هوایینا پوتوسی، پاسەوانی ئێل ئالتو
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
هوایینا پوتوسی خوداوەندێکە لە نەقلکراوەکانی ئایمارا.
کێوی پاسەوان، کە بەفرۆکەکەی ئاو بۆ لا پاز دابین دەکات.
هوایینا پوتوسی، کە زۆرجار لە نەخشە و ئەدەبیاتی گەشتیاری بەبێ ئاکسان وەک Huayna Potosi دەنووسرێت، کێوێکی نزیکەی 6088 مەتر بەرزی کۆردیلیرا ریئالە، نزیکەی 25 کیلۆمەتر لە باکووری لا پاز. بەفرۆکەی زۆنگۆی ئاو بۆ دابینکردنی شاری گەورە دابین دەکات، وەک ئاچاچیلای ناوچەکە بە کێوی پاسەوان دادەنرێت.
لەگەڵ ئەوەشدا، نەقلکراوی ئایینی تایبەت بە کێوەکە کەمە: ئایینی گشتی ئاچاچیلای ئایمارا بە باشی بەڵگەدارکراوە، هەروەها قوربانی کۆکای ڕێبەرانی کێوپیادان پێش سەرکەوتن. لەهەمان کاتدا، کێوەکە یەکێکە لە زیاتر لە شەش هەزار مەترییەکانی زۆر سەرکەوتراوی جیهان، کە ئەمە نەریتی ئایینی تێکەڵ بە فۆلکلۆری کێوپیاداندا کردووە.
جۆر: کێوی پاسەوان و ئاچاچیلای کۆردیلیرا ریئال
سەرچاوە: ناوچەی ئایمارا لە نزیک لا پاز، بۆلیڤیا
دەقەکان: ناوی کۆنی ئایمارا کاکا-ئاکا لەلایەن دینست 1925، فۆلکلۆری هاوچەرخی کێوپیادان
سەردەم: ناوی کۆن بەڵگەدارکراوە، ئایینی ئاچاچیلا هەتا ئێستا بەردەوامە
دیمەن: لووتکەی بەفری نزیکەی هەرەمی شکل لەگەڵ دیواری خۆرئاوای نزیکەی هەزار مەتر بەرزی
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ناوی کۆنی ئایمارا کاکا-ئاکا لە ساڵی 1925 لەلایەن رودۆلف دینستەوە تۆمارکراوە؛ نەقلکراوی ئێستا زۆر کاریگەری فۆلکلۆری هاوچەرخی کێوپیادانی بەسەرەوەیە.
بواری باڵاوبوونەوە
کۆردیلیرا ریئال لە نزیک لا پاز لە بۆلیڤیا؛ سیمای کێوەکە زانستایی داشکینی بەرزی ئێل ئالتو دادەگرێت.
دۆخی سەرچاوەکان
لە پێوانەی تایبەت بە کێوەکە کەمە: ئایینی گشتی ئاچاچیلا بە باشی بەڵگەدارکراوە، بەڵام ئیتنۆگرافیای تایبەت بە قوربانی بۆ ئەم کێوە بە شێوەیەکی گشتی بوونی نییە.
ناو و شێوازەکان
ئایمارا و کیچوا: وایینا واتای گەنج یان لاوە، لە هەردوو زمانەکەدا بەڵگەدارکراوە؛ پوتوسی بەپێی زمانناس سیرۆن-پالۆمینو ئاماژە بە شار یان بە سێرۆ ریکۆی پوتوسی دەکات، کەواتە ناوەکە واتای پوتوسی گەنج دەگەیەنێت. ناوێکی کۆنی بەڵگەدارکراوی ئایمارا کاکا-ئاکایە، قاقا ئاکا، لە قاقا، بەرد خۆڵەمیشیی.
شێوەی دەرکەوتن
دیمەن
هوایینا پوتوسی لووتکەیەکی بەفری بەرچاو و نزیکەی هەرەمی شکلی هەیە، لەگەڵ دیواری خۆرئاوای نزیکەی هەزار مەتر بەرزی. سیمای زاڵی بەسەر ئێل ئالتوەوە وای لێکردووە ببێتە کێوی پاسەوانی ناوچەکە.
