ئازیزا، مامۆستا بچووکەکانی جەنگەڵ

ئازیزا ڕۆحن لە نەریتی ڤودونی ڕۆژاوای ئەفریقا.

پەریە بچووکەکانی جەنگەڵ کە زانیاری گیا و جادووی ڕاو بە ڕاوچییان دەبەخشن. وەک مامۆستا بچووکەکانی جەنگەڵ، ئازیزا تەنها زانیاری خۆیان بۆ ڕاوچییانی شایستە دەگوازنەوە. ئازیزا بە پەریە یارمەتیدەرەکانی جەنگەڵی داهۆمی دادەنرێن.

ڕۆحنڤودوو

Aziza

ئازیزا پەریە بچووکە یارمەتیدەرەکانی جەنگەڵن، سەر بە گەلانی فۆن و ئێوی لە داهۆمی مێژوویی، ئەوەی ئێستا بریتییە لە بینین، تۆگۆ و باشووری ڕۆژاوای نایجیریا. لە قوواڵیی جەنگەڵدا، لە دار پەمبووی گوڵ و کۆمەڵگای مۆرووەکاندا، زانیاری ڕۆحی و کرداریان بە خەڵک دەبەخشی، بەتایبەت دەرمانناسی ڤودون و جادووی ڕاو بە ڕاوچییان.

ئەوان بە تەواوی خۆشەویست دادەنرێن: ئەوەی بە توندوتیژی یان چاولێسی نزیک بووەوە، سزا نادرێت بەڵکوو بە خۆی جێدەهێڵدرێت. لە نەقلی داهۆمیدا باس دەکرێت کە ئازیزا زۆرێک لە ڤودونیان، خواوەندەکان، بۆ پاشا هێناوە؛ بەم شێوەیە ئەوان لەنێوان جەنگەڵ و ئایین ناوبژیوانن.

بە نیگایەک: ئازیزا

جۆر: پەریی بچووکی خۆشەویستی جەنگەڵ و ڕۆحی سرووشت
سەرچاوە: گەلانی فۆن و ئێوی لە داهۆمی مێژوویی
دەق: توێژینەوەی مەیدانی مێلڤیل جێ. هێرسکۆڤیتس (١٩٣٨)، دووبارە گێڕانەوەی پشتبەستوو بەسەر ئەودا
ماوە: ئایینی ڤودونی نەریتی تا سەردەمی ئێستا
دیمەن: بە قەبارەی منداڵ، هەندێک باڵدار و هەندێک پرچدار لەگەڵ تروسکاییەکی لاواز

پێوەندی سەرچاوەکان

سەردەمی دەقەکان

لە ڕووی ئیتنۆگرافیاوە لەلایەن مێلڤیل جێ. هێرسکۆڤیتس لە ساڵی ١٩٣٨دا بەڵگە کراوە؛ دووبارە گێڕانەوەی سەردەمیانە پشت بەم توێژینەوەی مەیدانییە دەبەستن.

بواری باڵاوبوونەوە

گەلانی فۆن و ئێوی لە داهۆمی مێژوویی، ئەوەی ئێستا بریتییە لە بینین، تۆگۆ و باشووری ڕۆژاوای نایجیریا.

دۆخی سەرچاوەکان

بەهێز: بنەمای زانیاری توێژینەوەی مەیدانی هێرسکۆڤیتس لە ساڵی ١٩٣٨ ـە، لەگەڵ زیادکردنی ئینسایکڵۆپیدیاکانی ئەفسانەکانی ئەفریقایی.

ناو و شێوازەکان

فۆن و ئێوی: ڕەچەڵەکێکی زمانیی جێگیر بۆ ناوی ئازیزا لە سەرچاوە دەستڕاگەیشتووەکاندا بەڵگە نەکراوە. ئازیزا سەر بە ئایینی نەریتی گەلانی فۆن و ئێوین، ڤودون، و لە ڕێگەی نەقلی دیاری خواوەندەکانەوە بە توندی پەیوەستن پێیانەوە.

