دیواتا، پاسەوانانی ڕووناکی دارستان و چیا
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
دیواتا خواوەندی نەریتی فیلیپینین.
پاسەوانانی سروشت لە ناو درەختی بالیتی، هەمان کات بەرەکەتبەخش و سزادەر. بەگوێرەی ڕوایەت، پاسەوانانی ڕووناکی دارستان و چیا هەم بەرەکەت و هەم سزا دەبەخشن. دیواتا لە باوەڕی فیلیپیندا خواوەندەکانی سروشتن و دارستان و چیا دەپارێزن.
دیواتا خواوەندە چاکەخواز و سروشتی و دارستانییەکانی فیلیپینن، کە چاودێری دارستان، چیا و سروشت دەکەن. لە درەختی گەورە وەکوو بالیتی نیشتەجێن، ئەگەر ڕێزیان بگیرێت بەروبووم و تەندروستی چاک دەبەخشن، ئەگەر پشتگوێ بخرێن نەخۆشی و بەڵا دەنێرن.
ناوەکە لە وشەی سانسکریتی دیڤاتا، مانای خواوەند، هاتووە و لە ڕێگەی ڕێگاکانی بازرگانی هیندی گەیشتووەتە دووریایی مالایی. ئەم بیرباوەرە زیاتر لە فیلیپینی ناوەڕاست و باشوور، لە ڤیسایاس و میندانائۆ باڵاوە؛ لە باکوور، لە لۆزۆن، زیاتر چەمکی ئانیتۆ بەکاردێت.
جۆر: خواوەندی سروشت و دارستان، گیانی سروشتی لە جۆری پەری و نیمفدا
سەرچاوە: ڕوایەتی ئانیمیزمی پێش-ئیسپانی فیلیپین
دەق: سەرچاوەی مێژووی کۆمەڵایەتی کۆلۆنیالی و هاوچەرخ، تۆمارکراو لەلایەن ڕامۆس
سەردەم: لە پێش-ئیسپانی تا ئێستا
دیمەن: جوان و پڕ لە ڕووناکی، زۆرجار وەکوو کەسایەتییەکی ژنانەی درەوشاوە
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
دیواتا سەر بە ڕوایەتی ئانیمیزمی پێش-ئیسپانی فیلیپینن؛ باوەڕپێکردن بەم بۆچوونە لە سەرچاوە کۆلۆنیالی و مێژووی کۆمەڵایەتی هاوچەرخدا تۆمارکراوە.
بواری باڵاوبوونەوە
فیلیپینی ناوەڕاست و باشوور، بەتایبەتی ڤیسایاس و میندانائۆ. لە باکوور، لە لۆزۆن، لە جێی ئەوان زیاتر چەمکی ئانیتۆ بەکاردێت.
دۆخی سەرچاوەکان
باش تۆمارکراوە، سەرەکییەکەیان بەرهەمی سیستماتیکی ماکسیمۆ دی. ڕامۆسە؛ ساڵی چاپیان لە وەشانەکانی جیاواز جیاوازە، بەڵام ماتریاڵەکە دەگەڕێتەوە بۆ نامەیەکی دکتۆرای ساڵانی ١٩٦٠.
ناو و شێوازەکان
سانسکریت: دیواتا لە دیڤاتا، بە مانای خواوەند، هاتووە و لە ڕێگەی ڕێگاکانی بازرگانی هیندی گەیشتووەتە دووریایی مالایی؛ ئەم وشەیە خزمایەتی هەیە لەگەڵ گیانەکانی دیڤاتای هیندوویی-بوداییدا. لە لۆزۆن، لە باکوور، زیاتر چەمکی ئانیتۆ بەکاردێت.
کەسایەتی و کارکرد
دیمەن
دیواتا وەکوو گیانی سروشتی لە جۆری پەری و نیمف، یاخود خواوەندی خوارتر دەردەکەون، زۆرجار جوان و پڕ لە ڕووناکی. بەشێوەیەکی بەهێز پەیوەستن بە درەختی بالیتی، جۆرێک لە دار هەڵخنکاو کە وەکوو بەردەرگای جیهانی گیانەکان دادەنرێت؛ ڕووناکی، جوانی و بەرەکەتی سروشت هێمای سەرەکییان پێکدەهێنن.
