ئێلێگوا – کەللەی پاسەوانی لەبەری دەرگای ماڵ لە سانتریا

ئێلێگوا دیاردەیەکی گرنگی سانتریایە. سانتریا ئایینێکە کە لە کوبا لە ڕەگ‌وڕیشەی ڕۆژاوای ئەفریقا گەشەی سەندووە و بەشێکە لە نەریتەکانی ئەفریقی-کاریبی.

ئێلێگوا یەکێکە لە ئۆریشاکان (Orishas)، دیاردە پەرستراوەکانی سانتریا. ئەو دیاردەی ڕێگاکان، دەرگاکان و بەردەرگاکانە، پاسەوانی گواستنەوەکان.

لەبەری دەرگای ماڵ، ئێلێگوا لە ڕێگەی ئۆبژەیەکی بچووک بەرچاو دەکرێت. ئەمە زۆربەی کات کەللەیەکە لە چیمەنتۆ دروستکراوە، کە تێیدا پێستەکانی کاوری داچێنراوە کە چاو و لوت پێک دەهێنن.

ئەم کەللەی ئێلێگوا لەبەری دەرگای ماڵ یان لە نزیکییەوە دادرێت. لەوێوە ئێلێگوا چاودێری بەردەرگا دەکات و ماڵ لە خراپە پاسەوانی دەکات.

لە زانستی ئاییندا، کەللەی ئێلێگوا نموونەیەکی باشی دیاردەی پاسەوانییە کە شوێنێک چاودێری دەکات. ئەو بە بەردەرگاوە بەستراوەتەوە و چاودێری گواستنەوە بۆ دەرەوە و ناوەوە دەکات.

ئەم پەڕەیە ئێلێگوا لە ڕوانگەی پاسەوانییەوە شرۆڤە دەکات. پیشاندانی دیاردەی ئێلێگوا، شوێنی لە سانتریا و کەللەی ئێلێگوا لەبەری دەرگای ماڵ ئەنجام دەدرێت.

سانتریا ئایینێکە کە لە کوبا پێکهاتووە. ڕەگ‌وڕیشەکانی لە یورووبا (Yoruba)، گەلێکی نایجیریای ئێستا و ناوچەکانی نزیکیان لە ڕۆژاوای ئەفریقادایە.

لە پێناوی بازرگانی کۆیلە بەسەر ئوقیانووسی ئەتلانتیک، ژماره‌یەکی زۆر لە یورووباکان بۆ کوبا برایان کرد. لەگەڵیانیشدا ئایینەکەیان بە ئۆریشاکان و بیرکردنەوەکانیانەوە گەیشتە کوبا.

لە کوبا، یورووباکان بەرەوپیری مەسیحییەتی کاتۆلیک، کە لە ژێر دەسەلاتی کۆلۆنیایی ئیسپانیا بوو، بەرەوڕوو بوونەوە. لە ژێر پەستی حاڵ‌وحاڵ، هەردوو نەریتەکە بە شێوەیەکی هەمەڕەنگ لەگەڵ یەکتر گەیشتنە یەک.

بەم شێوەیە ئۆریشاکان بەشێکیان لەگەڵ پیرۆزانی کاتۆلیک بەستران. ئەم بەستنە ڕێگای دەدا کە پەرستنی نەریتی لە ژێر ڕوخساری خواپەرستی کاتۆلیک بەردەوام بمێنێتەوە.

ناوی سانتریا ئاماژە بەم بەستنە دەدات. ناوی گونجاوتر کە زۆربەی شوانان پەسندی دەکەن، ڕێگلا دی ئۆچا (Regla de Ocha) یان ئایینی ئۆریشاکانە.

سانتریا بەم شێوەیە ئایینێکی سەرچاوەی تێکەڵاوە. مێراتی ڕۆژاوای ئەفریقایی یورووباکان دەپارێزێت و لەگەڵ کاریگەرییەکانی کە لە کوبا وەرگرتووە دەیبەستێتەوە.

ئێلێگوا یەکێکە لە گرنگترین ئۆریشاکانی سانتریا. ئەو دیاردەی ڕێگاکان، دەرگاکان، بەردەرگاکان و چوارچرا (کۆسری ڕێگاکان)ـە.

