یوان-گویی، سکاڵا لە ستەمی نەسکاڵاکراو

یوان-گویی روحی ڕەوایەتی چینییە.

ئەو بەدوای دادپەروەری بۆ مردنی خۆیدا دەگەڕێت و دوای قەرەبووکردنەوە لێخۆشبووی دەکات. لە ناوەڕاستدا سکاڵا لە ستەمی نەسکاڵاکراو هەیە.

ڕۆحچین

یوان-گویی

یوان گویی (یوان-گویی) روحی کەسێکە کە بە ناڕەوایی یان بە توندوتیژی مردووە لە بیرکردنەوەی چینیدا، کە لەگەڵ کینەیەکی چارەسەرنەکراو مامەڵە دەکات. ئەو بەدوای دادپەروەری یان تۆڵەدا دەگەڕێت و بەرپرسانی دواتاکەیان دەچەوسێنێتەوە، بەڵام زۆرجار لێخۆشبووی دەکات کاتێک ستەمەکە دەستنیشان کرا و قەرەبوو کرایەوە.

باوەڕەکە زۆر کۆنە و پێشتر لە زوۆ ژوان (Zuo Zhuan)ی سەردەمی ژۆ (Zhou) تۆمار کراوە؛ ڕوداوی سەرچاوەکان لەگەڵ ئەدەبیاتی کلاسیکی باشە. لەنێو قوربانیاندا کوژراوان، بە دەرەوی تۆمەتبارکراوان یان لەداوکراوان هەن کە لە ڕێکی ڕاسپاردنی مردووان بێبەش کراون، لە هەموو ناوچەی کولتووری چیندا ناسراون.

بە کوردی: یوان-گویی

جۆر: روحی کەسێک کە بە ناڕەوایی یان بە توندوتیژی مردووە
سەرچاوە: زۆر کۆن، لە هەموارکاری ژۆ (Zhou)وە تۆمار کراوە، بەرچاو لای پۆ سۆنگلینگ (Pu Songling)
دەقەکان: زوۆ ژوان (Zuo Zhuan)، لیائوجای ژیی (Liaozhai Zhiyi) و ئەدەبیاتی کلاسیکی تر
سەردەم: لە سەردەمی ژۆ (Zhou)وە هەتا فیلمی ترسناکی هۆنگ کۆنگی ئەمڕۆ
دەرکەوتن: روحێکی بێ ئارامی، زۆرجار تاریک، کە دەتوانێت لەگەڵ زیندووان پەیوەندی بگرێت

مێژووی دەق

سەردەمی دەقەکان

زۆر کۆن: باوەڕەکە پێشتر لە زوۆ ژوان (Zuo Zhuan)ی سەردەمی ژۆ (Zhou) تۆمار کراوە و لای پۆ سۆنگلینگ (Pu Songling) لە سەدەی ١٨دا خاڵی بەرزی ئەدەبی دەگاتێ.

بواری باڵاوبوونەوە

هەموو ناوچەی کولتووری چین، بەبێ سنووردارکردن بۆ هەرێمێک یان شارێکی تاکە.

دۆخی سەرچاوەکان

باش: ئەدەبیاتی کلاسیکی لە زوۆ ژوان (Zuo Zhuan)وە هەتا پۆ سۆنگلینگ (Pu Songling)، هەروەها لێکۆلینەوەی تایسێر (Teiser) سەبارەت بە جەژنی روحی چینی.

ناو و شێوازەکان

چینی: ناوەکە دوو وشە پێکدەهێنێت، یوان، بە واتای ناڕەوایی یان کینە، و گویی، بە واتای ڕۆح: ڕۆحێک بە کینەیەکی چارەنەکراو. شێوەیەکی خزمی ئەم چەمکە یوانهونـە.

شێوە و کاریگەری

دەرکەوتن

یوان-گویی ئەم بۆچوونە دەردەخات کە ستەم لە کۆسمۆسدا بێ سکاڵا نامێنێت: ئەو ئامرازێکی دادپەروەری هەموارکەرە. لە چیرۆکەکاندا ئەو زۆرجار زیندووان بەرەو بەڵگە دەبات کە مردنی نادادپەروانەی خۆی دەردەخات.

