میدەینا خواژنی نەریتی لیتوانییە.
سەرکاری ئاژەڵی کێوی، ئەوەی تەنانەت پاشایەکیش قوربانی بۆ کرد.
میدەینا خواژنی لیتوانیی دار و ڕاوە و یەکێکە لەو خواوانە کەمی بالتیکییان کە لە سەدەی ١٣ی زاینی بە ناو ئاماژەی پێکراون. کرونیکەی هیپاتیوس بۆ ساڵی ١٢٥٢ ناوی دەبات، لەنێو خواوانەی کە پاشا میندائوگاس تەنانەت پاش لەخاچدانیشی دلسۆزیانەی مایەوە.
سیمای ئەو ڕوونە: ئەو سەرکاری داربەستەکەیە و ئاژەڵی کێوی دەپارێزێت، نەک ڕاوچی. توێژینەوەکان وێنای وەک ڕاوچییەکی گەنجی جوان و هەروەها وەک پاکیزەی گورگ دەکێشن، کە لەگەڵ کۆمەڵێک گورگ بەناو داربەستەکاندا دەگەڕێت.
جۆر: خواژنی دار و ڕاو، سەرکاری ئاژەڵان
سەرچاوە: لیتوانیا، بەتایبەت ژێمایتیا
دەقەکان: کرونیکەی هیپاتیوس (بۆ ساڵی ١٢٥٢)، پارچەی مالالاس، لیستی خواوانی لاسیکی (De diis Samagitarum)
سەردەم: لە سەدەی ١٣ی زاینی تا سەدەی ١٧ی زاینی
دیمەن: ڕاوچییەکی گەنج، هەروەها پاکیزەی گورگ لەگەڵ کۆمەڵێک گورگ
بەڵگەکان لە سەدەی ١٣ی زاینی دەستپێدەکەن، لە کرونیکەی هیپاتیوس بۆ ساڵی ١٢٥٢ و پارچەی مالالاس لە ناوەڕاستی هەمان سەدە، هەتا لیستی خواوانی لاسیکی لە سەدەی ١٦ی زاینی، کە لە ساڵی ١٦١٥ چاپکراوە.
لیتوانیا، بەتایبەت ژێمایتیا. گردەکان و بەردەکان کە بە زاراوەی خەڵک ناوی ئەون هەرکراون، هەتا ئێستا خواژنەکە بە نەریتی جوگرافیای لیتوانی دەبەستنەوە.
کەم: چەند تێبینی کوتای کرونیکی و لیستی خواوانی سەردەمی سەرەتای مۆدێرن. زۆرێک لێی دووبارە بونیادنراوەتەوە، بۆیە توێژینەوەکان بە توندی جیاوازی دەکەن لەنێوان بەڵگەی سەردەمانی ناوەڕاست و ڕازاندنەوەی دواتر.
لیتوانی: میدەینا، لە medis، مانای دار، یا لە medė، مانای داربەست، وەرگیراوە. یان لاسیکی لە سەدەی ١٦ی زاینیدا مۆدەینایەک لەنێو خواوانی داربەستی ژێمایتی باس دەکات. زۆرێک لە توێژەران هەروەها ئەو یەکناکینن لەگەڵ ژڤوروونا، سەرکاری ئاژەڵانی پارچەی مالالاس، کە ناوەکەی لە žvėris، مانای ئاژەڵی کێوی، دێت.
دیمەن
تێبینییە سەردەمی ناوەڕاستییەکان هیچ دیمەنێک باس نەکردوون؛ وێنای خواژنەکە لە لێکدانەوەی ناو، بەراوردی بەشدارانە و فۆلکلۆر بونیادنراوەتەوە. توێژینەوەکان وێنای وەک ڕاوچییەکی گەنج و جوان کە نایەوێت بژنیّت دەکێشن، هەروەها وەک vilkmergė، پاکیزەی گورگ لەگەڵ کۆمەڵێک گورگ. گورگ بە ئاژەڵی ئەو دادەنرێت؛ لە لێکدانەوەی وەک ژڤوروونا، ئاژەڵی ڕاوی سەگ زیاد دەبێت. نەریتی وێنەکێشانی پێش مەسیحیت بوونی نییە، هەموو دیمەنە ناسراوەکان سەردەمی نوێن.
