بیێگگائلیس، پیاوماقوڵی با لەسەر دهۆلی جادوویی
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
بیێگگائلیس خوداوەندی نەریتی سامی یە.
پیاوماقوڵی با، دووەم ناوی گەورەی با و ڕەشەبا. بەگوێرەی ناونیشان، بیێگگائلیس پیاوماقوڵی بای سامییەکانە.
بیێگگائلیس، کە هەروەها بە بیێگکەگائلیس یان بیێگگاگالیس ناسراوە، پیاوماقوڵی بای سامییەکانە: ناوگۆڕینەیەکی هەمان خودای با، کە بە بیێگگۆلمای، پیاوی با، ناسراوە. لاقەبی پیاوماقوڵی با، لە بری پیاوی با، ئاماژە بۆ هەمان خواوەندێک دەکات کە فەرمانڕەوای با و ڕەشەبایە.
ناوەکە زیاتر لەسەر دهۆلەکانی جادوویی سامی دەبیندرێت، کە تێیدا خودای با بە شێوەی بیێگگا-گالیس وەک یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکان دەردەکەوێت، هەروەها لە سەرچاوەکانی میسیۆنەر و ئێتنۆگرافیای سەدەی 17 تا 19.
جۆر: خودای با، ناوگۆڕینەی پیاوی با بیێگگۆلمای
سەرچاوە: ساپمی، ناوچەی سامی
دەقەکان: راندولف (نۆسخەی نائروی، 1723)، لایستادیۆس، دهۆلی جادوویی
ماوە: ڕاپۆرتی میسیۆنەر و ئێتنۆگرافیای سەدەی 17 تا 19
وێنە: بە دوو خاکەڵ، یاخود خاکەڵ و کوتەک
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
ئەم خواوەندە لە سەرچاوەکانی میسیۆنەر و ئێتنۆگرافیای سەدەی 17 تا 19 بەڵگەدار کراوە، بەتایبەتی لەلایەن یۆهان راندولف (نۆسخەی نائروی، 1723) و لارس لیڤی لایستادیۆس.
بواری باڵاوبوونەوە
ساپمی، ناوچەی سامی: پیاوماقوڵی با سەر بە جیهانی باوەڕی ئاژەڵداری ئاسک، ڕاوچییان و دانیشتووانی کەناراوی باکووری سکاندیناڤیا بووە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بۆ حاڵەتی سامی: ڕاپۆرتی میسیۆنەر و ئێتنۆگراف لەگەڵ شێوەی بیێگگا-گالیس لەسەر دهۆلی جادوویی سامی.
ناو و شێوازەکان
سامی: بیێگگا واتای بایە، گالیس واتای پیاوماقوڵ یان پیرەمێردە، ئەمجا پیاوماقوڵی با؛ لە شێوەی -ۆلمای ئاماژە بۆ پیاوی با دەکرێت. مەبەست هەمان بوونەوەرە وەکوو بیێگگۆلمای بە لاقەبێکی جیاواز؛ فۆرمە جیاوازەکانی نووسین وەکوو بیێگکەگائلیس و بیێگگاگالیس لە ڕەهەندی دیالێکت و نووسینی جۆراوجۆر لەلایەن میسیۆنەرانی ناسامی سەرچاوەیان گرتووە.
شێوەی دەرکەوتن
وێنە
بیێگگائلیس بە دوو ئامرازی جیاواز نیشان دراوە، خاکەڵێک و کوتەکێک، کە بەهۆیانەوە با دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەشکەوتەکانی و دیسان بۆ دەرەوە هەڵدەگیرسێنێت.
کاریگەری
وەک بیێگگۆلمای، بیێگگائلیس با و ڕەشەبا کۆنترۆل دەکات؛ کاریگەری و ئاهەنگی بۆ ڕاوکردن، ئاژەڵداری ئاسک و دەریایی هەمانە، چونکە هەمان بوونەوەرە.
پرۆفایل: بیێگگائلیس
گرنگترین لایەنەکانی پیاوماقوڵی با بە یەک نەزەر.
لاقەبی خودای سەرەکی بای سامی؛ لەسەر دهۆلەکان لەگەڵ هۆراگالیس و ڤیرالدن ئۆلمای یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانە.
ئاژەڵداری ئاسک، ڕاوچییان و دانیشتووانی کەناراوی: هەمان ئاراستەکراوان وەکوو پیاوی با، چونکە با بڕیاری ڕاوکردن، مێری ئاژەڵ و دەریایی دیاری دەکرد.
پیرەمێردێک بە خاکەڵ و کوتەک؛ لەسەر دهۆلی جادوویی خواوەندەکە بە شێوەی بیێگگا-گالیس دەردەکەوێت.
با و ڕەشەبا: پیاوماقوڵی با بایان دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەشکەوتەکانیان و دیسان دەرباز دەکات.
قوربانی شاخ و قۆچ و هەروەها ئاژەڵ، بلمی بچووک و خاکەڵی دار بەڵگەدارن، هاوشێوەی پەرستنی بیێگگۆلمای.
خودایەکی سەربەخۆ نییە، بەڵکوو ناوگۆڕینەیەکی بیێگگۆلمایە؛ لە ڕووی جۆربەندی ئایۆلۆسی هەڵگری با نزیکە.
