فرێر، خودای وانی بەروبووم
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
فرێر خودایەکی وانی بەروبووم، ئاشتی و خۆشیی دروێنەیە کە لە ڕەوایەتی نۆردیدا ڕێزێکی زۆری هەیە.
فرێر (بە ناوی فرێی‌ش ناسراوە) یەکێکە لە گرنگترین خوداوەندەکانی پانتیۆنی ژێرمانی. ئەو لە خێلی وانەکانە، پاش شەڕی وانەکان وەک بارمتە هاتووەتە ئاسگارد، و بە خودای بەروبووم، ئاشتی، باران، دروێنە و خۆشگوزەرانی دادەنرێت.
نیشتەجێیی ئەو ئەلفهایمە، کەشتییەکەی سکیدبلادنیرە، بەرازەکەی گولینبورستیشە. ئادامی برێمن ناوی دەبات وەک فریکو لەگەڵ تۆر و ئۆدین، لەنێو سێ خودای سەرەکی پەرستگای ئوپسالا. لە ڕوانگەی زانستی ئایین، فرێر وەک خودایەکی سەرەکیی بەروبووم لە ناوچەی ژێرمانی باکوور دادەنرێت، کیشی ئەو تا قوواڵییی سەدەی یازدەیەم زیندوو بووە.
کارتی ناسنامە: فرێر
فرێر: گرنگترین ڕوخسارەکان بە یەک نەزەر. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، ئەرک، دەرکەوتن، پەرستن، هێما و لاسایییەکان کۆدەکاتەوە.
خودای ڤانیر، کوڕی نیۆرد و خوشکە بێ ناوەکەی، برای فریجا. دوای شەڕی ڤانیرەکان وەک بارمتە هاتە ئاسگارد. ناوەکەی بە مانای «گەورە»یە و لە سەرەتادا ناونیشانە. لە ڕێگەی کوڕەکەی فیۆلنیر بنەماڵەی پاشایەتی سویدی یینگلینگەکان بە نەوەی ئەو دادەنرێن.
فرێر بەپێی سنۆری فەرمانڕەوایی باران و ڕووناکی خۆر و گەشەی زەوی دەکات؛ بۆ بەروبوومی باش و ئاشتی بانگ دەکرێت. بە خودای بەپیتی و خۆشگوزەرانی دادەنرێت و بە کەشتییەکەی سکیدبلادنیر هەروەها خودای کەشتیوانی.
ئادەمی برێمێنی وێنەی فریککۆ لە پەرستگای ئوپسالا وەسف دەکات بە ئەندامێکی نێرینەی زۆر گەورەوە. پەیکەری بچووکی برۆنزی ڕالینگە لە سوید پیاوێکی دانیشتووی ڕیشدار نیشان دەدات بە ئەندامی نێرینەی ڕوون و کلاوێکی تیژەوە.
فرێر بە ناوی فریککۆ سەر بە سێ خودای سەرەکیی پەرستگای ئوپسالایە. لە یولە و لە دیسابلۆت ڕۆڵێکی تایبەتی هەبوو؛ لە یولە دەستیان لەسەر پشتی بەراز دادەنا و سوێندیان دەخوارد. ناوی شوێن لەگەڵ بەشی فرێر لە سوید و نەرویج زۆر زۆرن.
بەرازەکەی گولینبورستی («موو-زێڕین») بە هەوا و ئاودا دەڕوات و بە درەوشانەوەی خۆی شەو ڕووناک دەکاتەوە. کەشتی سکیدبلادنیر هەمیشە بای باشی هەیە و وەک پارچەیەک قوماش دەپێچرێتەوە. لەگەڵیدا شمشێرەکەی و شوێنی دانیشتنەکەی ئالفهایم، «خاکی ئێلف»، دێن.
ئەرکەکانی فرێر لە ڕووی جۆرەوە لەگەڵ کێرنۆنۆسی کێڵتی و ڤاسوی هیندی و بەشێک لە نەریتی یۆنانی دەوروبەری دێمێتێر و پێرسێفۆنێ دەگونجن. وێنەی ئەندامی نێرینەی ئەو لەگەڵ وێنەی هێرمێس لە یۆنان و پریاپوس لە ڕۆما هاوشێوەیە.