کارکرد
میدەینا فەرمانڕەوایی دار، درەخت و ئاژەڵی کێوی دەکات. کارەکەی ئەوە نییە کە نێچیر بۆ ڕاوچی بگوازێتەوە، بەڵکو داربەست و دانیشتووانی دەپارێزێت: دەتوانێت شوپەکان تێکبدەن، ئاژەڵی کێوی ئاگادار بکاتەوە و ڕاوچی سەرلێشێواو بکات. ناحەزی بەرامبەر مرۆڤ لە دەرەوەی چوارچێوەی ڕاو بۆی نانرێت؛ بەڵام مەترسیدارە بۆ ئەوانەی داربەست بەشێوەیەکی گونجاو بەکاردەهێنن.
سەرەکیترین لایەنەکانی خواژنی داربەست بە یەک نەزەر.
خواژنی بالتیک، ساڵی ١٢٥٢ لە نزیک پاشا میندائوگاس ئاماژەی پێکراوە؛ ئەو نمایشکاری داربەستە وەک بوارێکی دەستنانرا، چڕ، بێ ڕێگا و دووریگرتووە لە دەستڕاگەیشتنی مرۆیی.
دار، درەخت و ئاژەڵی کێوی. ئەوەی ڕاو دەکات دەچووەتە ناو ژینگەی ئەو و پێویستی بە خۆشەویستی ئەوی هەیە؛ ڕاو لە سەدەی ١٣ی زاینیدا چالاکییەکی فەرمانڕەوایانە بوو.
هیچ نەریتی وێنەکێشانی پێش مەسیحیت نییە؛ بونیادنراوەتەوە وەک ڕاوچییەکی گەنج و پاکیزەی گورگ لەگەڵ کۆمەڵێک گورگ، هەموو دیمەنە ناسراوەکان سەردەمی نوێن.
شوپەکان تێکدەدات، ئاژەڵی کێوی ئاگادار دەکاتەوە و ڕاوچی گونجاو سەرلێشێواو دەکات؛ هێرش بۆ سەر مرۆڤ نەگەیشتووەتەوە.
پاشا میندائوگاس بەپێی کرونیکەکە بەدزیانە پاش لەخاچدانیشی قوربانیی بۆ کردووە؛ بەخشین پێش ڕاو و بەشی نێچیر لەگەڵ نەریتی ڕاوی بالتیک دەگونجێت.
مێژا مااتەی لاتویایی وەک هاوتای دایکانەی هەمان بوار، هەروەها ئارتەمیس و دیانا وەک سەرکاری ڕاوکەری ئاژەڵان.
کۆنترین یادکردنەوە لە کرونیکەی هیپاتیوسدایە: بۆ ساڵی ١٢٥٢ ڕاپۆرت دەکات کە میندائوگاس، یەکەم و تاکە پاشای لیتوانیا، پاش لەخاچدانیشی بەدزیانە بەردەوام بووە لە قوربانیکردن بۆ خواوانی کۆن، لەوانە میدەینا. کرونیکەکە هەروەها خوایەکی کیوی باس دەکات؛ ئایا لەگەڵ میدەینا یەکسانە یان نا، هەتا ئێستا لە توێژینەوەکاندا ناکۆکییە. پارچەیەکی سلاڤی لە کرونیکەی یوهانس مالالاس لە ناوەڕاستی سەدەی ١٣ی زاینی ژڤوروونا، سەرکاری ئاژەڵان، باس دەکات کە زۆرێک لە توێژەران لەگەڵ میدەینا یەکناکینن. کرونیکەکە هەروەها تۆمار دەکات کە میندائوگاس نەیویستووە بسوارە بۆ ناو داربەست ئەگەر کیوێک ڕێگای ببڕایە.