کاریگەری

یوان-گویی مۆتیفی قوربانی جێگرەوە نییە، بەپێچەوانەی شویگویی (Shuigui) و دیائو-سی-گویی (Diao-si-gui). ئەو زۆر مەترسیدار و بەهێز دانراوە، توانای کوشتن و ئازاردانی زۆری هەیە، زۆرجار بەهێزتر لە روحی تەنها برسی. بەڵام تایبەتمەندی سەرەکی ئەوەیە کە ئەو لێخۆشبووی دەکات کاتێک ستەمەکە دەستنیشان کرا و قەرەبوو کرایەوە: لە بنەرەتدا ئەو روحێکی کوێرانە بەدنیشان نییە، بەڵکو روحێکی گەڕۆکی دادپەروەریە.

پرۆفایل: یوان-گویی

گرنگترین لایەنەکانی روحی ستەم بە یەک نەزەر.

نەریت

گەلێکی زۆر کۆنی بۆچوونی روحی چینی، لە سەردەمی ژۆ (Zhou)وە تۆمار کراوە و لای پۆ سۆنگلینگ (Pu Songling) بە شێوەیەکی ئەدەبی گەشەی سەندووە.

بەرپرسیارە بۆ

ئەوانەی بەرپرسیارن لە ستەمەکە هەروەها یارمەتیدەرانێک کە بەشدارییان لە دەستنیشانکردن و دادپەروەری هەیە.

دەرکەوتن

روحێکی بێ ئارامی، زۆرجار تاریک، ئەوانەی کوژراوان، بەدەرەوی تۆمەتبارکراوان یان لەداوکراوان، کە دەتوانێت لەگەڵ زیندووان پەیوەندی بگرێت.

کارکرد

ڕاچاوکردنی بەرپرسیاران هەتا مەترسی بۆ گیان و لەش؛ دوای قەرەبووکردنەوە و دادپەروەری لێخۆشبووی دەکات.

شێوازەکانی بەرگری

دەستنیشانکردن و قەرەبووکردنەوەی ستەمەکە، ئابڕووبردنەوەی قوربانی، ڕاسپاردنی ڕێکوپێک و قوربانی پێشکەشکردن.

جیاکردنەوە

یۆ-هون-یه-گویی وەک کۆمەڵێکی خاوەن‌نەبوو بێ کینە، و ئۆنریۆی ژاپۆنی نزیک‌ترین لاسایی پێیەتی.

لە زوۆ ژوان بۆ دادوەری ئیعتراف‌کار

ناوی یوان-گویی یوان، واتا ستەم یان کینە، و گویی، واتا روح، پێکەوە دەبەستێت: روحێک لەگەڵ کینەیەکی چارەسەرنەکراو، شێوەیەکی خزمی ئەم ناوە یوانهون (yuanhun)ـە. ئەمانە روحی کەسانێکن کە بە مردنێکی ناڕەوا یان توندوتیژانە مردوون، کوژراوان، بە دەرەوی تۆمەتبارکراوان یان لەداوکراوان کە لە ڕێکی ڕاسپاردنی مردووان بێبەش کراون. باوەڕەکە کۆنە و پێشتر لە زوۆ ژوان (Zuo Zhuan)ی سەردەمی ژۆ (Zhou) تۆمار کراوە.

لای پۆ سۆنگلینگ (Pu Songling) لە چیرۆکێکدا ژنێک کە بە ناڕەوایی لەدرا وەک روح دەگەڕێتەوە و دادوەری گەندەڵ ڕاچاو دەکات هەتا ئیعتراف دەکات. ئەم چیرۆکانە شێوازی بنەرەتی یوان-گویی دەردەخەن: ئەو بەبێ هیچ ئامانجێک زیان ناگەیەنێت، بەڵکو بەدوای دەستنیشانکردن و دادپەروەریدا بۆ مردنی خۆی دەگەڕێت، و لە بەرپرسیاران بەرنادا هەتا ستەمەکە بدرەخسێت.

لەنێوان ئەدەبیاتی کلاسیکی و فیلمی ترسناک

یوان-گویی یەکێک لە گەلە باشی بەڵگە دراوی ئەدەبیاتی کلاسیکی چینییە، بەرچاو لای پۆ سۆنگلینگ (Pu Songling)، و مۆتیفێکی ستانداردی فیلمی ترسناکی چینی و هۆنگ کۆنگیشە، کە تیایدا روحی تۆڵەخواز بەدوای دادپەروەریدا دەگەڕێت.

لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، یوان-گویی روحی ستەمی نەسکاڵاکراوە و پرەنسیپی تۆڵەسازی باو (bao) بەدەنگ دەبات، کە بەپێی ئەوە ستەم لە کۆسمۆسدا هەموار دەکرێتەوە. هێمنکردنەوەی بەدادپەروەری لەجیاتی داوایکردنی دادپەروانی، پەیوەندییەکی نزیکی نێوان باوەڕی مردووان و ڕێکخستنی ئەخلاقی دەردەخات.