ئەفسانە و سەرچاوە
سنۆری ستورلوسون فرێر لە «ئێددای پرۆزا» (گیلفاگینینگ 24) پێشکەش دەکات: «فرێر شکۆدارترینی ئازانەکانە، ئەو فەرمانڕەوایی باران و تیشکی خۆر و گەشەی زەوی دەکات، پێویستە بانگی بکرێت بۆ دروێنەیەکی باش و ئاشتی. هەروەها ئەو دیاریکەری خۆشگوزەرانی مرۆڤایەتییە.» ئەم وەسفە کورتە بواری فرمانی ئەو دەگرێتەوە: کەشوهەوا، کشتوکاڵ، ئاشتی، خۆشگوزەرانی مادی.
ناوی فرێر بە واتای وشەیی «گەورە» یەکە و لە بنەرەتدا نازناوێکە (بەراورد بکە بە لاتینی dominus)، نەک ناوی تاک. ئەم ڕاستییە زمانەوانییە دەریدەخات کە ناوی ڕاستەقینەی کۆنی ئەم کەسایەتییە ون بووە یا بە وشەی تابووی فرێر جێگیر کراوەتەوە.
بە شێوەیەکی هاوشێوە لەگەڵ فرێیاش، کە ناوەکەی واتای «خانم/گەورە» دەگەیەنێت. ئێدگار پۆلۆمی لە «Essays on Germanic Religion» (1989) پێشنیاری کردووە کە خودای سەرەکی وانەکان کە لە بنەرەتدا بێ‌ناو بووە، لەژێر نازناوی فرێردا لە ڕەوایەتیدا بەردەوام بووە.
باوکی فرێر نیۆردە، دایکیشی خوشکی بێ‌نازناوی نیۆردە. فرێیا خوشکییەتی؛ لەگەڵ گێرد، ژنە جادووگەرەکە کە بە زۆر دەستی بەسەردا دەگرێت، هاوسەرگیری کردووە.
«ساگای ینگلینگا» فیۆلنیر، پاشایەکی نیوە‌ئەفسانەیی سویدیی ینگلینگ‌ییان، وەک کوڕی فرێر باس دەکات. بەم شێوەیە خێڵی پاشایەتیی سویدیی ینگلینگ‌ییان وەک لە فرێر داچووبووی دادەنرێت.
فرێر کەسایەتیی سەرەکیی نۆردی بۆ بەروبوومی نێرانەیە، بەڵام تەنیا خوداوەندێکی یەک-فرمانی نییە. چیرۆکەکانی ڕۆژانەی ئەو ڕێکخستنی کەشوهەوا، تیشکی خۆر، باران، کشتوکاڵ، دەریاوانی (لەڕێی سکیدبلادنیر) و ئاشتی دەگرێتەوە. ئەم فرەیی فرمانییە بووەتە هۆی ئەوەی توێژینەوەکان فرێر نەخنە پۆلێنی خودای تەنیا-فرمانی سێیەم، بەڵکو وەک کەسایەتییەکی تێکەڵاوی ئاڵۆز، کە پرۆفایلی بە تەواوی مەرجەکانی خۆشگوزەرانی دەگرێتەوە.
سیفەتی نازناویی ناوی فرێر («گەورە») بەم چەند جارە لە توێژینەوەدا بووەتە هۆی پرسیارکردن دەربارەی ئەوەی ناوی سەرەتاییی ئەم خودایە چی بووە. ئێدگار پۆلۆمی لە وتارەکانیدا گریمانەی ناوێکی قەدەغەکراو و تابوویی کردووە کە بە وشەی نازناوییەکە جێگیر کراوەتەوە.
ئەم تیۆری تابوویییە لە ڕووی زمانەوانی باوەڕپێکراوە، بەڵام بە شێوەیەکی زانستی سەخت بۆ سەلماندنە. توێژەرانی تر (یان دی فرییس، رودولف سیمک) پێیانوایە فرێر و فرێیا لە سەرەتاوە نازناو بووون، بێ ئەوەی ناوی تاکی سەرەتایی هەبووبێت.
هێما و تایبەتمەندی
بەرازی فرێر گولینبورستی («تووکی زێڕین») لە «سکالدسکاپارمال»ی سنۆریدا بە وردی وەسف کراوە. جۆتوانە برۆک و ئێیتری لە پۆستی بەرازێک دایان دووراند. بەرازەکە دەتوانێت بەناو هەوا و ئاودا بگەڕێت، خێراتر لە هەر ئەسپێک، و تیشکبوونەوەیشی شەو ڕووناک دەکاتەوە.