وەک پاسەوانی گواستنەوەکان، ئێلێگوا شوێنی کلیلی بۆ خۆی هەیە. ئەو ڕێگاکان دەکاتەوە و دادادات. بەبێ ئەو، بەگوێرەی تێگەیشتنی سانتریا، هیچ شتێک سەرکەوتووی نییە.

لەبەر ئەمە، ئێلێگوا لە زۆربەی بۆنەکاندا یەکەم جار بانگ دەکرێت. ئەو دیاردەیەکە کە هەموو کردارێک پێی دەست پێدەکات، چونکە پێویستە ئەو ڕێگا بۆ داواکارییەکە بکاتەوە.

ئێلێگوا سیمایەکی فرەگۆشەیی هەیە. لە یەک لاوە پاسەوان و یارمەتیدەرە، لە لایەکی دیکەوە نەزانراو و بۆ گاڵتەگری تایبەتمەندە. ئەم فرەگۆشەییە بەشێکە لە سیمای ئەو.

ئێلێگوا زۆرجار بە ڕەنگی سوور و سیاه بەستراوەتەوە. ئەم ڕەنگانە لە ئۆبژەکانی و لەوەی کە بۆی تەرخانکراوە بەدی دەکرێن.

وەک ئۆریشای بەردەرگاکان، ئێلێگوا بە شێوەیەکی سرووشتی لەگەڵ دەرگای ماڵ بەستراوەتەوە. دەرگا بەردەرگای ماڵە، و چاودێریکردنی ئەرکی تایبەتی ئێلێگوایە.

لەبەری دەرگای ماڵ، ئێلێگوا لە ڕێگەی ئۆبژەیەکی بچووک بەرچاو دەکرێت. ئەمە زۆرجار شێوەی کەللەیەک هەیە و لە چیمەنتۆ دروستکراوە.

چیمەنتۆکە بۆ شێوەیەکی خۆرەکی کە کەللەیەک ئاماژە پێدەکات کۆدەبێتەوە. لەم شێوەیەدا پێستەکانی کاوری داچێنراون کە چاو، لوت و هەندێک جار تایبەتمەندی تری دیکە پێک دەهێنن.

پێستی کاوری لە ئایینەکانی ئەفریقی-کاریبی واتایەکی تایبەتی هەیە. لە ڕۆژاوای ئەفریقا وەک ئامرازی پارەدان بەکارهاتووە و لە سانتریا بۆ ئۆبژە پیرۆزەکان بەکاردێت.

لە کەللەی ئێلێگوادا، پێستەکانی کاوری ڕووەکە پێک دەهێنن. ئەوان تایبەتمەندی و بیرباوی کەللەکە دەدەنە پێی. لە چیمەنتۆی سادەوە، بەم شێوەیە دیاردەیەک لەگەڵ ڕووێک دروست دەبێت.

لە ناوی کەللەکەدا، لە کاتی دروستکردنیدا، بەشە دیاریکراوەکان دەخرێنە ناوی. تەنها لە ڕێگەی ئەم بەشانەوە کەللەکە دەبێتە ئەوەی کە پێی دەگوترێت، بەرچاوکردنی ئێلێگوا.

کەللەی ئێلێگوا بەم شێوەیە بەستنێکە لە وێنە و گیرفان. شێوەی چیمەنتۆ لەگەڵ پێستەکانی کاوری ڕووی دیاریکراو دەدات، و بەشە دانراوەکان ناوەرۆکی پارێزراو دەدەن.

سەری ئێلێگووا (Eleggua) لە بەردەرگای ماڵ جێی خۆی هەیە. لەوێ، ئەو بەرکەی ماڵ دەپارێزێت و چاودێری بۆردی نێوان دەرەوە و ژوورەوە دەکات.

سەرەکە لە نزیک دەرگا دادەنرێت یان دادەگیرێت. لەم شوێنەوە، سەرنجی ئەو دەچێتە سەر هەموو ئەو شتانەی کە دێنە ناو یان دەکەونە دەرەوەی ماڵ.

ئەرکی ئێلێگووا لە دەرگاوە پاراستنە. ئەو دەبێت خراپە لە بەردەرگا دووربخاتەوە و ڕێگری بکات لەوەی کاریگەرییە زیانبەخشەکان بگەنە ناو ماڵ.