خودایەک، چەندین ناو: گێڕانەوەی پیاوماقوڵی با
لە زمانی سامی بیێگگا واتای بایە، گالیس واتای پیاوماقوڵ یان پیرەمێردە؛ ئەمجا بیێگگائلیس پیاوماقوڵی بایە، لەکاتێکدا شێوەی -ۆلمای ئاماژە بۆ پیاوی با دەکات. مەبەست هەمان بوونەوەرە وەکوو بیێگگۆلمای بە لاقەبێکی جیاواز. ئەم خواوەندە لە سەرچاوەکانی میسیۆنەر و ئێتنۆگرافیای سەدەی 17 تا 19 بەڵگەدار کراوە، بەتایبەتی لەلایەن یۆهان راندولف لە نۆسخەی نائروی، ساڵی 1723، و لارس لیڤی لایستادیۆس.
ناوەکە بەتایبەتی لەسەر دهۆلی جادوویی سامی زیاتر دیارە: لەوێ خودای با بە شێوەی بیێگگا-گالیس وەک یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکان دەردەکەوێت، لەگەڵ هۆراگالیس و ڤیرالدن ئۆلمای. زۆربوونی شێوازەکانی نووسین نیشانەی چەندین خودا نییە، بەڵکوو دەرەنجامی دیالێکت و نووسینی جۆراوجۆر لەلایەن چاودێرانی ناسامییەوەیە.
ژیانی دواتر و شیکردنەوە
وەک شێوەیەکی ناوی خودای بای سامی، بیێگگائلیس بەتایبەتی لە توێژینەوەی دهۆل و پێشکەوتنی کولتووری سامیدا دیارە.
لە ڕووی زانستی ئایین: بیێگگائلیس خودایەکی سەربەخۆ نییە جیاواز لە بیێگگۆلمای، بەڵکوو ناوگۆڕینەیەکە، لاقەبی پیاوماقوڵی با لە بری پیاوی با. زۆربوونی شێوازەکانی نووسین لە دیالێکت و نووسینی جۆراوجۆر لەلایەن میسیۆنەرانی ناسامییەوە سەرچاوەیان گرتووە؛ ئێمە خودایەکە زۆربەی کات بە پرسپیکتیڤی چاودێرانی مەسیحی دەبینین.
بەخشین بۆ پیاوماقوڵی با
شێوازەکانی پەرستن هاوشێوەی بیێگگۆلمایە: قوربانی شاخ و قۆچ، هەروەها ئاژەڵ، بلمی بچووک و خاکەڵی دار بەڵگەدارن، لەگەڵ تریادی هۆراگالیس و ڤیرالدن ئۆلمای لەسەر دهۆلەکان. ئەوەی پیاوماقوڵی بای بەم لاقەبە بانگ دەکرد، ئاراستەی هەمان گەورەی با و ڕەشەبای دەکرد کە ڕاوکردن، ئاژەڵداری ئاسک و دەریایی پێی بەند بوون.
پیاوماقوڵی با لەگەڵ خودایانی دهۆل
بیێگگائلیس لە ڕووی جۆربەندی نزیکی ئایۆلۆسی یۆنانییە، کە باکان لە قاپێکدا هەڵدەگرت. لەناو پانتیۆنی سامیدا، لەگەڵ هۆراگالیس و ڤیرالدن ئۆلمای یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی دهۆلە. پەڕەی سەرەکی خودایەکە بیێگگۆلمایە، پیاوی با: هەمان بوونەوەر، لاقەبی جیاواز.
پرسیارە باوەکان دەربارەی بیێگگائلیس
بیێگگائلیس چی مانایە؟
پیاوماقوڵی با، لە بیێگگا، با، و گالیس، پیرەمێرد؛ ناوگۆڕینەیەکی پیاوی بایە.
ئایا بیێگگائلیس خودایەکی سەربەخۆیە؟
نەخێر. هەمان خودایە وەکوو بیێگگۆلمای، تەنها بە لاقەبی پیاوماقوڵی با.
ناوەکە لەکوێ دەردەکەوێت؟
لەنێو شوێنەکاندا وەک بیێگگا-گالیس لەسەر دهۆلی جادوویی سامی، کە تیایدا خودای با یەکێکە لە کەسایەتییە سەرەکییەکان.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- سامی – هەموو بوونەوەرانی نەریتی سامی
- بیێگگۆلمای – پیاوی با، ناوی سەرەکی هەمان خودایە
- ئایۆلۆس – هەڵگری یۆنانی باکان
- تیلیسم، مۆمی پاراستن، خوێ – ئامرازی پاراستنی گێڕدراو
- قوتووپاسی پاراستن – ئامرازی پاراستن بە کورتی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتیی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک پیرەمێردی با لە باوەڕی سامی، بیێگگائەلیێس (Bieggegaellies) ناوی دووەمی هەمان میری تۆفانە، و وەک خودای با لە دەفی جادوویی، لەوێ بەرچاو دەمێنێتەوە کە جیهانبینی باوەڕی سامی زۆرترین چاندنی هەیە: لەسەر چەرمی دەف.
