نیسه، پاسەوانی ماڵ لەگەڵ کڵاوی سووری تیژسەر
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
نیسه ڕۆحێکە لە داستانی گەلی نۆرویجی-دانماركی.
پاسەوانی ماڵ و ئاژەڵ، ئەوەی جولگرۆت داوا دەکات. نیسه بە کڵاوی سووری تیژسەرەوە یەکێکە لە ناسراوترین ڕۆحەکانی ماڵ لە نۆرویج و دانمارک. نیسه لە نۆرویج و دانمارک پاسەوانی ماڵ و کێڵگەی خێزانە.
نیسه ڕۆحی ماڵ و ئاخوڕی نۆرویجی-دانماركییە، هاوتای تۆمتهی سویدییە. بە ناوی ناوخۆیی وەک گاردڤۆرد، تونکاڵ یا توفتەکاڵ، چاودێری کێڵگە، ئاژەڵ و خێزان دەکات و شەوانە کاری ئاخوڕ دەکات.
خەڵاتی ئەو جولگرۆتە، شلەی کریسمس لەگەڵ پارچەیەک بۆتەر. ئەوەی ڕێزی بگرێت، دەوڵەمەندی کێڵگەکەی دەپارێزێت؛ ئەوەی سووکایەتی پێ بکات، دەبێت چاوەڕوانی تۆڵەسەندنەوەی بکات، لە لێدان تا کوشتنی ئاژەڵ.
جۆر: ڕۆحی ماڵ و ئاخوڕ
سەرچاوە: نۆرویج و دانمارک؛ ناوە ناوخۆییەکان کۆنن، ناوی گشتی نیسه لە دانمارکەوە هاتووە
دەقەکان: داستانی گەلی لەلای ستۆکەر و کڤیدەلاند، ئەدەبی لەلای ئاسبیۆرنسن و ئاندێرسن
ماوە: باوەڕی گەلی کۆن، تا ئێستا وەک یولەنیسه زیندووە
دیمەن: بوونەوەرێکی خۆڵەمیشیی بە قەبارەی منداڵ لەگەڵ کڵاوی سووری تیژسەر
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ناوە ناوخۆییەکان وەک گاردڤۆرد و تونکاڵ کۆنن. ناوی گشتی نیسه لە دانمارکەوە چووەتە ناو نەریتی نۆرویجی؛ ساڵیاد ناکۆکیێتی، لە نێوان هاوردنی سەدەی ١٧ تا بوونی کۆنترەوە.
بواری باڵاوبوونەوە
نۆرویج و دانمارک: نیسه بەشێکە لە کێڵگەکانی هەردوو وڵات و بەستراوەتەوە بە ماڵ، ئاخوڕ و خێزان.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بەڵگەیی کراوە: کۆکراوەکانی ستۆکەر و کڤیدەلاند، هەروەها گواستنەوەی ئەدەبی لەلایەن ئاسبیۆرنسن و هانس کریستیان ئاندێرسن.
ناو و شێوازەکان
نۆردیک: باوترین هێنانەوە، لەنێویاندا لەلای یاکۆب گریم، نیسه بە شێوەی خۆشەویستیانەی نیلس دەبینێت، کە کورتکراوەیەکی نیکۆلاسە. ناوە ناوخۆیی کۆنتر بریتین لە توفته، گاردڤۆرد (پاسەوانی ماڵ) و تونکاڵ (کوڕی ماڵ). ناوی گشتی لە دانمارکەوە هاتووە، وا دیارە وەک ناوی شاراوەی لووسکارانە؛ هێنانەوەیی لە ڕۆحێکی ئاو گومانلێکراوە.
دیمەن و ڕەفتار
دیمەن
نیسه بە قەبارەی منداڵ، بە جامەی خۆڵەمیشی و کڵاوی سووری تیژسەرەوەیە. لە دانمارک زۆرجار بریایەکی درێژی هەیە، بەڵام بەپێی ئۆلریک و ئێلەکیلده، بریا گۆڕانکارییەکی دواتره؛ بنەڕەتەن بێ بریا بووە. دەتوانێت خۆی بگۆڕێت بۆ ئاژەڵ و لەگەڵ بچووکییەکەیدا هێزێکی زۆری هەیە.
کاریگەری
نیسه پاسەوانی ماڵ، ئاژەڵ و خێزانە. شەوانە کاری ئاخوڕ دەکات و دەوڵەمەندی کێڵگە دەپارێزێت. لەهەمانکاتدا چاودێری ڕێکخستنی ماڵ دەکات: خزمەتکاری ئاخوڕ دەبووایە لە کاتی خۆیدا خۆراک بدات، ئەگینا لێدان چاوەڕوانی دەکرد.
پاسپۆرت: نیسه
گرنگترین لایەنەکانی ڕۆحی ماڵ بە یەک نەزەر.
ڕۆحی ماڵی نۆرویجی-دانماركی لەگەڵ ناوە ناوخۆیی کۆنەکان وەک گاردڤۆرد و تونکاڵ؛ هاوتای تۆمتەی سویدییە.
ماڵ، ئاژەڵ و خێزان: نیسه چاودێری ئاژەڵان دەکات، شەوانە کاری ئاخوڕ دەکات و دەوڵەمەندی کێڵگە دەپارێزێت.
بوونەوەرێکی خۆڵەمیشی بە قەبارەی منداڵ لەگەڵ کڵاوی سووری تیژسەر، بنەڕەتەن بێ بریا؛ بریای درێژی وێنە دانماركییەکان زیادکراوێکی دواترین.