سەری ئێلێگووا بە خۆیی وا نایهێڵدرێت. چاودێری لێ دەکرێت و بەخشین پێشکەشی دەکرێت. ئەم گرنگیدانە بەشێکە لە پەیوەندی نێوان خانووبەرە و ئۆریشاکە.

پەیوەندی ئێلێگووا لەگەڵ بەردەرگای ماڵ لە سیفەتی خۆیدا سەرچاوە دەگرێت. وەک ئۆریشای بەردەرگاکان و بۆردەکان، بەردەرگا ئەو شوێنەیە کە بە سرووشتی هی ئەوە.

سەری ئێلێگووا لە بەردەرگای ماڵ بەم شێوەیە دەکەوێتە ڕیزی ئەو پەیکەرە پارێزەرانەی کە شوێنێک دەپارێزن. وەک پارێزەرانی دیکەی دەرگا، ئەو بەستراوەتەوە بە بەردەرگاوە و لەوێوە چاودێری ناوچە پارێزراوەکە دەکات.

ئێلێگووا لە بەردەرگای ماڵ دەکرێت لە چوارچێوەیەکی گشتی‌تری پارێزەرانی بەردەرگاوە سەیر بکرێت. پاراستنی دەرگا و بەردەرگا بیرۆکەیەکی باڵاوە.

بەردەرگای ماڵ لە زۆر کولتوردا وەک شوێنێکی مەترسیدار دادەنرێت. ئەوە سنوورە لەنێوان ناوەوەی پارێزراو و دەرەوەی نەپارێزراو.

لەبەر ئەم هۆیەوە، زۆر نەریت نیشانە و پەیکەری پارێزەری لای دەرگا دیاری کردووە. ئامانجیان پاراستنی بەردەرگا و ڕێگریکردنی خراپەیە لە چوونەژوورەوە.

لە نەریتی جوولەکەیدا، مێزوزا (Mezuza) پارچەی چوارچێوەی دەرگا دەپارێزێت. لە کولتوری دیکەدا، پارێزەرانی دەرگا، وێنە یا نیشانەی پارێزەر لە دەرگا دادەنرێت. سەری ئێلێگووا دەکەوێتە ئەم ڕیزەوە.

ئێلێگووا لەوانەی دیکە جیاوازە، چونکە ئۆریشایەکی ڕێزلێنراوە. ئەو تەنیا نیشانە نییە، بەڵکوو حاضرکردنەوەی شێوەیەکە کە پەیوەندی لەگەڵی پاراستن دەکرێت.

ئێلێگووا بەم شێوەیە شێوازی پارێزەری بەردەرگایە لە سانتیریا (Santería) دا. ئەو بیرۆکەی باڵاوی پاراستنی دەرگا لەگەڵ ڕێزگرتنی ئۆریشایەکی دیاریکراو دەبەستێتەوە کە بەردەرگاکان بە سرووشتی هی ئەون.

ئێلێگووا ڕەگی خۆی لە ئایینی یوروبا (Yoruba) هەیە. لەوێ، شێوەیەک هەیە کە هاوتای ئەوە و هەروەها ڕێگا، دەرگا و چاڵانی دەپارێزێت.

لە ئایینی یوروبادا، ئەم شێوەیە پارێزەری بەردەرگاکانە و نێردەیەکی پێویستە. لەوێش لە زۆر بۆنە بەرین یەکەم بانگ دەکرێت.

لەگەڵ ڕاپێچکردنی گەلانی یوروبا بۆ کووبا، ئەم بیرۆکەیە بەسەر ئۆقیانووسی ئەتلانتیکدا گوازرایەوە. لە کووبا، ئەوە بووە بە شێوەی ئێلێگووا، لە ناو ئایینی نوێی سانتیریادا.

شێوەی خزمدار لە زۆر ئایینی دیکەی ئەفریقی-کاریبیدا دەدۆزرێنەوە. لە ڤۆدۆ و لە نەریتەکانی دیکەشدا پارێزەری ڕێگا و بەردەرگا بە ئەرکی هاوشێوە هەن.