کاریگەری
دیواتا چاودێری دارستان، چیا و کێڵگە دەکەن و بە شێوەیەکی ئایینی بۆ بەروبووم، چاکبوونەوە و خۆشگوزەرانی بانگهێشتیان بۆ دەکرێت. ئەوەی دارستان و چیا پشتگوێ بخات یاخود زیانی پێبگەیەنێت، سزای وەکوو نەخۆشی یا بەڵا بەدوایدا دەبێت؛ دیواتا لە نێوان بەرەکەت و نەفرین دوگیانەن. لە ڕاستیدا، ئەوانە یاسایەکی ڕێزگرتنی کاریگەری ژینگەیی پێکدەهێنن.
پرۆفایل: دیواتا
گرنگترین لایەنەکانی خواوەندی سروشت لە یەک نەزەردا.
خواوەندی جیهانبینی ئانیمیزمی فیلیپینی، کە تیایدا شوێنی سروشتی گیاندارە، لەگەڵ چینێک لە تێرمینۆلۆژیای ئایینی هیندی.
دارستان، چیا و کێڵگە؛ ئامانجدارەکان جوتیار، گەشتیار و هەموو ئەو کەسانەن کە سروشت و زەوی بەکاردەهێنن.
لە جۆری پەری و نیمف، جوان و پڕ لە ڕووناکی؛ کولتووری هاوچەرخی بۆپیولاری دیواتا زۆرجار وەکوو خواژنێکی سروشتی جوان دەردەخات.
گیانی پاسەوان و چاودێری سروشت: بەروبووم و تەندروستی چاک دەبەخشن ئەگەر ڕێزیان بگیرێت، نەخۆشی و بەڵا دەنێرن ئەگەر پشتگوێ بخرێن.
وتەی تابی تابی پۆ لەلای درەختی بالیتی، قوربانی و بانگهێشتنی ئایینی، لە هەندێک نەریتدا پەیوەست بە ئایینی پاگدیواتا.
دیڤاتای هیندوویی-بودایی وەکوو پێشینەی ڕاستەوخۆ، هەروەها پەری و نیمفی ئەورووپی وەکوو درویاد.
لە دیڤاتای سانسکریت بۆ دارستانی گیاندار
ناوی دیواتا لە سانسکریتی دیڤاتا، مانای خواوەند، هاتووە و لە ڕێگەی ڕێگاکانی بازرگانی هیندی گەیشتووەتە دووریایی مالایی؛ خزمایەتی هەیە لەگەڵ گیانەکانی دیڤاتای هیندوویی-بوداییدا. بەڵام لە ڕاستیدا، دیواتا سەر بە جیهانبینی ئانیمیزمی فیلیپینین، کە تیایدا شوێنی سروشتی گیاندارە: ئەوان گیانی پاسەوان و چاودێری سروشتن، کە چینێک لە تێرمینۆلۆژیای ئایینی هیندی بەسەریاندا نووسراوەتەوە.
شوێنی دڵخوازیان درەختی گەورەیە وەکوو بالیتی، جۆرێک لە دار هەڵخنکاو کە وەکوو بەردەرگای جیهانی گیانەکان دادەنرێت. ئەوەی دیواتا ڕێز بگرێت، دەتوانێت هیوادار بێت بۆ بەروبووم و تەندروستی چاک؛ ئەوەی درەخت و چیاکانیان زیان پێبگەیەنێت، پێویستە چاوەڕوانی نەخۆشی و بەڵا بکات. لە باکووری دووریاییەکە، لە لۆزۆن، هەمان چینی بوونەوەر زیاتر بە چەمکی ئانیتۆ دەناسرێت.
لە ڕوایەتی گەلی بۆ فانتازیا
دیواتا بەشێکی جێگیری ڤۆلکلۆری هاوچەرخی فیلیپینی، فانتازیا و کولتووری بۆپیولارن و لەوێدا زۆرجار وەکوو خواژنێکی سروشتی جوان دەردەخرێن.
