هێدامو، ئاژەڵی گەورەی دەریایی حوریی-هیتیی و کوڕی مار لە کومەربی

هەداممو یەکێکە لە ئەو گەورە بەردینە و بوونەوەرانی کاوسانەی کە لە چڕۆکی کوماربی بۆ هەڕەشەکردن لە ڕێکخستنی خوداییانە دروستکراون.

ڤۆلکێرت هاس لە Geschichte der hethitischen Religion (1994) و یارێد میلێر لە لێکۆڵینەوەیەکی وردی خۆیدا بە ناوی Studies in the Origins, Development and Interpretation of the Kizzuwatna Rituals (2004) هەداممویان وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دیمەنەکانی ئەفسانەناسی هوریی وەسفکردووە. لەناو نەریتی هیتیدا، ئەو گرنگترین بوونەوەری دەریایی ئەم چڕۆکی ئەفسانەییەیە.

لە ڕووی مێژووی ئایینییەوە، هەداممو نوێنەرایەتی دەریای کاوسانە دەکات بە شێوەیەکی کەسایەتیبوو، پەیوەندی نزیکی هەیە لەگەڵ یامی ئوگاریتی. برسیێتییە بێ سنووریشی شێوازێکی کلاسیکی بوونەوەرانی کاوسانەیە: کاوس زانستی بونیادنراو هەڵدەلووشێت ئەگەر بەند نەکرێت. ئەم ئەفسانەیە نیشان دەدات کە تەنها بە زیرەکی و زانیاری، نەک بە هێزی تەنها، دەکرێت کاوسی برسی ڕام بکرێت.

ئەفسانەی هەداممو (CTH 348) بەڵام تەنها بە شێوەیەکی پارچەپارچە پاراستراوە؛ ڕووداوی وردی سەرەکی و بە تایبەت کۆتایی ململانێکە لەگەڵ تێشوب بە تەواوی نایەت بنیاتنانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم دەقە یەکێکە لە دەقە گرنگەکانی ئەدەبی و ئەفسانەیی ئایینناسی هوریی. ڤۆلکێرت هاس لە ساڵی 1989دا وەشانێکی وردی پێشکەشکرد کە بووە سەرچاوەیەکی سەرەکی.

چیرۆکی هەداممو بەتایبەتی سەرنجڕاکێشە، چونکە بە شێوەیەکی سیستماتیک بابەتی جنسیانەی سەرلێشیوان تێدا کاردەکرێت. لە کاتێکدا کە ئولیکومی بە ئامرازێکی ‘نێرینە’، تیشووی ئێا، شکێنراوە، ڕامکردنی هەداممو بە ئامرازێکی ‘مێینە’، سەرلێشیوان بە دەستی شاووشگا، ئەنجامدراوە. ئەم تەواوکەرایەتییە ڕەگەزییە لە چیرۆکەکانی جەنگی کاوسدا لە ڕووی ئایینناسییەوە زۆر گرنگە.

ناوی هێدامو حوریییە؛ ڕیشەی وشەکە نادیارە. ڤۆلکێرت هاس وەک شێوازیەکی گونجاو پێشنیاری وشەی حوریییی ḫed- واتای ‘خواردن، قووت دان’ی کردووە؛ ئەگەر ئەوە ڕاست بێت، هێدامو دەبووایە بە واتای ‘قووتدەر’ بووایە، کە زۆر بە باشی لەگەڵ ئەفسانەکە دەگوستە. پێشنیارەکانی تر ناوەکە دەبەستنەوە بە وشەیەکی سامییی خۆرئاواوە بۆ ‘ئاو’ یان ‘قوڵایی’.

لە دەقی خەتی بزماردا، ناوەکە وەک Ḫe-dam-mu دەردەکەوێت. لە دەرەوەی سیکڵی کومەربی، هیچ بەڵگەیەک بۆ ئەو ناوی نییە؛ بەشکارییەوە، ئەو نایە خزمی هیچ پانتێئۆنێکی جێگیر، بەڵکو کەسایەتییەکی گێڕدراوەی تازە پێکهاتووە، هاوشێوەی ئولیکومی. ئەم سەرچاوەیی گێڕانەوەییە جیاوازی دەکاتەوە لە خوداوەندانی ‘ڕاستەقینە’ وەکوو تێشوب یان کومەربی.

