تاتەواری، باپیرە ئاگر و یەکەم شامان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
تاتەواری خوایەکـە لە داستانی هویچۆل.
باپیرە ئاگر، کۆنترین خوا و یەکەم شامان.
تاتەواری، باپیرە ئاگر، کۆنترین خوا و سەرەکیترین خوای ئاگرە لای هویچۆل، ویخاریکا، لە مەکسیک. بەگوێرەی داستان ئەو یەکەم شامانە و ناوبژیوانە لەنێوان مرۆڤ و خواوەندەکان.
بەپێچەوانەی زۆربەی خواوەندەکان، تاتەواری کولتی وێنە نییە: ئەو خودی ئاگری چوارچرا و ئایینییە. ئاگرەکەی لە ناوەڕاستی هەموو ئایینەکان و گەشتی حاجدارییەکە بۆ ویریکوتا، خاکی پیرۆزی هویچۆل. ئایینی ویخاریکا هەتا ئێستا کارپێکردنێکی زیندووە.
جۆر: خوای ئاگر، کۆنترین خوا و یەکەم شامانی هویچۆل
سەرچاوە: سییەرا مادرێ ئۆکسیدنتال، هویچۆل (ویخاریکا) لە مەکسیک
دەقەکان: داستانی زارەکی، لە ماوەی لومهۆڵتزەوە بە شێوەی ئیتنۆگرافی تۆمارکراوە
ماوە: زۆربەی کات ئیتنۆگرافییە، لە سەدەی 19 تا 21، کارپێکردنێکی زیندوو
دیمەن: ئاگری چوارچرا و ئایینی وەک باپیرە
دەستەبەندی مێژوویی
سەردەمی دەقەکان
داستان زۆربەی کات بە شێوەی ئیتنۆگرافی تۆمارکراوە، لە سەدەی 19 تا 21؛ کارپێکردنێکی ئایینیی هەتا ئێستا زیندوو باس دەکرێت.
بواری باڵاوبوونەوە
سییەرا مادرێ ئۆکسیدنتال لە مەکسیک، خاکی هویچۆل یاخود ویخاریکا؛ لەگەڵ ڕێگای حاجدارییەکە بۆ ویریکوتا.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بەڵگەدراوە بە شێوەی ئیتنۆگرافی: گرینگترین سەرچاوەی کۆن کارل لومهۆڵتزە، تەواوکراو بە توێژینەوەی نوێتری وەک بارباڕا مایەرهۆف.
ناو و شێوازەکان
ویخاریکا: Tatewarí واتا باپیرمانە، ئاگرەکە. ناوی خزمایەتی خودی بەرنامەکەیە: ئاگر نەک وەک هێزێکی دوور، بەڵکوو وەک کۆنترین ئەندامی کۆمەڵگا بانگ دەکرێت.
وەسف
دیمەن
تاتەواری خودی ئاگری چوارچرا و ئایینییە. لە کۆسمۆلۆژیای هویچۆلدا زۆر جار لەگەڵ کۆل و پەیۆتیدا لە سێیانە پیرۆزەکەی ئایینی ویخاریکا پەیوەست دەکرێت.
کاردانەوە
تاتەواری گەرمی دەداتەوە، چاک دەکاتەوە و ڕێگا دەردەخات. وەک یەکەم شامان بەگوێرەی داستان زانستی چاکردنەوەی هێنایە و ناوبژیوانی لەنێوان مرۆڤ و خواوەندەکانە. ئاگرەکەی لە هەموو ئایینێکدا ئامادەیە و پێویستە چاودێری بکرێت؛ تەنها لە کاتی بێ ڕێزی مەترسیدار دەبینرێت.
پرۆفایل: تاتەواری
گرینگترین لایەنەکانی باپیرە ئاگر بە کورتی.
کۆنترین خوا لە پانتیۆنی هویچۆل (ویخاریکا)؛ بەشێک لە سێیانە پیرۆزەکەی ئاگر، کۆل و پەیۆتی لە ئایینێکی زیندوودا.
کۆمەڵگا، شامانەکان و حاجییان: لە ئایینی شەوانە و لە گەشتی حاجدارییەکە بۆ ویریکوتا، ئاگرەکەی ناوەڕاستە.
هیچ شێوەی وێنەیی نییە: تاتەواری خودی ئاگری ئایینییە کە وەک باپیرە بانگ دەکرێت، خۆراک پێدرێت و بە گۆرانی بانگ دەکرێت.
گەرمکردنەوە، چاککردنەوە و ڕێگا نواندن؛ وەک یەکەم شامان سەرچاوەی زانستی چاکردنەوە و ناوبژیوانی لەنێوان مرۆڤ و خواوەندەکان.
ئاگری ئایینی خۆراک پێدرێت و بانگ دەکرێت، مارا’اکامە بۆ گۆرانی دەڵێ؛ لە کاتی ئایینەکاندا نابێت ئاگر بکوژرێتەوە.