وەسف

دیمەن

ئازیزا ڕۆحی بچووکی سرووشتن بە قەبارەی منداڵ؛ نەقل هەندێکجار وایان وەسف دەکات کە پرچدارن، هەندێکجاریش باڵی وەک پەپولەیان هەیە لەگەڵ تروسکاییەکی لاواز لە ژێر داروبیستدا. لە قوواڵیی جەنگەڵ، لە قەدو ڕەگی دار پەمبووی گوڵ و لە کۆمەڵگای مۆرووەکاندا نیشتەجێن، هەردووکیان لە نەریتی ڕۆژاوای ئەفریقادا شوێنی ئاستانی دنیای ڕۆحن.

کاریگەری

ئازیزا زانیاری گرنگیان بە مرۆڤایەتی فێرکرد، لەنێویاندا مامەڵەکردن لەگەڵ ئاگر. بۆ ڕاوچییان زانیاری ڕۆحی و کرداریی جەنگەڵ، گیا و ڕاویانیان دەگواستنەوە، هەروەها جادووی ڕاو. لەگەڵ ئەوانەی ڕێزدارن یارمەتیدەرن؛ ئەوەی بە توندوتیژی یان چاولێسی نزیک ببووەوە، بە خۆی جێدەهێڵدرێت.

پرۆفایل: ئازیزا

سەرەکیترین لایەنەکانی پەریە جەنگەڵییەکان بە نیگایەک.

نەریت

ڕۆحی سرووشتی ئایینی نەریتی فۆن و ئێوی، ڤودون؛ لە نەقلی داهۆمیدا گەیاندووی خواوەندەکان بۆ پاشا.

پەیوەست بە

مرۆڤ، بەتایبەت ڕاوچییانی ڕێزدار، کە زانیاری جەنگەڵ، گیا و ڕاو و هەروەها جادووی ڕاویان پێ دەگوازنەوە.

دەرکەوتن

بوونەوەرن بە قەبارەی منداڵ، هەندێک پرچدار، هەندێکیان باڵی وەک پەپولەیان هەیە لەگەڵ تروسکاییەکی لاواز لە ژێر داروبیستدا.

کارکرد

هێنەری کولتوور و گەیەنەری زانیاری: لەنێو شتانەی بەخشیوویانە بە مرۆڤ، مامەڵەکردن لەگەڵ ئاگر و دەرمانناسی ڤودونە.

چۆنیەتی مامەڵەکردن

ڕاوچییان قوربانی لە جەنگەڵدا دادەنێن بۆ دڵخۆشی و یارمەتیی ئازیزا؛ بنەمای ڕەوشت ڕێزگرتنە لە جەنگەڵ و ئاژەڵان.

پەیوەندیدار

پەریە جەنگەڵییەکانی ئەورووپا و ئێلفەکان، هەروەها گەلی پەریی ئیرلەندی ئاوس سی، کە لە شوێنی ئاستان نیشتەجێیە.

ڕۆحانەی خواوەندەکانیان بۆ پاشا هێنا

ئازیزا ڕۆحی سرووشتی ئایینی نەریتی فۆن و ئێوین، ڤودون. لە نەقلی داهۆمیدا باس دەکرێت کە زۆرێک لە ڤودونیان، خواوەندەکان، بۆ پاشا هێناوە، ئەوانەی تا ئێستا بەڕێزی پێدەدرێن؛ بەم شێوەیە ئەوان لەنێوان جەنگەڵ و ئایین ناوبژیوانن. ڕەچەڵەکێکی زمانیی جێگیر بۆ ناو لە سەرچاوە دەستڕاگەیشتووەکاندا بەڵگە نەکراوە.

بنەمای زانیاری، توێژینەوەی مەیدانی مێلڤیل جێ. هێرسکۆڤیتس دەربارەی داهۆمی لە ساڵی ١٩٣٨ـە؛ دووبارە گێڕانەوەی سەردەمیانە پشت بەم توێژینەوەیە دەبەستن. شوێنی نیشتەجێبووی ئازیزا، دار پەمبووی گوڵ و کۆمەڵگای مۆرووەکان، لە نەریتی ڕۆژاوای ئەفریقادا وەک شوێنی ئاستانی دنیای ڕۆحن دادەنرێن و ئەوانیش وەک گوازەرەوانی نێوان شارستانیەت و کێویی دەناسێنن.