پێگەی نا-کانۆنیی ناوەکە لە ڕوانگەی مێژووی ئایینییەوە زۆر ئاشکراکەرە: هێدامو تەنها لە ناو ئەفسانەدا بوونی هەیە، نەک لە کوڵتدا، و بەم شێوەیە تەنها دیزاینکردنێکی ئەدەبییە بۆ ڕوونکردنەوەی دەریای سووکایەتی. ئەم بوونی تەنها ئەدەبییە هاوبەشە لەگەڵ ئاژەڵانی تری سووکایەتی سیکڵی کومەربی وەکوو دیوداری زیو و ئولیکومی.

هەدامو گیانلەبەرێکی ترسناکی دەریایییە، وا دیارە شێوەی وەک ماردین یان دراگۆنی هەیە. دەقەکان وای وەسفی دەکەن کە ‘کرمێکی ئاوی’ زۆر گەورەیە، کە کۆمەڵگای ماڵات، کێڵگە و تەنانەت گەڕەکانی شار بە یەکجار هەڵلووشدەدات. برسیێتی ئەو بێسنوورە؛ لەگەڵ هەر پارووکێک گەورەتر دەبێت.

ئایکۆنۆگرافیایەکی دیاریکراو نەماوەتەوە. لەوانەیە هەندێک مۆر لە نوزی و ئالالاخ گیانلەبەرێکی دەریایی وەک مار پیشان بدەن کە بگومان بگوترێت هەدامو بێت، بەڵام ئەم پێناسەکردنە جێی مشتومڕە. لە هیتیتۆلۆژیای هاوچەرخدا، ئەو بە شێوەیەکی چەمکی وەک ‘مارێکی گەورە’ یان ‘کرمی دراگۆن’ وێنا دەکرێت.

لە توێژینەوەکاندا زۆرجار هاوشێوەیی لەگەڵ تیاماتی مێزۆپۆتامیای لە ئینوما ئێلیش دەخرێتەڕوو؛ تیاماتیش گیانلەبەرێکی گەورەی دەریایییە کە لەلایەن خوداوەندی هەورازی گەنجتر (ماردوک) دەبەزرێت. لەوانەیە نەریتی وێنەیی هوریتی-هیتی توخمی هاوشێوەی تیاماتی وەرگرتبێت. هەروەها لیوجاتانی (لیڤیاتانی) ئوگاریتی و کۆمپلێکسی ئەفسانەیی دراگۆن لە ئینجیلدا پەیوەندییان بەم مۆتیفەوە هەیە.

پرسیارێکی ئایکۆنۆگرافیایی گرنگ پەیوەستە بە پێناسەکردنی پەیکەرێکی برۆنزی پارچە-پارچە ماوەتەوە لە بوغازکۆی، کە گیانلەبەرێکی مارشێوەی سەری مرۆییی پیشان دەدات. ڤۆلکێرت هاس بە وریاییەوە پێشنیاری پێناسەکردنی لەگەڵ هەدامو کردووە، بێ ئەوەی بە دەقووری بیسەلمێنیت. توێژینەوە هێشتا لەم پرسیارەدا بریار نیوان.

ئەفسانەی هەدامو (CTH 348) لە چەندین تەختەی پارچە-پارچە ماوەتەوە و بە وردی لەلایەن ڤۆلکێرت هاس (1989) و لە دەرچووی جارید میلەر (2001) دا چاپکراوە.

چیرۆکە بە سەرەکی: کوماربی بەدوای دوژمنێکی تردا دەگەڕێت دەرهەق بە تیشوب. دەچێتە لای خوداوەندی دەریا و کچەکەی وەکو ژن دەگرێت؛ لەم پەیوەندییەوە هەدامو لەدایک دەبێت.

هەدامو لە دەریادا گەورە دەبێت و دەست بە هەڵلووشکردنی وشکانی دەکات. خواوەندان دڵگرانن؛ خوشکی تیشوب شاووشگا (ئیشتار) دەستپێشخەری دەکات. خۆی ڕازێنەرەوە، دەرم دەخنکێت، جل و بەرگی سەرکێشکراو لەبەردەکات و لەگەڵ خزمەتکارانی نینەتا و کولیتا لەسەر کەناری دەریا سەما دەکات. هەدامو گۆرانییەکە دەبیستیت، سەری لە شەپۆلەکان بەرز دەکاتەوە و بە جوانیی ئەو گیر دەخوات.

شاووشگا بیرای پێشکەش دەکات کە تێکەڵ بە دەرمانی خەوکردن یان ژەهراوی کراوە. هەدامو زۆر دەخواتەوە و بەهۆش نامێنێت. کۆتایی دەقەکە پارچە-پارچەیە، بەڵام دیارە کە هەدامو دواتر لەلایەن تیشوبەوە دەبەزرێت.