کاریگەری
لە لۆژیکی ئاچاچیلادا، ئاو، کەشوهەوا و خۆشگوزەرانی دەپارێزێت؛ ئەمە بە ڕوونی لە ڕۆڵی بەفرۆکەی زۆنگۆ بۆ دابینکردنی ئاوی لا پازدا دەردەکەوێت. بەڵام بۆ ئەم کێوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئیتنۆگرافیانەکراوە، بەڵکو لە ئایینی گشتی ئاچاچیلاوە دەرهێنراوە.
پرۆفایل: هوایینا پوتوسی
گرنگترین لایەنەکانی کێوی پاسەوان بە یەک نەزەر.
ئاچاچیلای کۆردیلیرا ریئال بەپێی نموونەی ئایمارای کێوی باپیران؛ نەقلکراوی تایبەت بە کێوەکە لاوازترە لە ئەوانەی دراوسێ گەورەکانی.
ناوچەی لا پاز و ڕێبەرانی کێوپیادان کە پێش سەرکەوتن قوربانی کۆکا پێشکەش دەکەن، باشترین شێوازی ئایینی بەڵگەدارکراو لەم کێوەدا.
لووتکەی بەفری نزیکەی هەرەمی شکل لەگەڵ دیواری خۆرئاوای نزیکەی هەزار مەتر بەرزی و سیمای زاڵ لەسەر داشکینی ئێل ئالتو.
ئاو، کەشوهەوا و خۆشگوزەرانی بەپێی لۆژیکی ئاچاچیلا؛ بەفرۆکەی زۆنگۆی دابینکردنی ئاوی شاری گەورە دابین دەکات.
شێوازە گشتییەکانی ئایمارا وەک چاڵا، مێسا و دیسپاچۆ هەروەها قوربانی مەلانی ویلانچا؛ ئەوەی تایبەت بە کێوەکە بەڵگەدارکراوە بەتایبەتی قوربانی کۆکای ڕێبەرانی کێوپیادانە.
ئاچاچیلا-دراوسێکانی ئیلیمانی، ئیلامپو و سایاما؛ لە جۆردا وەک ئاپووی کیچوا دەروات.
پوتوسی گەنج و بەردی خۆڵەمیشیی: ناوەکان
وایینا واتای گەنج یان لاوە، بەڵگەدارکراو لە کیچوا و ئایمارادا؛ پوتوسی بەپێی سیرۆن-پالۆمینو ئاماژە بە شار یان بە سێرۆ ریکۆی پوتوسی دەکات، کەواتە ناوەکە واتای پوتوسی گەنج دەگەیەنێت. لەگەڵ ئەوەشدا ناوێکی کۆنی بەڵگەدارکراوی ئایمارا هەیە: کاکا-ئاکا، قاقا ئاکا، لە قاقا، بەردی خۆڵەمیشیی، تۆمارکراو لەلایەن رودۆلف دینست لە ساڵی 1925.
پێویستە تێکەڵبووکێک ڕوون بکرێتەوە: دوو کێوی بۆلیڤی بەم ناوە هەن. کێوی کێوپیادانی بەناوبانگ 6088 مەتر پێوانەی دەکات؛ هوایینا پوتوسیی تری نزیک تۆرکۆ تەنها 4969 مەتر دەگاتەوە.
فۆلکلۆری کێوپیادان و دەستنیشانکردن
هوایینا پوتوسی یەکێکە لە زیاتر لە شەش هەزار مەترییەکانی زۆر سەرکەوتراوی جیهان و زۆرجار وەک ئاسانترین شەش هەزار مەتریی بازاڕگەری دەکرێت، کە لە لایەنی تەکنیکییەوە پێویستە کارلێک بکرێت؛ یەکەم سەرکەوتن بۆ سەر ڕێگای ئاسایی لە ساڵی 1919 ڕووی دا. زۆرێک لە زانیارییەکانی ئۆنلاین دەربارەی کێوەکە شیعری گەشتیاری و کێوپیادانن.