ئەم خزمایەتییە ئەوە پیشان دەدەت کە ئێلێگووا حاڵەتێکی تاک نییە. ئەو دەکەوێتە گروپێکی پارێزەرانی بەردەرگا کە میراتی هاوبەشی ڕۆژاوای ئەفریقا لە ئایینەکانی جیاجیادا بەردەوام دەکەن.

ئێلێگووا بەم شێوەیە بەڵگەیەکی بەردەوامی کولتوریە. لەو شێوەدا، شێوەیەکی یوروبا بەسەر ئۆقیانووسی ئەتلانتیکدا بەردەوام بووە و لە سانتیریادا شێوەیەکی نوێ و تایبەت بەخۆی دۆزیوەتەوە.

سەری ئێلێگووا لێکدانەوەیەکی تایبەت بەخۆی دوای دەکەوێت. ئەوە تەنیا وێنەیەکی ئێلێگووا نییە، بەڵکوو وەک حاضرکردنەوەی ئەو دادەنرێت.

جیاوازییەکە گرنگە. وێنە تەنیا شێوەیەک نیشان دەدەت. بەڵام حاضرکردنەوە شێوەکە لە شوێنەکەدا حاضر دەکات، هەتا پەیوەندی لەگەڵی مومکین بێت.

لە سەری ئێلێگووادا، ئێلێگووا حاضر دەبێت. سەرەکە ئەو شوێنەیە کە پەیوەندی نێوان خانووبەرە و ئۆریشاکە تێیدا دەچەسپێت.

ئەم حاضربوونە لە ڕێگەی دروستکردنەوە دەچەسپێت. بەشە دانراوەکان، دووکەلکانی کاوری (Kaurimuscheln) و کارە هاوپێچەکان لە شێوەی چیمەنتۆکە ئێلێگووا حاضر دەکەن.

لەم لێکدانەوەیەوە چاودێریکردنی سەرەکەیش دێتە کایەوە. لەبەر ئەوەی ئێلێگووا لە ئەودا حاضرە، سەرەکە وەک تەنیا شتێک ڕەفتاری لەگەڵ نایکرێت، بەڵکوو گرنگی پێدەدرێت.

سەری ئێلێگووا بەم شێوەیە لێکدانەوەیەک پیشان دەدەت کە لە ئایینەکانی ئەفریقی-کاریبیدا باڵاوە. شت تەنیا وێنە نییە، بەڵکوو شوێنی حاضربوونی شێوەیەکی ڕێزلێنراوە.

سانتیریا (Santería) ئەمڕۆ ئایینێکی زیندووە. ئەو لە کووبا، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە زۆر وڵاتی دیکەدا لەلایەن زۆر کەسانەوە کاردانێی پێ دەکرێت.

ئێلێگووا دەکەوێتە ڕیزی ئۆریشاکانی کە ڕۆڵێکی گرنگ لە سانتیریای ئەمڕۆدا دەگێڕن. سەری ئێلێگووا لە بەردەرگای ماڵ لە ناو خانووبەرەکانی شوێنکەوتووان باڵاوە.

لە ئاگاداریی گشتیدا، سانتیریا کە زۆرجار بە ناوی ڤۆدۆ (Voodoo) ناسراوە، زۆر جار وەک بابەتێکی ترسناک نیشان دەدرێت. ئەم نیشاندانە مافی ئایینەکە بەجای نایهێنێت.

لێکدانەوەیەکی ڕاست سانتیریا بەو شێوەی دەبینێت کە هەیە، ئایینێکی گەشەکردوو بە ڕەگی ڕۆژاوای ئەفریقا، بە ڕێکخستنێکی تایبەت بەخۆی و بە شێوەی ڕێزلێنراو.

ئێلێگووا لە ناو ئەم ئایینەدا پارێزەری بەردەرگاکانە. سەری ئێلێگووا لە بەردەرگای ماڵ شێوەیەکی بەرچاوە کە ئەم پاراستنە تێیدا لە ژیانی ڕۆژانەدا حاضرە.

سەری ئێلێگووا بەم شێوەیە دەمێنێتەوە وەک نموونەیەکی بەرچاو بۆ پەیکەرێکی پارێزەر لە بەردەرگای ماڵ. تێیدا میراتی یوروبا، مێژووی سانتیریا و بیرۆکەی ئەوەی کە بەردەرگای ماڵ پارێزەری پێویستە پێکەوە دەبەستنەوە.