ئیسەر، ناوگیرێکی وردی مادی سەردەمی کۆن و سەردەمی نوێی سەرەتایی

ئیسەر لە فەلسەفەی سرووشتی سەردەمی کۆندا ناوگیرێکی وردی مادی دەگەیەنێت کە بۆشاییەکانی نێوان ئەلیمەنتەکانی گرووس دادەپۆشێت و وەکوو پردێک لەنێوان بواری واقیعی مادی و ڕۆحی تێدەگیرێت. ئەم چەمکە هێلێک دەکێشیت لە ئەرستۆ بەرەو ستۆییەکان و نیوپلاتۆنییەکان تا سەردەمی نوێی سەرەتایی، و لە کۆتاییدا دەگاتە ئیزۆتریسیزمی هاوچەرخ.

ڕەگ‌وڕیشەی ئەرستۆیی

ئەرستۆ لە De caelo (دەربارەی ئاسمان، سەدەی 4 پ.ز)دا پێنجەم ئەلیمەنت زیاد دەکات بۆ چوار ئەلیمەنتی ژێر مانگی زەوی، ئاو، هەوا و ئاگر: ئیسەر یاخود quinta essentia. ئەمە وەک ئەلیمەنتەکانی زەوی بە هێلی ڕاست نایجووڵێت، بەڵکوو بە شێوەی خەڵات، بۆیە بنمادەی فەزاکانی ئاسمانی، ئەستێرەکان و هەسارەکانە.

ئەم فێرکردنە بیرۆکەی جیهانی سەردەمانی ناوەڕاست دەکێشیتەوە تا کۆپەرنیکوس و وشەگەلی دواتری هەموو گفتوگۆیەک دەربارەی پەیوەندی نێوان مادە و ڕۆح دابین دەکات.

ستۆییەکان و نیوپلاتۆنییەکان

ستۆییەکان ئیسەر بە پنیوما، وردترین و تێپەڕترین مادە کە کۆزمۆس بەشێوەی Sympatheia بەیەکدەبەستێت، دەناسنن.

نیوپلاتۆنیزم ئەم بیرۆکەیە بەرزتر دەکاتەوە: پلۆتینوس و پرۆکلوس ئیسەر وەک ناوگیری ڕووناکی سەرەوە تێدەگەن، کە ڕۆح لە ڕێگاشیدا لە جیهانی مادی بۆ لای یەکێتی سەرەکی سەردەکەوێت. لەلای یامبلیخوس، ئیسەر دەبێتە بۆشایی دەنگدانەوەی پێویستی پراکتیکی تیۆرگی، خواوەندەکان نەک لە بەردا، بەڵکوو لە ڕوباری ئیسەریدا مۆرک دەدرێن.

فیزیای سەردەمی نوێی سەرەتایی و کارتیزییەکان

رینه دیکارت ئیسەر وەک هەڵگری res-extensa بۆ فیزیای گیرگیرەکەی وەردەگرێت. نیوتن بە درێژایی ژیانی لەگەڵ ئەو پرسیارە کێشمەکێشی هەیبووە، ئایا ڕووناکی لە ناوگیرێکی ئیسەریدا هەڵدەگیرێت یا بێ‌ناوگیر هەبوونی هەیە.

لە Opticsی نیوتندا، ئیسەر وەک بنمادەی گمانی بڵاوبووەنەوەی ڕووناکی دەردەکەوێت، کە پێدەچێت کارتێکردنی جوگرافیایی (گراڤیتی) بگوازێتەوە. تا سەدەی 19، ئیسەری ڕووناکی بەشێکی سرووشتی بیرۆکەسازی زانستی سرووشتی بووە.

مێژووی زانست: میخێلسۆن-مۆرلی و کۆتایی ئیسەر

تاقیکردنەوەی ئالبێرت میخێلسۆن و ئێدوارد مۆرلی (1887) پێویست بوو جووڵەی زەوی دژ بە ئیسەری ڕوونی نائارام بپێوێت، بەڵام هیچ کاریگەرییەکی نەدۆزرایەوە. لەگەڵ تیۆرەی تایبەتی ڕێلاتیفیتی ئایینشتاین (1905)، ئیسەر وەک گمانی فیزیایی بێ‌پێویست دەبێت.

وشەکە لە فیزیادا نامێنێت، بەڵام وەک وێنایی و لە بوارەکانی ئیزۆتریکیدا دەگەڕێتەوە: لەلای تیسلا، لە تیۆسۆفیادا، لە ئانتروپۆسۆفیای رودولف شتاینردا.

تیۆسۆفیا و ئیزۆتریسیزمی هاوچەرخ

هلینا بلافاتسکی لە فێرکردنی نهێنیدا ئیسەر بە ئاکاشا ناودەبات، ناوگیری هەموویپۆشی نامادی هەموو یادگاری و شوێنپێی هۆشیاری. ئەم ڕووانگە quinta essentiaی سەردەمی کۆن بەیەکدەبەستێت لەگەڵ چەمکی هیندووی سانسکریتیدا.

شتاینر ئەم چەمکە وەردەگرێت و فێرکردنێکی جیاواز لەبارەی جەستەکانی ئیسەری (ئیسەری ژیان، ئیسەری دەنگ، ئیسەری ڕووناکی، ئیسەری گەرمی) پەرەپێدەدات، کە تا ئێستا لە پزیشکی و پەروەردەی ئانتروپۆسۆفیدا بەکاردێت.

دابەشکردنی ئایینناسانە

ئیسەر بەرچاوترین نموونەیە بۆ بۆشایی مانایی نێوان فەلسەفەی سرووشتی کۆن، کۆزمۆلۆژیای پێش‌سەردەمیی و ئیزۆتریسیزمی سەردەمی نوێ. توێژینەوەی ئایینناسانە (ووتەر هانگرائف، Esotericism and the Academy, 2012) چەمکەکانی وەک ئیسەر، پنیوما، ئاکاشا وەک چەمکی دووگوێزراوی traditioیەکی ڕۆژئاواییی دەخوێنێتەوە کە لە سەردەمی کۆنەوە بەبڕگرتنی بەردەوام دووبارە نووسراوەتەوە.

لەبەرئەوە تێگەیشتن لە ئیسەر پێویستە بۆ دابەشکردنی زمانی سیستەمی پاراستن و چاکبووی سەردەمی نوێ، لەوانە iWell Guard، کە بە چەمکی بۆشایی پاراستنی وردی مادی کاردەکات.