ئەفسانەکە بۆیە توپۆسی کلاسیکی ‘فێڵ و هێز’ پیشان دەدات: فێڵی خوداوەندەکە سەرکەوتنی خوداوەندی ئاماو دەکاتە شتێکی ئەنجامدراو. لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم مۆتیفە بە ئەفسانەی ئیشخارای مێزۆپۆتامی و بە کۆمپلێکسی ئانات-یامی ئوگاریتی پەیوەستە.

لە جەژنانی هوریتیدا، ئەم چیرۆکە لەوانەیە لە ڕێگەی نمایشی سەما و مۆسیقاوە بە شێوەی ئایینی زیندوو کرابێتەوە. نمایشی ئایینی ئەفسانە و کردار بەیەکەوە پەیوەست دەکرد و بەزینی ئەفسانەیی هەدامو دەکردە شتێک کە بەشدارانی جەژن ئازموونی دەکرد. ئەم نمایشکردنە ئایینیانە یەکێکن لە گرنگترین تایبەتمەندیی کولتووری ئایینی هوریتی-هیتی و بەشێکن لە میراتی ڕۆژهەلاتی نزیکی کۆن سەردەمی بەرزی مادەن-برۆنز دواین.

هەدامو ئامانجی هیچ کوڵتێکی ئایینی نەبووە. ئەو تەنیا کارەکتەرێکی چیرۆکیی خاڵییە و لە کالێندەری جەژن، لە بیرکردنی پەرستگا و لە دەقە کاهینییەکاندا بەشێوەی سەربەخۆ دیار نییە. لەوانەیە ئەفسانەکە لە کوڵتی شاهانەدا دووپاتکراوەتەوە؛ لەوانەیە بەشێک بووبیت لە پرۆگرامی گۆرانیبێژانی هوریتی لە جەژنی گەورەکاندا، هاوشێوەی ‘گۆرانی ئولیکومی‘.

ئەرکی مێژوویی-ئایینی ئەفسانەکە پشتڕاستکردنەوەی سەرکەوتنی خواوەندییە بەسەر دەریای بێ‌ڕێکوپێکدا. لە ئەناتۆلیا، دوور لە دەریای سپی ناوەڕاست، دەریا ڕاستییەکی بێگانە و بەگومان مەترسیدار بووە؛ دەقە هوریتیەکانی سووریای باکوور پەیوەندییان ڕاستەوخۆ بووە بە دەریای سپی ناوەڕاست و مەترسییەکانی بۆ دەریاوانی دێرین.

لە ڕێتووئاڵی سوێندی هیتی و لە پەیمانناوەکاندا، دەریا هەندێک جار وەکو شاهیدی سوێند بانگ دەکرێت، بەڵام نەک بە شێوەی هەدامو، بەڵکوو وەکو پێگەیەکی گەردوونی گشتی.

یۆست هازێنبۆس ڕێکخستنی کاهینایەتیی نمایشکردنی ئەفسانە لە The Organization of the Anatolian Local Cults (2003) لێکۆڵینەوەی کردووە. گۆرانیبێژانی هوریتی گۆرانییەکانیان بە زمانی ڕەسەنی خۆیان دەگوت، تەنانەت لەگەڵ ئەوەشدا کە زمانی هوریتی وەکو زمانی هەرزیانی ماوەیەکی زۆرە جێی خۆی داوەتە هیتی.

ڕێنماییەکانی کاهینانە بۆ ئەم جۆرە نمایشکردنانە ڕێنماییی وردی بۆ جل و بەرگ، جوڵانەوە، دەقی گۆرانی و ئامرازی مۆسیقا لەخۆ گرتبوون. ئەم دەقانە سەر بەم جۆرەن لە ڕێتووئاڵی جەژنی هیتی و لە دەرچووی جارید میلەر و لە زنجیرەی Studien zu den Boğazköy-Texten بڵاوکراوەتەوە.

لە ڕیتووئاڵەکانی جادووگەری هوریی-حیتیی، هێدامو ڕاستەوخۆ دیار نییە، بەڵام میتۆسی ئەو لە پێکهاتەدا لەگەڵ ڕیتووئاڵەکانی پاراستن هاوشێوەیی هەیە، کە تێیاندا بوونەوەرێکی شێواو بە فیڵ و ژەهر زاڵ دەکرێت. ڤۆڵکێرت هاس لە کتێبی Materia Magica et Medica Hethitica (2003)دا دەقەکانی پەیوەندیدار دەربارینن.