لە هێمانەوانی نۆردیدا، بەراز زیاتر لە شوێنێکی تر بە شەڕ و بەروبووم بەستراوەتەوە. بیۆوولف، کلاوی ئەنگلۆساکسۆنی سووتون هوو (ئینگلتەرا، سەدەی حەوتەم) و چەندین دەستەی شمشێری سکاندیناوی وێنەی بەراز دەخنکێننەوە.
کەشتییەکەی سکیدبلادنیر، ئەویش لەلایەن جۆتووانانەوە دروستکراوە، باشترینی هەموو کەشتییەکانە. هەمیشە بایەکی باشی هەیە کاتێک چادرەکانی هەڵکرابن، و دەتوانرێت وەک پارچەیەک بپێچرێتەوە و بخرێتە ناو کیسەوە. کەشتییەکە هێمای هێزی دەریایی ئەوە (میراتی باوکی نیۆرد) و کارامەیی پراکتیکیی ئەوە.
شمشێرەکەی لە «سکیرنیسمال» و لە «گیلفاگینینگ»دا ئاماژەی پێدراوە. خۆیبەخۆی شەڕ دەکات کاتێک کەسانی زانا بەڕێوەیبردنی. فرێر شمشێرەکە بە خزمەتکارەکەی سکیرنیر دەبەخشێت وەک خەڵات بۆ خۆشەویستیکردنی گێرد.
لە راگناڕۆکدا فرێر بەرامبەر گورگی ئاگرین سورت دەبەزێت، چونکە ئیدی شمشێرەکەی لادەستی نییە. ئەم وردەکارییە لە «ڤۆلوسپا» 53دا ئاماژەی پێدراوە.
نیشتەجێیی ئەلفهایم، بە واتای وشەیی «خاکی ئەلفەکان»، لە «گریمنیسمال» 5دا وەک دیارییەک بۆ فرێر لە کاتی یەکەم داکەوتنی ددانی باس کراوە. ئەم پەیوەندییە لەگەڵ ئەلفە ڕووناکەکان (لیۆسالفار) شیکردنەوەی جۆراوجۆری بەخۆیوە بینیوە لە توێژینەوەدا.
ئێدگار پۆلۆمی تیایدا پەیوەندیی نێوان بەروبووم و کیشی باپیرانی بینیبوو، رودولف سیمکیش ئەم بەشە وەک ئاماژەیەک بۆ پەیوەندییەکی کۆنی فەرمانڕەوایی نێوان فرێر و ئەلفەکان دەخوێنێتەوە.
پەرستن و ڕێزگرتن
ئادام ڤۆن برێمن لە کتێبی «Gesta Hammaburgensis ecclesiä pontificum» (نزیکەی ساڵی ١٠٧٥) پەرستگای ئوپسالا وەسف دەکات، لەگەڵ سێ وێنەی خواوەند: تۆر لە ناوەڕاست، وۆدان و فریکۆ لە دوو لای. فریکۆ هەمان فرێیرە.
ئادام ڕاپۆرت دەدەت کە وێنەی فریکۆ بە فاللۆسێکی گەورە پیشان دراوە. ئەم وێنەکردنە فاللۆسییە بە دۆزینەوەی شوێنەوارییەکانیشەوە پشتراستکراوەتەوە، وەک پەیکەرەکەی رالینگە (سوید، سەدەی دەی/یازدەیەم)، پەیکەرێکی بچووکی بڕۆنزی کە فاللۆسەکەیدا بە ڕوونی دیارە.
«ڤۆلوسپا»، «یینگلینگا ساگا» و چەندین ساگای ئیسلەندی هەواڵ لەبارەی جەژنی یول و دیسابلۆت دەدەن، کە فرێیر لەوانەدا ڕۆلێکی تایبەت هەبووە. بەرازەکەی، گوللینبورستی، ناوی بەرازی یول (سۆناڕگۆلتر) لێ وەرگرتووە.
