خومبیلا، پاسەوانی نەگیراوی خومبو
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
خومبیلا خودایە لە نەریتی شێرپاکاندا.
خوداوەندی نیشتیمانی پیرۆز و نەگیراوی خومبو. ڕوایەت وەک پاسەوانی نەگیراوی خومبو ڕێزی لێ دەگرێت.
خومبیلا، کە بە خومبی یول لها ناسراوە، خوداوەندی پاسەوانی و نیشتیمانی، یا یول لها، ناوچەی خومبوی شێرپاکانە لە نێپاڵ. کێوەکە بەرزاییەکەی نزیکەی 5761 مەتر پیرۆزە و لەبەر ڕێزلێنان نەگیراوی ماوەتەوە؛ هەموو ناوچەکە ناوی خۆی لەم خوداوەندە وەرگرتووە.
وەک خوداوەندی پاسەوانی شێرپاکان، خومبیلا چاودێری خۆشگوزەرانی، باوەڕ، ئاو، مێرگ و مانگاکانی یاک دەکات. لە بنەڕەتدا پاسەوانە و بایەخدارە؛ تەنها لە کاتی سنووربەزکردنی تابو مەترسیدار دەبێت.
جۆر: خوداوەندی پاسەوانی و نیشتیمانی، یول لهای خومبو
ڕەچەڵەک: پیرۆزکردنی پێش‌بوداییانەی کێوی تیبەتی، لەناو بودایەتی نینگمادا تێکەلبووە
دەقەکان: ئێتنۆگرافیای شێرپا، فۆرێر-هایمێندۆرف و ئۆرتنێر
سەردەم: لە پێش‌بودایی تا سەردەمی ئێستا
دیمەن: سواری ئەسپ، جەنگاوەرێکی بەهێز
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
پاسداری کردنی ئەم خوداوەندە بە شێوەی ئەفسانەیی دەگەڕێتەوە بۆ کاتێک کە باپیرانی شێرپاکان هێشتا لە تیبەت دەژیان؛ زیاتر لە ڕێگەی ئێتنۆگرافیای شێرپا لە سەدەی 20 بەڵگەنامەکراوە.
بواری باڵاوبوونەوە
خومبو لە ڕۆژهەڵاتی نێپاڵ، ناوچەی پارکی نیشتیمانی ساگارماتای ئێستا: خاکی کۆمەڵگای شێرپا، کە خوداوەندی نیشتیمانیان خومبیلایە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش دۆکومێنتکراوە: ئێتنۆگرافیای شێرپا، بەتایبەتی فۆرێر-هایمێندۆرف و لێکۆڵینەوەکانی شێری ب. ئۆرتنێر.
ناو و شێوازەکان
تیبەتی (شێرپا): خومبو، ناوچەکە، پێکدێت لەگەڵ یول، واتە خاک، و لها، واتە خودا، بۆیە واتای ئەوە دەدات خودای خاکی خومبو، نموونەیەکی کلاسیکی یول لها. شێوازەکانی نووسینی خومبیلا، خومبی یول لها و خومبو یول لها هەمان خوداوەند دەگەیەنن؛ -لا لێرەدا لهایە، واتە خودا، نەک گۆچانی چیا.
شێوەی دەرکەوتن
دیمەن
خومبیلا بە شێوەی مرۆیی وەک سواری ئەسپ و وەک جەنگاوەرێکی بەهێز دەردەکەوێت؛ ڕەنگی ئەسپەکە کێشەیە، زۆرینەی جار سپییە، لە سەرچاوەیەکدا سوورە و بەرگی حەریری سپیی لەبەردایە. لە شوێنکەوتووانی: یاک، بزن، مەڕ و یەتی هەن.
کاردانەوە
خومبیلا خوداوەندی پاسەوانی هەموو خومبو و کۆمەڵگای شێرپایە و چاودێری خۆشگوزەرانی، باوەڕ، ئاو، مێرگ و یاکەکان دەکات. لە کاتی تووڕەبووندا، بۆ نموونە بە پێدانانی سەرکێوی پیرۆز یان نەبوونی قوربانی، سزا هەڕەشەی لێدەکرێت، بەگوێرەی نەریتیش بە نێردنی یەتی.
کارتی ناسنامە: خومبیلا
گرنگترین لایەنەکانی خوداوەندی نیشتیمانی لە یەک ڕوانگەدا.
پیرۆزکردنی پێش‌بوداییانەی کێوی تیبەتی، تێکەلبوو لەناو بودایەتی نینگمای شێرپاکاندا؛ لەلایەن گورو رینپۆچێ، پادماسامبهاڤا، زاڵ کراوە.
کۆمەڵگای شێرپای خومبو: خۆشگوزەرانی، باوەڕ، ئاو، مێرگ و کەرتی مانگاکانی یاکیان.
سواری ئەسپ، جەنگاوەرێکی بەهێز؛ ڕەنگی ئەسپەکە کێشەیە، زۆرینەی جار سپییە، لە سەرچاوەیەکدا سوورە و بەرگی حەریری سپیی لەبەردایە.
خوداوەندی نیشتیمانی و پاسەوانی خومبو؛ لە کاتی سنووربەزکردنی تابو سزا دەدات، بەگوێرەی نەریتیش بە نێردنی یەتییەک لە شوێنکەوتوانییەوە.
قوربانی دووکەڵی سانگ، قوربانی خواردنەوە و بۆچکی نوێژ، لەگەڵ ڕێوڕەسمی ساڵانەی لهاپسانگ و ئاهەنگی دومجێ بە سەمای ماسکی چام؛ لووتکەکە هەروا نەگیراوی ماوەتەوە.