لە سەدەی ١٦ی زاینیدا، یان لاسیکی لە لیستی خواوانی ژێمایتی خۆیدا مۆدەینایەکی لەنێو خواوانی داربەست دەخاتەڕوو؛ پاش ئەوە شوپەکەی ون دەبێت و تایبەتمەندییەکانی خواژنەکە دەگوازرێنەوە بۆ کارەکترەکانی ئەفسانەیی فۆلکلۆر. ڕۆمانتیکی نەتەوایەتی سەدەی ١٩ی زاینی، بەتایبەت تیۆدۆر ناربوت، بەرهەمی کەمی ئەوی زۆر ڕازاندووەتەوە، بۆیە توێژینەوەی ئێستا بە توندی جیاوازی دەکات لەنێوان بەڵگە سەردەمانی ناوەڕاستییەکان و ڕازاندنەوەی دواتر. ئالگیرداس یولیئن گرێیماس سەرچاوەکانی بە شێوازی سیمیوتیک، گینتاراس بەرێسنێڤیچیوس بە شێوازی مێژووی ئایینی شیکردوونەتەوە.
ڕۆمانتیکی نەتەوایەتی میدەینای کردە نەوەکالی لیتوانیای دارستانی؛ خواناسی خەیاڵاوی ناربوت هەتا نمایشکاری خۆشەڤیستی گەیشتووەتە کاریگەری. بزوتنەوەی نوێ پەرستی (نیۆپاگانیزم) ئێستای ڕۆمووا خواژنی داربەست دەپەرستێت، ناوی لە لیتوانیا وەک ناوی تاکەکەسی بەکاردێت و لە هونەر و ئەدەبیاتی منداڵانیشدا دەبینرێت. لە جیهاندا کەمزانراوە، بەڵام زیاتر لە پوختەکانی ئەفسانەناسی بالتیک دەردەکەوێت.
لە بواری زانستی ئایین، میدەینا نموونەیەکی باشە بۆ کێشەکانی سەرچاوە لە مێژووی ئایینی بالتیک: چەند ڕیزێک لە نووسینی بیانی سیمایەکی خواژنی تەواو هەڵدەگرێت. لە بواری میتۆدی، ئەو نوێنەری جۆری سەرکاری ئاژەڵانە. سێ ڕوونکردنەوەی گرنگ هەیە: بەڵگە سەردەمانی ناوەڕاستییەکان دەبێ بە توندی لە ڕازاندنەوەی ناربوت جیابکرێنەوە. پەیوەندی ئەو لەگەڵ ژڤوروونا، ئایا یەکییە یان دوو سیمای جیاواز، هەروەها پرسیاری خوای کیوی و بەشێکی جەنگاوەریی کولتی پاشایانە هەموو کراوەن. هەروەها نزمبوونەوەی بۆ ناو فۆلکلۆر لەگەڵ ڕێگای ئاسایی خواوانی لادراوی پاش مەسیحیبووندا دەگونجێت.
پێش هەموو شتێک، قوربانی لە سەرچاوەکاندا چەسپاوە: کرۆنیکای هایپاتیۆس دەنووسێت کە میندۆگاس (Mindaugas) بۆ خواوەندە کۆنەکان، لەنێویاندا میدەینا، قوربانی پێشکەش دەکرد. بەخشین پێش ڕاوکردن و بەشێک لە دەستکەوتی ڕاو، هاوتای ئەوانەیە کە بۆ نەریتەکانی ڕاوکردنی بالتیک بە گشتی چەسپاوە. هەروەها بەڵگەی چاک هەیە بۆ باوەڕ بە نیشانەکان: کەروێشکێک کە ڕێگا دەبڕێت، وەک ئاگاداریی وا دەبینرا کە ئەو ڕۆژە دووربکەوندرێت لە دار. لەگەڵ ئەمەشدا، ڕێساکانی هەڵسوکەوت لە فۆلکلۆری لیتوانیدا هەن: پێوانە لە ڕاوکردندا، پارێزگاری لە ئاژەڵی بەچکە، ڕێزگرتن لە دارستانی پیرۆز. نەریت هیچ ئامرازێکی بەرگری دژی خودی خواوەند خۆی نییادی؛ ئەوەی ڕێزی ڕێکخستنی ئەوی دەگرت، هیچ هۆکارێکی نەبوو خۆی بپارێزێت.