لە بواری زانستی ئایینی، دیواتا خواوەندی دارستان و پاسەوانی سروشتن کە ناوێکی سەرچاوەی هیندی هەیە لەسەر بنکەیەکی ئانیمیزمی. دوو ڕوونکردنەوە پێویستە: تەنها چینی ناو هیندییە، جیهانبینی پشتییەوە ئانیمیزمی ناوخۆییە؛ هەروەها دیواتا تەنها شرین نییە، بەڵکوو دوگیانە، بنچینەیی چاکخواز یا بێلایەنن، بەڵام سزادەرن ئەگەر پشتگوێ بخرێن.
تابی تابی پۆ: ڕێزگرتن لەلای درەختی بالیتی
بەڵگەبووە وتەی تابی تابی پۆ، بە مانای بە ئیزنتان، کە پێش دەستکاریکردنی زەوی یا ڕووەکەکانی دەوروبەری درەختی بالیتی دەوترێت. لەگەڵ ئەمەشدا قوربانی و بانگهێشتنی ئایینی دێن، لە هەندێک نەریتدا پەیوەست بە ئایینێک بەناوی پاگدیواتا. درەخت و شوێنەکانی دیواتا بێدەستکاری دەمێننەوە؛ بۆیە ئایینەکە زیاتر ڕێزگرتنی ڕێکخراوە بۆ سروشتی گیاندارە نەک بەربەستکردن.
بەراورد لەگەڵ دیڤاتا، پەری و درویاد
دیواتا لەگەڵ پەری و نیمفی ئەورووپی هاوتاکردنی هەیە؛ لەنێو نیمفەکانی دار لە یۆنانی، درویاد نزیکترین هاوتایە. پێشینەی ڕاستەوخۆ دیڤاتای هیندوویی-بودایین کە ناوەکە لێوە هاتووە. ناسراوترین دیواتای فیلیپین بانووی چیای ماریا ماکیلینگە؛ لە هەمان ڕوایەتی دارستانەوە گەورە درەختییەکی گیاندار کاپری و بوونەوەری سەراسپی تیکبالانگ سەرچاوەیان گرتووە، لە ڕووی چەمکییەوە خزمیان گیانی شوێن نیاک تا لە کامبۆدیایە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی دیواتا
ئایا دیواتا باشە یان خراپ؟
بە بنەڕەت چاکەکار یان بێلایەنە. بەڵام لە کاتی بێ ڕێزیدانان بە دار یا چیا یاخود دارەکانی، توڕە دەبێت و نەخۆشی یا بەڵا دەنێرێت.
ناوەکە لەکوێوە هاتووە؟
لە زمانی سانسکریتی devataوە، بە واتای خواوەند؛ لە ڕێگەی کاریگەری بازرگانی هیندییەکانەوە گەیشتووەتە دوورگەکانی مالای.
دیواتا لەکوێ نیشتەجێن؟
لە دارە گەورەکان وەک دارە بالێتێ، لە چیا و دارستانەکاندا؛ دارە بالێتێ وەک دەروازەیەک بۆ جیهانی روحیی دانرا.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ماریا ماکیلینگ – ناسراوترین دیواتای فلیپین
- کاپرێ, تیکبالانگ – ئەنجامدارانی دارستان لە هەمان نەریت
- نیاک تا – ڕۆحی شوێنی خۆماڵی پەیوەندیدار لە کامبۆدیا
- بخوور کردن, تیلیسم, پیزۆ – ئامرازە پارێزەر و ئایینییە باودراوەکان
- قوتوپاسی پاراستن – ڕوانگەیەک بۆ ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی بنەڕەتی تری زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
جا بە تاک یان بە کۆمەڵ، دیواتا هەمیشە خواوەندی سرووشتی فلیپین بەخۆیەوە دەگرێت. وەک خواوەندی دارستان پەیوەستە بە دارەکانی بالێتێ، چیا و کێڵگەکان، ڕێزلێنانی خۆی بە بەرەکەت خەلات دەکاتەوە و پاراستنی سرووشت دەکاتە ئەرکێکی ئایینی.