چەمکەکانی هاوشێوەی چیای هەرێمی لە بوتان و خام؛ وەک خودای چیاکانی ناوچەکە ماچێن پۆمرا و نیێنچێن تانگلها.
لەگەڵ شێرپاکان لە تیبەتەوە: مێژووی یول لها
ڕەچەڵەکی خومبیلا لە پیرۆزکردنی پێش‌بوداییانەی کێوی تیبەتیدا هەڵدەکات، کە تێکەلبووە لەناو بودایەتی نینگمای شێرپاکاندا؛ لەلایەن گورو رینپۆچێ، پادماسامبهاڤا، خوداوەندەکە زاڵ کراوە. پاسداری کردنی ئەم خوداوەندە بە شێوەی ئەفسانەیی دەگەڕێتەوە بۆ کاتێک باپیرانی شێرپاکان هێشتا لە تیبەت دەژیان، و خوداوەندەکە بە کۆچی شێرپاکان دەبەستێتەوە.
خومبو خۆی وەک بیول، دۆڵێکی پارێزراو و بەرەکەتدار، دادەنرێت. ئەوەی هەموو ناوچەکە ناوی خۆی لەگەڵ خودا هاوبەشدەکات، پیشاندەری ئەوەیە کە خاک و خودا لێرەدا چۆن بە تینی بەیەکەوە بەستراوەتەوە: خومبیلا نەک خودایە لەسەر کێو، بەڵکوو خودای خاکەکەیە بە شێوەی کێو.
پاڵنانەوە و شیکردنەوە
خومبیلا یەکێکە لە پیرۆزترین لووتکە پاسەوانراوەکانی نێپاڵ و لەگەڵ ماچاپوچارێ، کایلاش و گاوری شانکار، نموونەی چیاکانی وایە کە لەبەر ڕێزلێنان نەگیراون.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، خومبیلا نموونەیەکی نمونەیی خوداوەندی خاکی و پاسەوانی ناوخۆیی شێرپاکانە. ڕوونکردنەوەی گرنگ: شێوازەکانی نووسینی خومبیلا، خومبی یول لها و خومبو یول لها هەمان خوداوەند دەگەیەنن؛ -لا لێرەدا لهایە، واتە خودا، نەک گۆچانی چیا؛ و چەمکی دورستی یول لهایە، نەک چەمکی بێگانەی هیندو-نێپاڵی کول دیوتا.
لهاپسانگ، دومجێ و لووتکەی نەگیراو
بەڵگەنامەکراون: قوربانی دووکەڵی سانگ، قوربانی خواردنەوە و بۆچکی نوێژ، هەروەها ڕێوڕەسمی ساڵانەی لهاپسانگ و ئاهەنگی دومجێ، زۆرینەی جار لە مانگی تەموز، بە سەمای ماسکی چام لە تێنگبۆچێ، نامچێ، خومجونگ و شوێنانی تر. لووتکەکە لەبەر ڕێزلێنان نەگیراوی ماوەتەوە؛ هەرگیز مۆڵەت نەدراوە، چونکە پێدانانی لووتکە وەک گاڵتەجاڕی لەگەڵ خوداوەندی نیشتیمانی سەیر دەکرێت.
خودایانی نیشتیمانی و دراوسێکانی چیا
خومبیلا نموونەیەکی نمونەیی یول لهایە؛ چەمکەکانی هاوشێوەی چیای هەرێمی لە بوتان و لە خامدا هەن. وەک خودای نیشتیمانی و پاسەوانی چیا، ماچێن پۆمرا و نیێنچێن تانگلها لە تەنیشتیدان؛ لە ناوچەی خۆیدا میولانگسانگما چاودێری ئێڤرێست دەکات، و ڕوایەت یەتی بە شوێنکەوتووی ئەو دادەنێت.
پرسیارە زۆرکراوەکان دەربارەی خومبیلا
خومبیلا چی واتای هەیە؟
خودای خاکی خومبو، یول لهایەک؛ هەموو ناوچەکە ناوی خۆی لێی وەرگرتووە.
بۆچی کێوەکە نەگیراوی ماوەتەوە؟
لەبەر ڕێزلێنان؛ هەرگیز مۆڵەتی سەرکەوتن نەدراوە، پێدانانی لووتکە وەک گاڵتەجاڕی دادەنرێت.
پەیوەندی ئەو بە یەتییەوە چییە؟
لە کاتی تووڕەبووندا بەگوێرەی نەریت سزا دەدات بە نێردنی یەتییەک؛ یەتی بەشێکە لە شوێنکەوتوانی.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- تیبەت – هەموو بوونەوەرەکانی جیهانی باوەڕی تیبەتی
- میولانگسانگما – خانمخودای ئێڤرێست لە دراوسێیەتی ئەودا
- ماچێن پۆمرا، یەتی – خودای چیا و بوونەوەرانی شوێنکەوتووی ڕوایەت
- بخووردان، تیلسم، مۆمی پاسەوانی – ئامرازی پاسەوانی ڕوایەتی
- قوتوپاسی پاسەوانی – ئامرازی پاسەوانی بە گشتی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەکو خوداوەند پارێزەری شێرپاکان و خوداوەندی خاکی خومبو، خومبیلا (Khumbila) نموونەیەکی ڕوونی ئەوەیە کە چۆن چیا، خاک و کۆمەڵگا لە هیمالایا بە شێوەیەکی توند بە یەکتر گرێدراون: لووتکەکەی بەهۆی ڕێزلێنانەوە بەبێ دەستدان ماوەتەوە، و ناوی ئەو هەروەها ناوی خودی خاکەکەیە.