بەراوردی دواتر مێژا ماتێی (Meža māte) لاتڤیایییەکەیە، کە هەمان بواری فەرمانڕەوایی بە شێوەی دایکانە جێبەجێ دەکات نەک بە شێوەی کچانە: میدەینا ڕاوچییەکی گەنجە، بەڵام دایکی دارستان خانمی دارستانەکەیە. لە جیهانی کۆندا، ئارتەمیس (Artemis) و دیانا وەک خانمانی ڕاوکاری ئاژەڵان هاوتای ئەون، کە نووسەرانی سەردەمی نۆزارینەوە پێشتر میدەینایان لەگەڵ بەراورد کردووە. لێشییی سلاڤی (Leshy) هەمان ڕۆڵی چاودێری وەک ڕۆحێکی نێرینە دەردەخات، و خواوەند ڤەلێس نیزیکایەتی ڕاستەقینەی نێوان مەڕوماڵات، دارستان و کێوستان لە ناوچەی بالتیک-سلاڤیدا دەرخوارد دەدات.
ئایا میدەینا هەمان دیاردەیە کە ژڤۆرونا؟
لەوانەیە، بەڵام دڵنیا نییە. هەردوو ناوەکە خانمی ئاژەڵی کێوی دیارییان دەکردن، بەڵام لە سەرچاوەی جیاواز دەردەکەون. بەشێک لە توێژینەوەکان پێیانوایە یەک خواوەندە بە دوو ناو، بەشێکی دیکەیان پێیانوایە دوو دیاردەی خۆشەویستی نزیکی یەکترن.
بۆچی پاشایەکی مەسیحی قوربانی بۆ خواوەندی دارستان دەکرد؟
میندۆگاس لە ساڵی ١٢٥١ لەبەر هۆکاری سیاسی خۆی لە ئاو هەڵداوە. کرۆنیکەکە تۆمەتباری دەکات کە بە دزییەوە لەگەڵ خواوەندە کۆنەکان مانەوەتەوە، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە دارستان و ڕاوکردنەوە هەیە، بواری سەرەکی ژیانی فەرمانڕەوایی.
میدەینا چەند مەترسیدارە؟
بۆ ئەو کەسەی بە ڕێزەوە دار دەگرێتەوە، بەهیچ شێوەیەک مەترسیدار نییە. لە بیرەوەرییەکاندا هیچ هێرشێک لەسەر مرۆڤ نییادی، بەڵام بێسەرکەوتنی ڕاوکردن و ون بوون وەک وەلامدانەوەیەک بۆ تاوان هەن. پاراستنەکەی بۆ دارستانە، نەک بۆ مرۆڤ.
لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە پێرستی ئەدەبیات.
وەک خواوەندی دارستان لیتوانی، میدەینا نوێنەری دارستانە وەک بوارێکی نایاسا. جا بە خواوەندی ڕاوکردن یان چاودێری ئاژەڵی کێوی ناوی ببرێت: پاراستنەکەی بۆ دارستانە، و ئەوەی ڕێزی ڕێکخستنی ئەوی دەگرت، هیچی نەبوو لێی بترسێت.
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
لە پشکنەری پاراستندا بەراوردی بکە ←پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

گۆرگۆنێک بە قژی شوان و ڕوانینێکی بەردکەر، دیوێکی داستانی یۆنانی. پێرسیۆس، هێزی قەدەغەکراو، ئامولێ...

شیمەنەوا گوریسێکی چنراوی کای کوریزی شینتۆیە، کە سنووری ناوچەی پیرۆز دیاری دەکات و پیسی لێ دووردەخ...

خواژنی سەرەتایی شەو، دایکی سانەتوس، هیپنۆس و ئەرینیەکان. تاریکی، خەوتن و پشووی پێویست لە شیعرە پا...

مۆریگان، خواژنی نەریتی کێلتی، بۆ سەدان ساڵ گێڕدراوەتەوە: شێوەی قەلەڕەش لەسەر مەیدانی جەنگ، دەنگ ل...

واکان تانکا، هێزی گەورەی پیرۆزی لاکۆتا، تر لەوەی خودایەکی کەسایەتیبوو، ڕاستییەکی نومینۆزی هەموو ش...

دەکینی، ئاسمانڕۆ و شێوەی وزە: کەسایەتییەکی سەرەکی و دووڕوو لە بودیزمی وەجرایانا. پۆل، هێماکاری و...