لە یول، بە شێوەیەکی ئایینی دەست لەسەر پشتی بەرازەکە دادەنرا و سوێند دەخوارا. ئەم نەریتە بە وردی لە «هەرڤاڕار ساگا ئۆک هەیدرێکس» (سەدەی سیزدەیەم، بەگەڵ داتای کۆنتر) وەسف کراوە.
ناوی شوێنەکان لەگەڵ پارچەی فرێیر لە سوید و نۆرویژ زۆر زیادن: فریستا، فرۆلا، فرۆستاد، فریسکۆس، فرۆشولف، هەروەها زۆر تۆپۆنیمی تر لەگەڵ پارچەی فرێی-، فرۆ- و فرێیس-. ماگنوس ئۆلسن لە کتێبی «Hedenske kultminder» (١٩١٥) نزیکەی دووسەد لەم جۆرە تۆپۆنیمانەی کۆکردووەتەوە. ئەم شوێنپێی چڕوپڕە گرنگی ئایینی بنەڕەتی فرێیر جەختی لێدەکاتەوە، بەتایبەت لە ناوەڕاستی سوید و باشووری ڕۆژهەڵاتی نۆرویژ.
«فلاتەیاربۆک» (کۆتایی سەدەی چواردەیەم، بەگەڵ ماتریاڵی کۆنتر) هەواڵی گەڕانێکی گالیسکەیی بۆ پەیکەرێکی فرێیر بەسەر سویدا دەدەت، کە بە کاهینەیەک هاوڕێیی کراوە کە وەک ژنی فرێیر (گیدجا) سەیر دەکراوە. گەڕانەکە بە بەرەکەتپیدانی کێڵگەکان کۆتایی هاتووە. ئەم ڕاپۆرتە لە ڕووی جۆرییەوە لەگەڵ ڕێوڕەسمی نێرتوس لای تاسیتوس دەگونجێت و بەردەوامی نەریتەکانی بەرەکەت بەسەر چەند سەدەیەکدا دەردەخات.
میتۆسی گرنگ
میتۆسی ناوەندی خواستنی فرێیر لە گێردە، ژنە گەورەکە. شیعری ئێددایی «سکیرنیسمال» بە وردی ئەم چیرۆکەی گێڕاوەتەوە: فرێیر بەدزییەوە لەسەر کورسی بەرزی ئۆدین، هلیدسکیالف، دادەنیشێت، کە لەوێوە هەموو جیهانەکان دیارن. گێردی لە یۆتونهەیم دەبینێت و خۆشەویستی بۆ گیرساوەتەوە. بە پیسانی ئارەزوو نەخۆش دەکەوێت، خزمەتکاری خۆی سکیرنیر دەنێرێت تا گێرد بخوازێت.
سکیرنیر بەسەر ئەسپی فرێیرەوە بەناو گڵۆپی ئاگردا بۆ یۆتونهەیم دەگاتەوە. یازدە سێوی زێڕین بۆ گێرد پێشکەش دەکات، پاشان ئەنگوستیلەکەی دراوپنیر، لە کۆتاییدا بە شمشێر و نەفرەتێکی ترسناک هەڕەشە دەکات. گێرد ڕازی دەبێت و دەبێتە ژنی فرێیر. بەڵام فرێیر شمشێرەکەی داوە و لە ڕاگناڕۆکدا بێ چەک لە دژی سورت شکست دەهێنێت.
لە ڕووی زانستی ئایینییەوە، «سکیرنیسمال» یەکێکە لە دەوڵەمەندترین سەرچاوەکان. ماگنوس ئۆلسن، ئورسولا درۆنکە و جۆن لیندۆو ئەمەیان وەک ڕێوڕەسمێکی هاوسەرگیری خوێندووەتەوە، کە یەکبووی خۆر (فرێیر) و زەوی (گێرد، لە وشەی گاردر، واتا «چواردەورگیراو») بە شێوەی میتۆسی پیشان دەدات.
هەڕەشەکردن بە نەفرەتیش وەک وێنەیەک لە پرۆسەی خواستنی ئایینی لێکدراوەتەوە: فرێیر-خۆر دەبێت خواوەندی زەوی بە بەڵێن، دیاری و هەڕەشە نەرم بکات بۆ دڵنیابوون لە بەرەکەت.
