لیهانگین، باوکی با لە کۆسمۆگۆنیای ڤیسایایی
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
لیهانگین خودایەکی ڤیسایایی لە بیروباوەری فیلیپینە.
کوڕی ئاسمان، هاوسەری دەریا، باوکی ئەستێرەکان. لیهانگین لە ئەفسانەی ویسایای فلیپیندا وەک خودای با دەردەکەوێت.
لیهانگین خودای بای ڤیسایایی لە ئەفسانەی سەرەتای بەدیهێنانی فیلیپینە. وەک کوڕی خودای ئاسمان کاپتان و هاوسەری دەریا لیداگات، ئەو منداڵانێک لەدایک دەکات کە خۆر، مانگ، ئەستێرەکان و زەوی لێی سەرهەڵدەدەن.
ئەو بەشێوەیەکی سەرەکی بەستەرێکی زنجیرەی نەوەیی کۆسمۆگۆنی‌یەکەیە: بە کەمی شێوەی گرتووە، بەڵام گرینگیی نییە بۆ ڕەوتی چیرۆکەکە کە لە جووتی سەرەتایی ئاسمان و دەریاوە دەگاتە جیهانی ڕێکخراو.
جۆر: خودای بای کۆسمۆگۆنی و بەستەری زنجیرەی نەوەیی
سەرچاوە: ڤیسایا، فیلیپین
دەقەکان: کۆل، Philippine Folk Tales 1916
سەردەم: کۆکردنەوە 1916، بنەمای زارەکی کۆنتر
دیاردەبوون: بە کەمی شێوەی گرتووە، هیچ وێنەسازییەک نییە
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
سەرچاوەکە ئەفسانەی سەرەتای بەدیهێنانی ڤیسایایییە لە کۆکردنەوەی کۆل 1916؛ بنەمای زارەکی کۆنترە، لە لواركا 1582دا ناوەکە دەرناکەوێت.
بواری باڵاوبوونەوە
دوورگەکانی ڤیسایای فیلیپین، کە ئەفسانەی سەرەتای بەدیهێنانیان لە جووتی سەرەتایی کاپتان و ماگوایانەوە تا ئێستا بابەتی خوێندنی قوتابخانەیە.
دۆخی سەرچاوەکان
باشە بۆ سەرچاوەی کۆل 1916؛ ئەم سەرچاوەیە ڕاستەقینەیە، بەڵام کۆکراوەیەکی سەرەتای سەدەی بیستەمە بە دووبارە گێڕانەوەیەکی ئینگلیزی، نەک بەڵگەیەکی پێش کۆلۆنیالیزم.
ناو و شێوازەکان
ڤیسایایی: لیهانگین لە ویسایایی و تاگالۆگی hangin، بە واتای با، هاتووە. پیشگری Li- لە ناوی منداڵەکانی دووبارە دەبیندرێتەوە، وەک لیئادلاو لە adlaw، خۆر، و لیبولان لە bulan، مانگ.
کەسایەتی و کارکرد
دیاردەبوون
لیهانگین بە کەمی شێوەی گرتووە، سەرەکیترین بەستەرێکی زنجیرەی نەوەیییە وەک کوڕی ئاسمان، هاوسەری دەریا و باوکی ئەستێرەکان. هیچ وێنەسازییەک نییە.
کاریگەری
لیهانگین لەگەڵ لیداگات منداڵانی ئەستێرەکان و زەوی، لیکالیبوتان، زەوی و بەرد، لیئادلاو، خۆر، لیبولان، مانگ، و لیسوگا، ئەستێرەکان، لەدایک دەکات و بەم شێوەیە کۆسمۆگۆنی بەرەوپیش دەبات؛ ئەو لە سەرەتای چیرۆکەکەدا دەمرێت.
کارتی ناسنامەیی: لیهانگین
گرنگترین لایەنەکانی باوکی با بە یەک تیرۆژنێک.
بەستەرێکی سیکڵی کاپتان-ماگوایانی ڤیسایایی: کوڕی ئاسمان با، لەگەڵ کچی دەریا کە دەریایە، هاوسەرگیری دەکات.
ئەفسانەی سەرەتای بەدیهێنان بەخۆی: لە هاوسەرگیری با و دەریاوە منداڵان لەدایک دەبن کە لێیانەوە خۆر، مانگ، ئەستێرەکان و زەوی درووست دەبن.
هیچ وێنەسازییەک نییە؛ لیهانگین لە سەرچاوەکەدا وەک بەهایەکی چیرۆکی بەبێ وێنەیەکی جێگیر ماوەتەوە.
هاندەری کۆسمۆگۆنی: باوکی لیکالیبوتان، لیئادلاو، لیبولان و لیسوگا، کە چارەنووسیان ڕێکخستنی جیهان بەرهەم دەهێنێت.
هیچ ئایینێکی بەڵگەدراوی لیهانگین بوونی نییە؛ ئەو تەنها کەسایەتییەکی چیرۆکی-زنجیرەیی نەوەییە.