وەرگرتنی مۆدێرن و هەڵسەنگاندن

لە کولتووری فانتازی و یاری هاوچەرخدا، ئازیزا وەک پەریی ئەفریقایی یان ئێلف تێدەگرن. جێگیرکردنێکی کانۆنی لە جیهانی گێڕانەوەی گەورەدا بە شێوەیەکی بەهێز بەڵگە نەکراوە؛ وەرگرتنەوەکە تاکو ئێستا سنووردار دەمێنێتەوە.

لە ڕووی زانستی ئایینەکانەوە، ئازیزا نموونەی کلاسیکی ڕۆحی خۆشەویستی جەنگەڵن: پارێزەری کێویی و گەیەنەری زانیاری کولتووری و گیایی بۆ مرۆڤ، مۆتیفێکی هێنەری کولتوور کە لێرەدا بەتایبەت ئاگر و جادووی ڕاو دەگرێتەوە. لە ڕێگەی ڕۆڵیانەوە وەک گەیەنەری خواوەندەکان، ئەوان لەگەڵ کولتی نەوە و ڤودون پەیوەستن.

قوربانی لە جیاتی دووریگرتن

مامەڵە لەگەڵ ئازیزا ئەرێنییە: ڕاوچییان قوربانی لە جەنگەڵدا بۆیان دادەنێن بۆ دڵخۆشی و یارمەتی. بنەمای ڕەوشت ڕێزگرتنە لە جەنگەڵ و ئاژەڵان. لەبەرئەوەی ئازیزا خۆشەویستن، مەسەلە دووریگرتن نییە، بەڵکوو پاراستنی پەیوەندیی باشە.

بەراوردی گەلانی پەری و ڕۆحی جەنگەڵ

ئازیزا لەگەڵ پەریە جەنگەڵییەکانی ئەورووپا و ئێلفەکان هاوتان، بوونەوەری بچووکی سرووشتی نیشتەجێی جەنگەڵ کە زانیاری دەبەخشن، هەروەها لەگەڵ ئاوس سیی ئیرلەندی، گەلی پەری کە لە شوێنی ئاستان نیشتەجێیە و بەپێی ڕێز، مرۆڤ خەڵات یان سزا دەدەن. لە ڕۆژاوای ئەفریقا خۆیدا، پیاوی ئیرۆکۆ، ڕۆحی مەترسیداری دار لای گەلی یۆروبا، و ئێلۆکۆ، کوتاڵی مرۆڤخۆری جەنگەڵی بەندی کۆنگۆ، بەرامبەریانن: ئازیزا وێنەی دۆستانەی ئەوانن.

پرسیارە باوەکان دەربارەی ئازیزا

ئایا ئازیزا مەترسیدارن؟

نەخێر، ئەوان خۆشەویست دادەنرێن؛ لە مرۆڤی بێ ڕێز تەنها دوور دەکەونەوە.

چییان بە مرۆڤ بەخشیوە؟

ئاگر و هەروەها زانیاری ڕاو، گیا و ڤودون؛ لە نەقلدا هەروەها خواوەندەکانی ڤودون خۆیان.

ئازیزا لەکوێ نیشتەجێن؟

لە قوواڵیی جەنگەڵ، لە دار پەمبووی گوڵ و کۆمەڵگای مۆرووەکاندا، هەردووکیان شوێنی ئاستانی دنیای ڕۆحن.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

ڤۆدو (Vodou) – ئەو تەقلیدەی کە میراتی ڤۆدون تیایدا بەردەوامە
ئاۆس سی (Aos Sí) – گەلی پەری ئیرلەندی شوێنەکانی بەربەست
پیاوی ئیرۆکۆ (Iroko-Mann) و ئێلۆکۆ (Eloko) – روحی داری مەترسیداری ئەفریقا بۆ بەراورد
تیلیسم، بخوور، پیشوو (Beifuß) – ئامرازی پارێزەری میراتی
قوتوپاسی پاراستن – کۆبینینی ئامرازەکانی پاراستن

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

کارە کلاسیکییەکانی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.

وەک پەریی دارستانی ئەفریقای رۆژاوا، ئازیزا (Aziza) گەلانی فۆن و ئێوە بە زانیاری نهێنی دارستان دەبەستنەوە: ئەوان ئاگر، زانستی گەرمووگیا و سیحری ڕاوکردن دەبەخشن و لە بەرامبەریدا بێزار لە هیچ شتێک نییە جگە لە ڕێزلێنان.