میتۆسی دووەم مردنی فرێیرە لە ڕاگناڕۆک. لە «ڤۆلوسپا» ٥٣ و لە «گیلفاگینینگ» ٥١ی سنۆری بەکورتی ڕاپۆرت دراوە: فرێیر لە دژی سورت دەجەنگێت و دەکەوێت. سنۆری زیادی دەکات کە فرێیر بێ شمشێری دەجەنگێت و بۆیە دەشکێت.
ئەم دیمەنە کلیلییە دەریدەخات کە خواستنی فرێیر لە گێرد تەنها چیرۆکێکی عاشقانە نییە، بەڵکو دەرەنجامی کۆسمۆسی هەیە: بەهۆی وازلێهێنانی شمشێرەکە، فرێیر کۆتایی ئیسخاتۆلۆژی خۆی بۆ خۆی دەسەلمێنێت.
میتۆسی سێیەم ڕۆلی فرێیرە وەک باپیرەی نەوەی یینگلینگەکان. «یینگلینگاتال»ی تیۆدۆلفر لە هڤینی (نزیکەی ساڵی ٨٨٠) و «یینگلینگا ساگا»ی سنۆری ستوریلوسۆن (نزیکەی ساڵی ١٢٣٠) پاشاکانی سویدی لە فرێیر (کە بە یینگڤی-فرێیریش ناودەبردرێت) بەرەو فیۆلنیر تا پاشا مێژووییەکانی نۆرویژی باشووری ڕۆژهەڵات لیست دەکەن.
ئەم پەیوەندییە نەوەیییە لە ڕووی مێژووی ئایینییەوە گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە دەریدەخات چۆن خواوەندێکی بەرەکەت دەبووە باپیرەی خانەدانێکی مێژوویی.
«سکیرنیسمال» یەکێکە لە گرنگترین شیعرەکانی ئێددایی. باسی خواستنی فرێیر لە گێرد دەکات، بەڵام لە ژێر ڕووکەشی چیرۆکەکەدا، دۆزینەوەیەکی زانستی دەوڵەمەند پێشکەش دەکات.
هەڕەشەکانی سکیرنیر بە نەفرەت (ستروفەی ٢٦-٣٦) سەر بە جۆری نەفرەتکردنی جادویین و چەند تێرمیان تێدایە کە لە جادوی ڕوونا و لە پراکتیزەی نەفرەتکردنی ڤیدی هاوشێوەیانی هەیە. لێکۆلینەوەی ماگنوس ئۆلسن تا ئاناتۆلی لیبێرمان و ئورسولا درۆنکە ئەم ستروفانەیان وەک ماتریاڵێکی بەنرخ بۆ بنیاتنانەوەی پراکتیزەی نەفرەتکردنی نۆردی شیکردووەتەوە.
خوێندنەوەیەکی جیاواز بۆ «سکیرنیسمال» لەلایەن ئاناتۆلی لیبێرمانەوە لە کتێبی «In Prayer and Laughter» (٢٠١٦) پێشکەش کراوە. لیبێرمان لە شیعرەکەدا وێنەیەکی گاڵتەجاڕ و نزیک لە ڕەخنەگرانە دەبینێت بۆ پرۆسەی خواستنی خواوەندییانە، کە بەشێوەیەک بۆچوونی خۆهەڵکێشانی خواستنی جەنگاوەرانی سەردەمی ڤایکینگ دەڕوانەوێت. ئەم خوێندنەوەیە لەگەڵ لێکدانەوەی نەریتی و پیرۆزی ماگنوس ئۆلسن ناکۆکە و فرەڕەهەندی دەقەکانی ئێددایی دەردەخات.
پەیوەندییەکان لە پانتیۆن
فرێر کوڕی نیۆردە و برای فرێیاست. بەگوێرەی نەریتی ئاسی، لەگەڵ گێرد (Gerd) هاوسەرگیری کردووە، کوڕیشیان فیۆلنیرە، یەکەم پاشای ئەفسانەیی بنەماڵەی یینگلینگ.
لەگەڵ سکیرنیر (Skirnir)، خزمەتکارەکەی، پەیوەندییەکی نزیک هەیە. سکیرنیر نێردراو، هەڵسووراو و دووەم خۆی فرێرە. هەندێک توێژەر (ماگنوس ئۆڵسن، فۆڵکە ستروم) سکیرنیریان بە شێوازێکی دیکەی خودی فرێر دەزانی، شێوازێکی دووەمی وێنەی ڕووناکی. ئەم شرۆڤەکردنە جێی گفتوگۆیە، بەڵام پەیوەندییە نزیکەی ئەم دوو کەسایەتییە لە «سکیرنیسمال» جێی سەرنجە.