لە بوارە حیتییەکاندا فۆرمولی پاراستنی دژە بەڵایی بەکارهاتووە دژی ‘دەریا و بوونەوەرەکانی’، بۆ نموونە لە ڕیتووئاڵەکانی گەشتی دەریایی بۆ ئوگاریت یان قوبرس. بەڵام ئەم فۆرمولانە بە گشتی نووسراون و ناوی هێدامو ڕاستەوخۆ ناهێنن. لە ڕیتووئاڵەکانی سوێندی itkahiی هوریی، دەریا وەک پۆلی سوێندی کۆسمۆسی لەگەڵ ئاسمان، زەوی و چیاکان بانگهێشت دەکرێت.

لە ڕوانگەی زانستییەوە، هێدامو نموونەیەکە بۆ کەسایەتیکردنی دەریای شێواو. تێکشکاندنی ڕەوایەتیی ئەو بە فیڵ و ژەهر، نەک بە جەنگی ڕاستەوخۆ، لە ڕووی مێژووییەوە بایەخداره و جیای دەکاتەوە لە بوونەوەرانی شێواوی تر وەک ئیلویانکا یان تیفۆن. iWell Guard ئەو وەک کەسایەتییەکی مێژوویی-میتۆلۆژی دەبینێت، بێ هیچ ئەرکی پاراستنی ئێستا و بێ هیچ پەیوەندی بە بەڵێنی چاکبوونەوەی سەردەمانەیی.

لە چوارچێوەی ڕیتووئاڵناسیی گەشتی حیتییدا، دەریا لەگەڵ هەڕەشەکانی بەر لە هەر گەشتێکی گرنگ بە شێوەیەکی ڕیتووئاڵی دەخرا بەسەر ئارامییەوە. ‘ژنێکی پیر’ ئاو لە ڕووبارێک وەردەگرت و فۆرمولی پاراستنی دەگوت دژی ‘بوونەوەرەکانی قوڵایی’. ئەم فۆرمولانە هەرچەندە ڕاستەوخۆ ئاماژە بە هێدامو نەدەکرد، بەڵام سەر بە هەمان جیهانبینیی کۆسمۆسی بوون.

هەروەها لە نویژەکانی گەلی موورشیلیی دووەم، بەگژداداندا هەندێک جار ئاماژە بە ‘دەریای لووشدەر’ وەک مەتافۆرێک بۆ نەخۆشی دەکرێت. زمانی هەڕەشە لە ئایینی حیتیی زۆر بە وێنەکانی دەریای لووشدەر شێوازدراوە؛ هێدامو بەشێوەیەک کەسایەتیکردنی میتۆلۆژیی ئەم زمانی هەڕەشەیەیە.

لاسایی نزیکتر ئەو یام (Yam) ی ئوگاریتییە، بوونەوەری دەریا کە لە دژی بەعل (Baal) دەجەنگێت و لەلایەن ئەویەوە شکست دەخوات. لێرەش جەنگی نێوان خودای زریان و دەریا مۆتیفی سەرەکییە، بەڵام یام خۆی خودایەکە، لە کاتێکدا هەداممو زیاتر ئاژاوەگێڕێکی نەخودایی یە. لە پانتیۆنی فینیقیدا نەریتی یام بە شێوەیەکی سەردەمی ئاسن بەردەوامە.

لە ئێنوما ئێلیشی میزۆپۆتامی، تیامات، ئەوەی نوێنەری ئاوی خوێ یە، لەلایەن مەردوک شکست دەخوات؛ لێرەش دەریای پڕئاژاوە لەلایەن خودای زریانی گەنجتر زاڵ دەبێت. هانس گوتەربۆک و والتەر بورکێرت پەیوەندییەکانی نێوان ئەفسانەناسیی جەنگی دەریایی میزۆپۆتامی، ئوگاریتی و حوریی بە وردی لێکۆڵینەوەیان کردووە.

لە ڕووی مێژووی ئایینییەوە، هەداممو سەر بە خێزانی نێودەوڵەتی ئاژاوەگێڕەکانی دەریایە کە لە نزیکەی هەموو ئەفسانەناسییە دەریایی و ڕۆژهەڵاتی نزیکەکاندا دەردەکەون. ماری باچڤاروڤا لە کتێبی From Hittite to Homer (2016)دا گواستنەوەی ئەم مۆتیفانەی بۆ ناو کەرەستەی ئەفسانەیی یۆنانی بە وردی شوێن کەوتووە؛ ئەو لەنێو شتی تر، تریتۆن-کۆمپلێکس و هەندێک بەشی تایفۆن دەگەڕێنێتەوە بۆ نموونەی حوریی.