قەرەبووکردنەوە لەجیاتی داوایکردن

بەرگری سەرەکی ناجەنگ نییە، بەڵکو قەرەبووکردنەوەیە: ئابڕووبردنەوەی قوربانی، ڕاسپاردنی ڕێکوپێک و ڕیتوالی سکاڵاکردن. لەگەڵ ئەمەشدا جەژنی روح و قوربانی پێشکەشکردن بەشێکن لە مامەڵەکردن لەگەڵ مردووی بێ ئارام. ئاوی پیرۆز وەک نیشانەیەک لە مامەڵەکردن لەگەڵی دەردەکەوێت، بخوور و قوربانی پێشکەشکردن بەشێکن لە ریتوالەکان بۆ ئەوەی بە ناڕەوایی مردووە، و دەنگی زەنگی پیرۆز وەک نیشانەیەکی پارێزکار دژی خراپی دانراوە.

ئۆنریۆ، ئێرینیس و روحی تۆڵەخوازی خۆرئاوا

یوان-گویی نزیک‌ترین لاسایی لەگەڵ ئۆنریۆی ژاپۆنیدا هەیە، ڕۆحی تۆڵەسێنەرەوە کە زۆرجار ژنێکی فریودراوە، هەردووکیان لە بنەمای کینەدا هاوبەشن. لەگەڵ ڕۆحی تۆڵەسێنەرەوەی ئەدەبیاتی ترسناکی ڕۆژئاوا و ئێرینیسی یۆنانیش خزمایەتی هەیە، کە تۆڵەی خوێنی سزانەدراو دەکاتەوە.

لەناو ڕیزبەندی گویی(ڕۆح)ی چینیدا، یوان-گویی جیاوازە لە شویگویی و دیاۆ-سی-گویی: هەردووکیان بەدوای قوربانییەکی جێگرەوەدا دەگەڕێن، مۆتیڤێک کە بۆ یوان-گویی نامۆیە، چونکە تەنها کینە دژی تاوانبارانی مردنی خۆی هاندەریدایە. هەروەها ووتۆ-گویی یش سەر بەم ڕیزبەندییە. ئەوەی جیای دەکاتەوە لە یۆ-هون-یه-گوییی خاوەن‌نەبوو و بێ‌ناو، لایەنی تایبەتی و کەسیی کینەکەیەتی.

پرسیارە باوەکان دەربارەی یوان-گویی

ئایا هەموو گویی خراپن؟

نەخێر. یوان-گویی زۆرجار لێخۆشبووی دەکات کاتێک ستەمەکە قەرەبوو کرایەوە؛ مەترسیدارترین کەسان بەرپرسیارانی مردنی خۆینن.

چۆن هێمن دەکرێتەوە؟

لەڕێی دەستنیشانکردن و قەرەبووکردنەوەی ستەمەکە، ئابڕووبردنەوەی قوربانی و ڕاسپاردنێکی ڕێکوپێک.

ئایا بەدوای قوربانی جێگرەوەدا دەگەڕێت؟

نەخێر: بەپێچەوانەی شویگویی (Shuigui) و دیائو-سی-گویی (Diao-si-gui)، ئەو بەدوای دادپەروەریدا دەگەڕێت، نەک قوربانی جێگرەوە.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

چین – هەموو بوونەوەرەکانی نەریتی چینی
یۆ-هون-یێ-گوی – مردووانی بێ‌خاوەن بێ کینەی تاکەکەسی
ئۆنریۆ – روحی تۆڵەسێنەری ژاپۆنی وەک لێکچووترین نموونە
دیاۆ-سی-گوی، شوی‌گوی، ووتۆ-گوی – بوونەوەرانی تری زنجیرەی گوی چینی
ئاوی پیرۆز، بخووردان، زەنگ – ئامرازە پارێزەرانی نەریتی

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

سەرچاوەی ستانداردی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.

یوان-گوی بە یەکەوە وەک روحی ناڕەوایی و روحی تۆڵەسێنەری چینی دەردەکەوێت، بەڵام ئەوە دەردەخات کە ترس لێرەدا لایەنی دووەمە: ئەوەی ناڕەوایییەکە بناسێت و کفارەتی بدەیەوە، لێی خۆشدەبێت، و روحی تۆڵەسێنەر دیسان دەگەڕێتەوە بۆ مردووێکی ئارام.