پاراستن و کاری نهێنی بۆ کێڵگە؛ لە کاتی سووکایەتی، تۆڵەسەندنەوە، لە لێدان تا کوشتنی ئاژەڵ و بەجێهێشتنی کێڵگە لەگەڵ بەخت.
جولگرۆت لە شەوی کریسمس و شەوی پێنجشەممە، لە نۆرویج شلەی خۆشی رۆممەگرۆت، لە دانمارک شلەی برنج (risengrød)، هەمیشە لەگەڵ پارچەیەک بۆتەر.
تۆمته، تۆنتو و براونی؛ لاوەکییەکەی لە کەشتیدا کلاباوترمانە، سکیبسنیسه.
لە تونکاڵ بۆ نیسه
لە پشتی ناوی ئێستادا ناوە ناوخۆیی کۆنتر هەن: توفته، گاردڤۆرد، پاسەوانی ماڵ، و تونکاڵ، کوڕی ماڵ. ناوی گشتی نیسه لە دانمارکەوە چووەتە نەریتی نۆرویجی، وا دیارە وەک ناوێکی شاراوەی لووسکارانە، بۆ ئەوەی ڕۆحەکە بە ناوی ڕاستەقینەی خۆی نەبانگ نەکرێت.
کەی ئەمە ڕوویداوە ناکۆکیێتی: پێشنیارەکان لە هاوردنی سەدەی ١٧ تا بوونی کۆنترەوە دەگرێتەوە. باوترین هێنانەوەی وشەکە خۆی، لەنێویاندا لەلای یاکۆب گریم، ئەوە بە شێوەی خۆشەویستیانەی نیلس دەبینێت، کە کورتکراوەیەکی نیکۆلاسە.
لە ڕۆحی ماڵ بۆ یولەنیسه
نیسه لەگەڵ یولتۆمتەی سویدی بەیەکجار گۆڕا بۆ یولەنیسه و لەگەڵ سانتا کلاوز نێزیک کرایەوە؛ بەڵام جیاواز لەو، لە کوتبی باکور نیشتەجێ نییە و لە دەرگای پێشەوە دێت. ئاسبیۆرنسن و هانس کریستیان ئاندێرسن بە شێوەی ئەدەبی گواستنیانەوە.
لە ڕوانگەی زانستی-ئایینی، نیسه وەک تۆمته باشخواز بەڵام تۆڵەسینەرە لە کاتی سووکایەتی، لەگەڵ لێدان، کوشتنی ئاژەڵ یا بەجێهێشتنی کێڵگە لەگەڵ بەخت. ڕوونکردنەوەی گرنگ: ئەو بابا نۆئێل نییە، ئەمە هێنانەوەیەکی دواترینە. ناوەکە بەدواوە لە دانماركییەوە وەرگیراوە، ناوە ناوخۆییەکان کۆنترن. هەروەها هێنانەوەیی لە ڕۆحێکی ئاو گومانلێکراوە.
جولگرۆت و ڕێکخستنی کێڵگە
جولگرۆت بەڵگەیی چەسپاوە: لە نۆرویج بەشێوەی نەریتی شلەی خۆشی رۆممەگرۆت، لە دانمارک شلەی برنج (risengrød)، هەمیشە لەگەڵ پارچەیەک بۆتەر، لە شەوی کریسمس و شەوی پێنجشەممە دادرێت. هەمان چیرۆکی بۆتەر وەک لای تۆمته پەیوەستە، چونکە ڕۆحەکە بەدیاریکراوی بەخشینەکە هەڵسەنگاندنی دەکات. چیرۆکێکی ئاگادارکردنەوە دەگێڕێتەوە کاتێک کارەکەرێک شلەی نیسه خۆی دەخوات و لەبەر ئەوە خەریکە بە لێدان بمرێت: بەخشین بۆ ڕۆحی ماڵ ڕازاندنەوە نییە، بەڵکوو ئەرکێکە.
ڕۆحی ماڵی خزمی ئەورووپا
پرسیارە باوەکان دەربارەی نیسه
نیسه چییە؟
ڕۆحی ماڵ و ئاخوڕی نۆرویجی-دانماركی، هاوتای تۆمتەی سویدی. چاودێری ماڵ، ئاژەڵ و خێزان دەکات و شەوانە کاری ئاخوڕ دەکات.
چی وەک بەخشین داوا دەکات؟
جولگرۆت، لە نۆرویج شلەی خۆشی رۆممەگرۆت، هەمیشە لەگەڵ بۆتەر لەسەرەوە.
ئایا نیسه بابا نۆئێلە؟
نەخێر. ئەمە هێنانەوەیەکی دواترینە؛ نیسه ڕۆحی ماڵێکی هەموو ساڵانەیە کە نە لە کوتبی باکور نیشتەجێیە و نە لە کوڕی دووکەڵ دێتە خوارەوە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- جەرمانی – هەموو بوونەوەرەکانی نەقڵکراوی جەرمانی
- تومتە (Tomte)، تونتو (Tonttu) – ڕۆحی خانووی خۆشەویستی ناوچەکانی باکور کە خۆیان لەگەڵ ئەمە پەیوەندیدارن
- خوێ، تیلیسم، مۆمی پاراستن – ئامرازە پاراستنە نەقڵکراوەکان
- قوتوپاسی پاراستن – کۆبینەوەیەکی گشتی لەسەر ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنچینەییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
نیسە (Nisse) وەک ڕۆحی خانووی نۆرویجی و ڕۆحی ئاژەڵخانەی کێڵگەکان، پەیمانی کۆنی نێوان خانوو و جیهانی ڕۆحەکان بەرجەستە دەکات: کارکردنی شەوانە و پاراستن لە بەرامبەر کاسەیەک هەڵم لەگەڵ کەرێ و ڕێزێکی پێویست.