باپیرمانە، ئاگرەکە: سەرچاوە و داستان
ویخاریکا Tatewarí واتا باپیرمانە، ئاگرەکە. تاتەواری کۆنترین خوایە لە پانتیۆنی هویچۆل و بەتوندی پەیوەستە بە گەشتی حاجدارییەکە بۆ ویریکوتا، خاکی پیرۆز کە حاجییان بە هاوڕێیەتی شامان بۆی دەڕۆن. داستانەکە زارەکییە؛ گرینگترین سەرچاوەی کۆن کارل لومهۆڵتزە، کە ئایینی ویخاریکای لە نزیکەی ساڵی 1900 تۆمار کردووە.
ئەدەبیاتی ئیتنۆگرافی تاتەواری وەک یەکەم شامان پێناسە دەکات کە زانستی چاکردنەوەی هێنایە، هەروەها وەک ناوبژیوانی لەنێوان مرۆڤ و خواوەندەکان. لەبەرئەوەی کارپێکردنێکی ئایینیی زیندووە، ئەم پیشاندانە تەنها بۆ ئەوەی سنووردار دەکرێت کە توێژینەوەی زەوی تۆماری کردووە؛ دەسەڵاتی لێکدانەوەی ئایینەکانیان خودی ویخاریکایان هەیانە.
بەڵگەکردن و پێناسەکردن
تاتەواری لەلایەن توێژینەوەی ئیتنۆگرافی سەبارەت بە ئایینی هویچۆل و لەلایەن سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ حاجدارییەکەی پەیۆتیوە بەباشی بەڵگەدراوە. ئایینی ویخاریکا زیندووە.
لە بواری زانستی ئایین، تاتەواری نموونەیەکی نایابە بۆ ئاگر وەک یەکەم شامان و هێنەری کولتوور: ئاگر نەک تەنها چوارچرایە، بەڵکوو سەرچاوەی زانستی چاکردنەوە و ناوبژیوانییە. سێیانە پیرۆزەکەی ئاگر، کۆل و پەیۆتی بەشێکی سەرەکییە لە کۆسمۆلۆژیای ویخاریکادا؛ پێویستە وەک کۆمەڵگەیەکی ئایینیی بوونی کۆمەڵگەیەکی هەبووی لێک بدرێتەوە، نەک وەک ماوزوعێکی بەبێ سنوور بەردەست.
ئاگری ئایینی و چاودێری کردنی
ئاگری ئایینی سەرچاوەدارە: لە ئایینی شەوانە و لە گەشتی حاجدارییەکە بۆ ویریکوتا، ئاگرەکە وەک تاتەواری خۆراک پێدرێت و بانگ دەکرێت؛ شامان، مارا’اکامە، بۆ گۆرانی دەڵێ. پێش گەشتی حاجدارییەکە و لە کاتی ئایینەکاندا بەخشین بۆ ئاگرەکە پێشکەش دەکرێت، و بەشداربووان لە ڕووناکی ئاگرەکەدا خۆیان پاک دەکەنەوە. لە کاتی ئایینەکاندا نابێت ئاگر بکوژرێتەوە. هەموو ئەمانە کارپێکردنێکی ژیانیی ویخاریکایە و لێرەدا بەگوێرەی بەڵگەکردنی ئیتنۆگرافی نواندراوەتەوە.
ئاگرەکانی پیرۆزی ئایینەکانی دیکە
وەک باپیرە ئاگر، تاتەواری لەگەڵ چەمکی خزمی خواوەندی ئاگری گەلانی دیکەی باکووری مەکسیک دەگونجێت؛ وەک ئاگری چوارچرا و ئایینیی پیرۆز نزیکە لە هێستیای یۆنانی و ئاگنیی ویدیک وەک ناوبژیوانی قوربانی. لە چوارچێوەی مەکسیکدا بەراوردکردن لەگەڵ کوریکائوێری باشە، خوای ئاگری پوریپیچا، کە ئاگری پەرستگای ئەویشیان نابووە بکوژرێتەوە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی تاتەواری
تاتەواری چی مانا دەدات؟
باپیرمانە، ئاگرەکە؛ ئەو کۆنترین خوای هویچۆلە.
بۆچی تاتەواری وەک یەکەم شامان دادەنرێت؟
بەگوێرەی داستان زانستی چاکردنەوەی هێناوە و ناوبژیوانی لەنێوان مرۆڤ و خواوەندەکانە.
پەیوەندیی چیت هەیە بە پەیۆتی؟
ئاگرەکەی لە ناوەڕاستی حاجدارییەکەی پەیۆتیدایە بۆ ویریکوتا، خاکی پیرۆزی هویچۆل؛ ئەمە بەشێکە لە ئایینی زیندووی ویخاریکا.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- هستیا (Hestia) – ئاگری پیرۆزی بنمیچی نەریتی یۆنانی
- ئەگنی (Agni) – ناوبژیوانی قوربانی ویدی لە ئاگردا
- کوریکاوێری (Curicaueri) – خوداوەندی ئاگری پوره‌په‌چاکان لە میچواکان
- مۆم پارێزکار، بخوور کردن، تیلیسم – ئامرازی پارێزەری وەگێڕدراوی نەریتی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک باپیرە ئاگر لە ویخۆلی مێکسیکۆ و وەک خوداوەندی ئاگری ویخاریکاکان، تاتەواری هەردووکیانە: پیرترین ئەندامی خێزان و ئەو گڵۆپەیە کە هێشتا ئایینەکانیان لێی کۆدەبنەوە.
