتە سروشتییەکان و بۆ ڕاگرتنی هێزە شەیتانییە مێینەکان.

مامۆ، هاوشێوەیی لە کولتوورەکانی تر

هیند/هیندووئیزم. ماتریکاکان (خواوەندانی دایک) و کالی نزیکترین خزمانن؛ وێنانگاری بە خشلی ئێسقان و ڕەنگی چەرمی تاریک هاوبەشیان هەیە.

بودایزم. ڕوخسارەکانی داکینی لە ڕووی وێنانگاریی نزیکن لە مامۆ؛ لە وەرگرتنی ڕۆژاوایی زۆرجار ئەم دوو چەمکە تێکەڵ دەکرێن، داکینی مانای پەیامبەرانی ئاسمانییە، مامۆ چینی دایکانی تاریکتری زەوییە.

ئەوروپا. بابا یاگا و دایکانی شێوهاوی سلاڤیی دارستان، مۆرمۆی یۆنانی: دیردۆکێکی جیهانی و دووبارەبووەوەی دایکی گەورەی دووڕوو.

مامۆ لە پانتیۆنی بودایی تیبەتیدا

مامۆکان، کە بە تیبەتی زۆرجار وەک ma mo دەنووسرێن، چینێکی سەربەخۆی بوونەوەرانی مێینەن لە ناو جیهانی ئاڵۆزی دیوان لە بودایزمی تیبەتیدا. ئەوان وەک هێزی توڕە، پەیوەستکراو بە نەخۆشی، جەنگ و شکستدارین دەبیندرێن.

لە پۆلێنبەندییەکانی نەریتی تیبەتیدا، زۆرجار دەبردرێنە ژێر خواوەندانی پاسەوانی، بەڵام دۆخیان دووڕوویەکییان هەیە: بەگوێرەی چوارچێوە، وەک هێزی نائارام و مەترسیدار یان وەک پاسەوانی فێرکردن کە بەند بە دارماوە دەردەکەون.

ئەم دووسیفەتییە ناکۆکییەک نییە، بەڵکو لۆژیکی بنەرەتی ئایینی تیبەتی دیاری دەکات. زۆرێک لە گرنگترین خواوەندانی پاسەوانی وەک بوونەوەرانی سەرەتا کێوی، پێش‌بودایی یان دیوانە دیاری دەکرێن، کە لەلایەن مامۆستایەکی گەورەوە، لە دیردۆکدا زۆرجار پادماسامبهاوا، زاپت کراوە و بە سوێندێکەوە بۆ بودایزم بەند کراون.

مامۆکان بەشێکن لەم گروپەی هێزە بەندکراوانەی کە بەڵام لە سیفەتدا مەترسیدارن. زاپتکردنیان هەرگیز بە تەواوی دڵنیا نییە، پێویستە بەشێوەیەکی ڕیتوالی بەردەوام نوێ بکرێتەوە.

توێژینەوە لەسەر ئایینی تیبەتی، وەک کارە بنەرەتییەکانی ڕنه دی نێبسکی-وۆیکووڤیتز لەسەر خواوەندانی پاسەوانی تیبەت، مامۆکانی وەک نموونەیەک بۆ چینبەندیی پانتیۆنی تیبەتی خستووەتەڕوو.

لە ناویاندا توخمی ئایینی خۆجێیی پێش‌بودایی، کاریگەریی تانترایی هیندی و سیستماتیکی ڕێکخستنی بودایزمی تیبەتیی گەشەکردوو تێکەڵ بووە. بۆیە مامۆکان نەگەڕاوەتەوە بۆ سەرچاوەیەکی تاک. ئەوان بەرهەمی تێکەڵبوونی درێژخایەنی مێژووی ئایینین کە بۆ تیبەت تایبەتمەندییە.

مامۆ، نەخۆشی و بێهاوسەنگیی جیهان

لە بۆچوونی تیبەتی، مامۆ (Mamo) بە توندی بەستراونەتەوە بە نەخۆشیی گەردووی، ئافاتی گشتگیر و ڕووخانی کۆمەڵگا. ئەوان بە ئەو هێزانە دادەنرێن کە نەخۆشییەکانی گواستنەوە بڵاو دەکەنەوە و لە کاتی داشکاندنی ئەخلاقیدا هێزیان زیاد دەکات.

ئەم پەیوەندییە هەڕەمەکی نییە: ئایینی تیبەتی زۆر جار بەڵای گشتگیر وەک ئەنجامی تێکچوونی ڕێکوپێکی، نایەکسانی نێوان مرۆڤ و هێزە نەبینراوەکانی ژینگەکەی شی دەکاتەوە.

مامۆ لەم چوارچێوەیەدا وەک وەستاوانی زۆر هەستیار بەرامبەر پیسبوون و پێشێلکردنی پەیمان باس دەکرێن. کاتێک سوێندەکان دەشکێن، کاتێک ئەرکە ڕێوڕەسمییەکان پشتگوێ دەخرێن، کاتێک جیهان لە فێرکردنەکە ڕووی وەردەگێڕێت، دەگوترێت مامۆ تووڕە دەبن و نەخۆشی و جەنگ دەنێرن.

کارکردنیان بەمشێوەیە پێوانەیەکە بۆ دۆخی ڕێکوپێکی ئەخلاقی و ڕێوڕەسمی. ئەوان زیاتر لەوەی خۆکامانی سادە بن، جۆرێکن لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن کە بەرامبەر تێکچوون کاردانەوە دەنوێنن.

ئەم لێکدانەوەیە کاریگەری کرداری هەبوو لەسەر پراکتیزەکردنی ڕێوڕەسم. لە کاتی ئافاتی گشتگیر یا جەنگدا، پرگەکان ڕێوڕەسمی تایبەت جێبەجێ دەکرد کە ئاراستەی مامۆ دەکرا و مەبەستیان هێمنکردنەوەی تووڕەیی ئەوان بوو. ئەم ڕێوڕەسمانە پێشکەشکردن، دانپێدانانی هەڵە و نوێکردنەوەی ڕێوڕەسمیی بەستنی مامۆ بە فێرکردنەوە لەخۆ دەگرت.

لێکۆڵینەوەی زانستی ئایین لەمە نموونەیەکی ڕوون دەبینێت بۆ چۆنیەتی جێگیرکردنی ئایینی تیبەتی بۆ قەیرانی گشتگیر لە چوارچێوەیەکی لێکدانەوەی گەردووی، و چارەسەرکردنیان لە ڕێگەی کاری چاککردنەوەی ڕێوڕەسمی. مامۆ نەک تەنها هۆکاری بەڵا بوون، بەڵکوو ئامانجی ئەو ڕێوڕەسمانەش بوون: هەوڵی ڕێوڕەسمی بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی ئاراستەی ئەوان دەکرا.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

پەڕەی کولتووری تیبەت.
پرۆفایلی تاکەکەسی تری تیبەت: لو (Lu)، تسێن (Tsen)، نیێن (Nyen)، گیالپۆ (Gyalpo).
وردەکاری زیاتر لەبارەی مامۆ بەم زووانە

ئەدەبیاتی توێژینەوە

سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.

پراکتیزەی پارێزگاریی باسکراو لێرە شیکردنەوەیەکی زانستیانەی نەریتە مێژووییەکانە. iWell Guard بەم هێڵە مێژوویی کولتوورییەوە پەیوەندی دەکات کە پەیوەستە بە بەرگری بەردەوامی هەڵگیراو، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەوە پێشکەش دەکات. زیاتر دەربارەی iWell Guard →