نەریتی فینیقی و ئوگاریتی ئەم گێڕانەوانەی جەنگی دەریایی بەردەوام دەکات؛ لە سیکڵی بەعل لە ئوگاریت، ململانێی نێوان خودای زریان و بوونەوەری دەریا بۆ زنجیرەیەکی ئەفسانەیی ئاڵۆز پەرەی پێدراوە کە دواتر کاریگەری لەسەر ئایینی قەرتاجی و لە ڕێگەی ئەوەوە لەسەر کۆسمۆلۆژیای یۆنانی کردووە.

لێکۆڵینەوەی هەداممو بەشێکە لە لێکۆڵینەوەی سیکڵی کوماربی. بەشدارییە گرنگەکان لەلایەن هانس گوتەربۆک، ڤۆلکێرت هاس، جارێد میلەر و گاری بێکمان پێشکەش کراون. هاس لە ساڵی 1989 چاپکراوێکی وردی پێشکەش کرد؛ وەرگێڕانی بێکمان لە Hittite Myths (1998) دەقەکەی بۆ کۆمەڵگەیەکی فراوانتر بەردەست کردووە.

هەداممو لەنێو خەڵک ناسراو نییە؛ بەپێچەوانەی تیامات یان تایفۆن، هیچ کاریگەرییەکی ئەدەبی بە واتای هاوچەرخ نییە. لە توێژینەوەی ئایینناسی ئەکادیمیدا، ئەو نموونەیەکی گرنگە بۆ ئەفسانەناسیی جەنگی دەریایی حوریی و بۆ ئەگەرگرتنەوە لە جەنگی خواوەندەکاندا.

لە ڕووی زانستییەوە، هەداممو ئێستا وەک بابەتێکی لێکۆڵینەوەی سەرنجڕاکێش بۆ پەیوەندی نێوان مۆتیفی هەڵخەڵەتاندن و جەنگی ئاژاوە دادەنرێت. لوتکەکانی لێکۆڵینەوەی ئێستا لەسەر چاککردنەوەی دەقی پارچە تەختە قوماشە فرەگمێنتییەکانە، لەسەر بەراوردکردنی لەگەڵ کۆمپلێکسی ئەنات-یام لە ئوگاریت و لەسەر ئەم پرسیارە کە چۆن دیمەنی هەڵخەڵەتاندنی شائوشگا بە شێوەیەکی ئایینی نوێکراوەتەوە. iWell Guard هەداممو وەک ئەندامێکی مێژوویی پانتیۆن تۆمار دەکات بەبێ پەیوەندی بە پاراستنی ئێستاوە.

ئاراستەیەکی تایبەتی لێکۆڵینەوە لایەنە ڕەگەزییەکانی ئەفسانەی هەداممو دەکۆڵێتەوە. دیمەنی هەڵخەڵەتاندنی شائوشگا یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکان بۆ بونیادنانی ئەفسانەیی هێزی هەڵخەڵەتاندنی مێینە لە ئەدەبیاتی ڕۆژهەڵاتی کۆندا و لەگەڵ کۆمپلێکسی ئەنات-یام لە ئوگاریت و نەریتی ئیزیس-سێت لە میسر لە یەک ڕیزدایە.

سەرچاوە ستانداردەکانی گرنگ بۆ لێکۆڵینەوەی هێدامو لە هەڵبژاردنی خوارەوەدا کۆکراوەتەوە؛ ئەوانە وەشان، وەرگێڕان و کۆمەڵبەندیی مێژوویی لەخۆدەگرن کە ماتریاڵی پارچەپارچە ڕوون دەکەنەوە. وەشانی ڤۆڵکێرت هاس بنەمای فیلۆلۆژییە؛ وەرگێڕانی بێکمان ماتریاڵ بە ئینگلیزی بەردەست دەکات. لێکۆڵینەوەکانی جێرد میلەر سەبارەت بە ڕیتووئاڵەکانی کیزوواتنا، چوارچێوەی مێژوویی ڕیتووئاڵ دەخەنە بەردەست. ماری باچڤاروڤا و ڤالتەر بۆرکێرت لاسایکردنەوەکانی یۆنانی چارەسەر دەکەن.