لە سەرچاوەکاندا، فرێر بەشێوەیەکی گشتی لەگەڵ ئۆدین و ثۆر وەک خودایەکی سەرەکی هاوپلە دەردەکەوێت. «ڤۆلوسپا»، «گریمنیسمال» و ساگاکان زیاتر جار هەرسێکیانیان پێکەوە دەخوازن.
سازبەندی سێیانەی ئادام لە برێمن (ثۆر-ودان-فریکۆ) ئەم پۆلێنبەندییە بۆ کۆتا قۆناغی سەردەمی ڤایکینگ پشتڕاست دەکاتەوە. «لۆکاسێننا» ۳۶-۳۷ کێشەیەک لەنێوان لۆکی و فرێر پیشان دەدات، کە تیایدا لۆکی گاڵتە بە واز هێنانی فرێر لە شمشێرەکەی دەکات.
وەرگرتن و کاریگەری
لە ساگاکانی ئایسلەندی، بەتایبەتی لە «هرافنکێلس ساگا فرێسگۆدا» (سەدەی ١٣ز)، فرێر ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت. هرافنکێل گۆدەیەکی فرێر (پیاوی ئایینی) بووە کە ئەسپێک بۆ خودا تەرخان کردووە. هەرکەسێک ئەسپەکە بسوارێ، دەکوژرێت.
ساگاکە کێشەیەک دەربارەی ئەم ئەسپە باس دەکات، کە لە درێژەیدا هرافنکێل باوەڕی خۆی لەدەست دەدەت و پشت لە پەرستگای خودای خۆی هەڵدەکات. ئەم گۆڕانکارییە دەروونییە کە لەناوەڕاست ڕووداوێکی ئەفسانەیی ڕوودەدەت، یەکێکە لە جێگیرترین بەڵگە مێژووییەکانی ئەدەبیاتی ساگا.
لە فۆلکلۆرناسیدا، یادگاری فرێر لە بەرازی یول بەردەوامە. نەریتی سویدی یولگریسێن (بەرازی یول، زۆربەی کات لە کاش دروستکراو) تا سەدەی ١٩ز لە ناوچە کشتوکاڵییەکاندا زیندووی ماوەتەوە. هەروەها نەریتی نۆرویجی سۆنارگۆڵتر (سوێند بە بەراز لە یولدا) بە ماوگی ماوەتەوە.
لە ڕۆمانتیزمی نۆردیدا، ئادام ئۆڵنشلایگر و ئێسایاس تێگنیر فرێریان وەرگرت، بەڵام لە ثۆر و ئۆدین کەمتر ناسراوی مایەوە. ریچارد ڤاگنێر ئەوی وەک فرۆ تەنها لە ڕۆڵێکی لاوەکیدا خستە ناو «ئەنگوستیلەی نیبۆلونگن». لە سەدەی ٢٠ز، فرێر لە زانستی بەراوردکاری ئایینیدا گرنگی وەرگرت، بەتایبەتی لەڕێگەی نووسینی فۆڵکە ستروم «Diser, nornor, valkyrjor» (١٩٥٤) و وتارەکانی ئێدگار پۆلۆمی.
هەڵسەنگاندنی زانستی-ئایینی
فرێر شێوازی سەرەکی نۆردی وەرگیراوی کارکردی سێیەمی هیندوئەورووپییە (بەرهەمهێنان، ئابووری، خۆشگوزەرانی) بەپێی پۆلێنبەندی جۆرج دومیزیل. ئەم پۆلێنبەندییە لە توێژینەوەکاندا بێ گفتوگۆ نییە، چونکە فرێر بەهۆی فراوانیی کارکردییەکەی وەک خودایەکی تەنیا کارکردی سێیەم دانانرێت. کارکردەکانی فرێر بە جۆرێکی ڕوونیش لەگەڵ سێرنونۆسی کێلتی، ڤاسووسی هیندی و بەشێک لە نەریتی دیمیتر-پرسیفۆنی گریکی یەکسانن.