لە ڕوانگەی ئایینناسیدا، کێوەکە پیشان دەدات چۆن نەریتی ڕەسەنی ئاچاچیلا بە فۆلکلۆری کێوپیادان و گەشتیاری دادەپۆشرێت. چوار ڕوونکردنەوە: 6088 مەتر نابێ لەگەڵ کێوی هاوناوی 4969 مەتری نزیک تۆرکۆ تێکەڵ بکرێت. وایینا تەنها کیچوا نییە. لێکدانەوەی پوتوسی وەک هەڵقوڵان نابێ وەک ڕاستی دابنرێت. هەروەها بانگهێشتنە زۆر کۆنەکانی باڵاوبووەوە زۆرجار شیعری کۆمپانیای گەشتیارییە.
قوربانی کۆکای ڕێبەرانی کێوپیادان
شێوازە گشتییەکانی ئایمارا وەک چاڵا، بەخشینی کۆکا، مێسا و دیسپاچۆ هەروەها قوربانی مەلانی ویلانچا باش بەڵگەدارکراون، بەڵام تایبەت بە کێوەکە نییە. بۆ هوایینا پوتوسی خۆی بەتایبەتی قوربانی کۆکای ڕێبەرانی کێوپیادان پێش سەرکەوتن شایەتی هەیە. لەبەرامبەردا، ئایینی زیارەت یان دیسپاچۆی تایبەت تەنها بۆ ئەم کێوە بەشێوەیەکی چڕ بەڵگەدار نییە؛ ئەم بۆشاییە بە ڕاستگۆیی بەشێکە لە دۆزینەوەکە.
کێوی پاسەوان لەنێو دراوسێکانی
هوایینا پوتوسی ئاچاچیلایەکە و بەم شێوەیە وەک ئاپووی کیچوا دەروات. لەگەڵ کێوانە باپیرانی گەورەی بۆلیڤی ئیلیمانی، ئیلامپو و سایاما ڕادەوەستێت و وەک ئەوان بە دایکی زەوی پاچاماماوە پەیوەستە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی هوایینا پوتوسی
هوایینا پوتوسی چەند بەرزە؟
کێوی کێوپیادانی ناسراو 6088 مەتر پێوانە دەکات؛ کێوی هاوناوی تری نزیک تۆرکۆ تەنها 4969 مەتر.
ناوەکە چی واتا دەدات؟
پوتوسی گەنج؛ وایینا واتای گەنج دەدات، پوتوسی ئاماژە بە شار و سێرۆ ریکۆ دەکات.
ئایا ئایینی تایبەت بەڵگەدارکراوە؟
تەنها ئایینی گشتی ئاچاچیلا و قوربانی کۆکای ڕێبەرانی کێوپیادان؛ ئایینی تایبەت بە کێوەکە بەشێوەیەکی چڕ بەڵگەدار نییە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ئاچاچیلا – جۆرەکەی باپیران-ڕۆحی کێوی ئایمارا
- ئیلیمانی، ئیلامپو – کێوانە دراوسێکانی کۆردیلیرا ریئال
- بخوور کردن، تیلیسم – ئامرازە پاراستنی نەقلکراو
- کۆمپاسی پاراستن – ئامرازەکانی پاراستن بە کوورتی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک خوداوەندی چیا لە نزیک لا پازەوە و وەک ئاچاچیلای (Achachila) کوردیلیرا ریئاڵ، هوایانا پۆتۆسی (Huayna Potosí) دوو ڕوخسار بە خۆیدا دەگرێت: چیایەکی ناودار بۆ هەورازبووان و لیستەکانی گەشتیاری، هەروەها چاودێرێکی بێدەنگ بەسەر ئاوی ئەو شارە پڕ لە دانیشتووەوە.