سیکڵی کاپتان-ماگوایان و سەرچاوەکەی
سەرچاوەکە کتێبی Philippine Folk Tales ی مەیبڵ کووک کۆل لە ساڵی 1916یە، لە چیرۆکی بەدیهێنان: خودای ئاسمان کاپتان و خودای دەریا ماگوایان؛ کوڕی کاپتان لیهانگین، با، لەگەڵ کچی ماگوایان لیداگات، دەریا، هاوسەرگیری دەکات. کۆل 1916 ڕاستەقینەیە، بەڵام کۆکراوەیەکی سەرەتای سەدەی بیستەمە بە دووبارە گێڕانەوەیەکی ئینگلیزی، نەک بەڵگەیەکی پێش کۆلۆنیالیزم؛ لە لواركا 1582دا ناوی لیهانگین بە شێوەیەک دەرناکەوێت.
لە چیرۆکەکەدا، لیهانگین زوو دەمرێت. لە ڕێگەی یاخیبووی کوڕی لیکالیبوتان دژی باپیرەی کاپتانەوە، لە پاشماوەکانەوە ڕێکخستنی خۆر، مانگ، ئەستێرەکان و زەوی سەرهەڵدەدەن: باوکی با لە ڕێگەی منداڵانییەوە کاریگەری خۆی درێژە پێدەدا، نەک لە ڕێگەی کارەکانی خۆیەوە.
بابەتی خوێندن و شیکردنەوە
ئەفسانەکە بابەتی ستانداردی خوێندنی قوتابخانەیە لە فیلیپین و لە کۆمەڵگاکاندا وەک لەسەر ئینتەرنێت بە فراوانی دووبارە گێڕدرێتەوە؛ ئەو بنەمای زۆر پێشاندانی گشتیی خێزانی کاپتان-ماگوایانە.
لە ڕوانگەی زاناستی دینەوە، لیهانگین کەسایەتییەکی نەوەیی کۆسمۆگۆنییە بەبێ تایبەتمەندی ترسناک. ڕوونکردنەوەی گرینگ: ئەفسانەکە ڕاستەقینەیە، بەڵام کۆکراوەیەکی سەرەتای سەدەی بیستەمە، نەک بەڵگەیەکی پێش کۆلۆنیالیزم؛ لیهانگین لە سەرچاوەکەدا سەرەکی بەستەرێکی خێزانییە، نەک خودای گەورەی با؛ و نابێت لەگەڵ چەمکەکانی مۆنسونی تاگالۆگی ئامیهان و هاباگات تێکەڵ بکرێت، بەڵکو سەر بە سیکڵی کاپتان-ماگوایانی ڤیسایایییە.
کەسایەتییەک بەبێ ئایین
هیچ ئایینێکی بەڵگەدراوی لیهانگین بوونی نییە؛ ئەو تەنها کەسایەتییەکی چیرۆکی-زنجیرەیی نەوەییە، و ئەمە بە ڕاستی دەبێت دیاری بکرێت. گرینگی ئەو نەک لە ئایین یا قوربانیدایە، بەڵکو لە خودی چیرۆکەکەدایە: بەبێ هاوسەرگیری با و دەریا، لەم کۆسمۆگۆنییەدا نەک ئەستێرەکان و نەک زەوی بوونیان دەبوو.
با و ئاو لە سەرەتای جیهاندا
لیهانگین سەر بە کۆسمۆگۆنیای کلاسیکی ئاسمان و دەریا، یا با و ئاوە، کە ئەستێرەکان لێی سەرهەڵدەدەن. کێشەی نەوەیی، کە تیایدا نەوە باپیرەی خۆی دەفەوتێنێت، بە شێوەیەکی دوور خزمی پێکهاتەی ئورانۆس-گایای زاناستی خواناسی یۆنانییە. لەناو فیلیپیندا، بای مۆنسونی ئامیهان و هاباگات پێویستە بە تیژی جیا بکرێنەوە: ئەوانە چەمکی کەشوهەوای تاگالۆگین، بەڵام لیهانگین کەسایەتییەکی چیرۆکی سەرەتای بەدیهێنانی ڤیسایایییە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی لیهانگین
لیهانگین کێیە؟
خودای بای ڤیسایایی لە ئەفسانەی سەرەتای بەدیهێنان، کوڕی ئاسمان کاپتان و هاوسەری دەریا لیداگات.
ئایا ئەفسانەکە پێش کۆلۆنیالیزمە؟
ڕاستەقینەیە، بەڵام کۆکراوەیەکی سەرەتای سەدەی بیستەمە لەلایەن کۆل 1916، نەک بەڵگەیەکی پێش کۆلۆنیالیزم.
ئایا لیهانگین وەک ئامیهانە؟
نەخێر. ئامیهان و هاباگات چەمکی مۆنسونی تاگالۆگین؛ لیهانگین سەر بە سیکڵی کاپتان-ماگوایانی ڤیسایایییە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ئامیهان – بای باکووری-ڕۆژهەڵاتی فیلیپین
- هاباگات – بای باشووری-ڕۆژاوای فیلیپین
- ماریا ماکیلینگ – سەرکردەی چیای بیروباوەری فیلیپینی
- تیلیسم، مۆمی پاراستن، خوێ – ئامرازی پاراستنی گوزەراوە
- قوتبنمای پاراستن – ئامرازەکانی پاراستن بە گشتی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
لیهانگین وەک خودای با لە کولتووری ڤیسایا، لە سەرەتای ناسراوترین ئەفسانەی بەدیهێنانی فیلیپین ڕادەوەستێت: باوکێکی بای بێدەنگ کە منداڵەکانی دەبن بە خۆر، مانگ، ئەستێرەکان و زەوی.