پەیوەندییە نزیکە لەنێوان فرێر و بنەماڵەی مێژووییی سویدی یینگلینگ لە ڕوانگەی مێژووی ئایینەوە سەرنجراکێشە. فۆڵکە ستروم لە «Nordisk hedendom» (١٩٦١) ئەوەی نیشان داوە کە ئەم پەیوەندییە بەگوریی ئەقلانی دەگەڕێتەوە بۆ بیرۆکەیەکی پیرۆزی کۆنی شاژنی، کە تیایدا شا وەک نوێنەری بەرهەمهێنانی خاکەکە دانراوە.
ئەم تیۆرییەی شاژنی پیرۆز لە توێژینەوەکاندا جێی گفتوگۆیە، بەڵام حاڵەتی یینگلینگ یەکێکە لە بەهێزترین نموونەکانی.
وێنەی زاوزێی فرێر لە ئوپسالا و لە پەیکەرۆچکەکانی راڵینگە دەگۆڕدرێتەوە بۆ وێنەی خودایەکی بەرهەمهێنان، کە پەرستنی بۆ توانای زاوزێی نێرینە سەرەکی دادنێت.
بەراوردکاری، وێنەکانی هێرمیس لە یۆنان و پرایاپووس لە ڕۆما دەگونجێن. میرچیا ئێلیادە لە «Patterns in Comparative Religion» (١٩٥٨) فاللۆسی وەک سیمبولێکی گشتگیری بەرهەمهێنان پۆلێن کردووە و فرێری خستووەتە ئەم ڕیزەوە.
وێنەی زاوزێی فرێر لە ئوپسالا و لە پەیکەرۆچکەکانی راڵینگە یەکێکە لە ڕوونترین بەڵگە وێنۆشمانییەکانی خودایەکی بەرهەمهێنان لە مێژووی ئایینی جێرمانیدا. ئادام لە برێمن وێنەی ئوپسالا بە ڕوونییەکی نامۆوی وردەکاری دەکات: «cum ingenti priapo» (بە فاللۆسی گەورە).
پەیکەری بروونزی راڵینگە (سۆدەرمانلاند، سوید، سەدەی ١٠./١١.ز، ئێستا لە مۆزەخانەی مێژوویی نیشتیمانی سوید Statens Historiska Museum لە ستۆکهۆڵم) پیاوێکی دانیشتوی چونکالی پیشان دەدات کە عەوزی هەڵکردوویەکی ڕوون و کاسکێتێکی تیژ هەیە.
ئەم ڕوونییە وێنۆشمانییە چەند جار لە توێژینەوەکاندا بووەتە هۆی گفتوگۆ لەسەر مەشقی پەرستنیی. فۆڵکە ستروم لە «Nordisk hedendom» (١٩٦١) بۆچوونی خستووەتەڕوو کە ڕێتووی بەرهەمهێنانی فرێر بەشە جنسییانەی ڕاستەقینەی تیادابووە، وەک هاوسەرگیری ڕێتووی یا یەکخستنی سیمبۆلی.
ئادام لە برێمن لە وەسفی پەرستگای ئوپسالادا سروودی سەردەمی قوربانیدانی یادی دەکات، کە ئەو بە نائاسایی دەزانێت. ئەم ئاماژانە باسی ڕەگەزێکی ئێکستازی-جەستەیی لە پەرستنی فرێر دەکەن، کە لە سەدەی ١٣ی مەسیحی زۆرجار لەدەست چوو.
توێژینەوەی چەند دەیەی دواتر، بەتایبەتی بەهۆی لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە ئوپسالا (ئێلسە رۆسدال، ئاندرس ئاندرین) و کارەکانی دیاردەناسی ئایینی یێنس پیتر شیۆت، وێنەی فرێری زیاتر ورد کردووەتەوە.
ئەو تەنها خودای بەرهەمهێنان نییە، بەڵکوو خودای شاژنیی بنەماڵەی یینگلینگیشە، نەک تەنها دڵدار، بەڵکوو نوێنەرێکی سیاسیی بنەماڵەی سویدیشە. ئەم ئاڵۆزییە فرێری دەکاتە یەکێک لە هەمەڕەهەندترین کەسایەتییەکانی خودایانی مێژووی ئایینی نۆردی.
