هێدامو، ئاژەڵی گەورەی دەریایی حوریی-هیتیی و کوڕی مار لە کومەربی
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
هێدامو ئاژەڵێکی گەورەی دەریاییە لە سیکڵی حوریی-هیتیی کومەربی، کە لەلایەن کومەربی لەگەڵ کچی خودای دەریا دروستکراوە. هەرچییکردنی نایاسادرکراوی ئەو مەترسی بۆ جیهان دروست دەکات؛ خوشکی تێشوب، شەوشگا (ئیشتار)، بە سەما و بیرای ژەهراوی سەرمژووی دەکات و بەم شێوەیە دۆرابونەکەی ئەو دەستەبەر دەکات.
هێدامو ئاژەڵی گەورەی دەریایی حوریی-هیتیییە لە ئەفسانەی کومەربی.
کارتی ناسنامە: هێدامو
هێدامو: گرنگترین ڕوخسارەکان بە یەک نەزەر. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، کاریگەری، شێوەی دەرکەوتن، ئەرک، پاراستن و لاسایییەکان کۆدەکاتەوە.
هێدامو لە دەورەی کوماربییەوە هاتووە، کە تێیدا کوماربی لەگەڵ کچی خودای دەریا لێی دەبێت بۆ ڕووخاندنی تەشوب. ناوەکە حورییە و بە گریمانە «قووتدەر» دەگەیەنێت. لە دەرەوەی ئەم دەورەیە بەڵگەدار نییە.
هێدامو لە دەریادا گەورە دەبێت و گەلەی تەواوی ئاژەڵ، کێڵگە و تەنانەت بەشەکانی شار قووت دەدات. برسێتییەکەی جیهان دەخاتە مەترسییەوە، و خوداکان نیگەرانن. دەستێوەردان ڕوودەدات کاتێک شاوشگا لە کەنارەدەریا سەرسامی دەکات.
هێدامو بوونەوەرێکی دەریایی زەبەلاحە، بە گریمانە لە شێوەی مار یان ئەژدیها. وەک «کرمی ئاو» دادەنرێت کە برسێتییەکەی ناکوژێتەوە؛ بە هەر لووقمەیەک گەورەتر دەبێت. وێنەگرتنێکی ڕوون نەماوە.
هێدامو دەریای ئاژاوەناک نیشان دەدات کە دروستکراوەکان قووت دەدات ئەگەر بەند نەکرێت. ئەو تەنها کەسایەتی گێڕانەوەیە و بۆ پەرستن نەبوو. ئەفسانەکە بە گریمانە لە پەرستنی ئیمپراتۆریەتدا لەلایەن گۆرانیبێژە حورییەکانەوە لە جەژنە گەورەکاندا دەخوێندرایەوە.
شاوشگا (ئیشتار) خۆی ڕەنگ دەکات و چەور دەکات و لەگەڵ کارەکەرەکانی نیناتا و کولیتتا لە کەنارەدەریا سەما دەکات. بیرە بۆ هێدامو دەهێنێت کە دەرمانی خەو یانژەهری تێکراوە، و بەم شێوەیە بێهۆشی دەکات. بە گریمانە دواتر تەشوب دەیشکێنێت.
نزیکترین هاوشێوە یامی ئوگاریتییە کە دژی بەعل شەڕ دەکات و دەشکێنرێت، بەڵام خۆی خودایە. لە ئینوما ئێلیشدا تیامات، کەسایەتیکردنی ئاوی سوێر، لەلایەن ماردوکەوە دەشکێنرێت. لیڤیاتانی ئوگاریتیش (لێڤیاتان) بەم پێکهاتەیەوە بەستراوەتەوە.
پۆلێنکردن و پرۆفایلی کوتا
هەداممو یەکێکە لە ئەو گەورە بەردینە و بوونەوەرانی کاوسانەی کە لە چڕۆکی کوماربی بۆ هەڕەشەکردن لە ڕێکخستنی خوداییانە دروستکراون.
ڤۆلکێرت هاس لە Geschichte der hethitischen Religion (1994) و یارێد میلێر لە لێکۆڵینەوەیەکی وردی خۆیدا بە ناوی Studies in the Origins, Development and Interpretation of the Kizzuwatna Rituals (2004) هەداممویان وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دیمەنەکانی ئەفسانەناسی هوریی وەسفکردووە. لەناو نەریتی هیتیدا، ئەو گرنگترین بوونەوەری دەریایی ئەم چڕۆکی ئەفسانەییەیە.
لە ڕووی مێژووی ئایینییەوە، هەداممو نوێنەرایەتی دەریای کاوسانە دەکات بە شێوەیەکی کەسایەتیبوو، پەیوەندی نزیکی هەیە لەگەڵ یامی ئوگاریتی. برسیێتییە بێ سنووریشی شێوازێکی کلاسیکی بوونەوەرانی کاوسانەیە: کاوس زانستی بونیادنراو هەڵدەلووشێت ئەگەر بەند نەکرێت. ئەم ئەفسانەیە نیشان دەدات کە تەنها بە زیرەکی و زانیاری، نەک بە هێزی تەنها، دەکرێت کاوسی برسی ڕام بکرێت.
ئەفسانەی هەداممو (CTH 348) بەڵام تەنها بە شێوەیەکی پارچەپارچە پاراستراوە؛ ڕووداوی وردی سەرەکی و بە تایبەت کۆتایی ململانێکە لەگەڵ تێشوب بە تەواوی نایەت بنیاتنانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم دەقە یەکێکە لە دەقە گرنگەکانی ئەدەبی و ئەفسانەیی ئایینناسی هوریی. یانا سیگێلۆڤا لە ساڵی 1971دا بەرهەمی بنەڕەتیی پارچەکانی پێشکەشکرد.
چیرۆکی هەداممو بەتایبەتی سەرنجڕاکێشە، چونکە بە شێوەیەکی سیستماتیک بابەتی جنسیانەی سەرلێشیوان تێدا کاردەکرێت. لە کاتێکدا کە ئولیکومی بە ئامرازێکی ‘نێرینە’، تیشووی ئێا، شکێنراوە، ڕامکردنی هەداممو بە ئامرازێکی ‘مێینە’، سەرلێشیوان بە دەستی شاووشگا، ئەنجامدراوە. ئەم تەواوکەرایەتییە ڕەگەزییە لە چیرۆکەکانی جەنگی کاوسدا لە ڕووی ئایینناسییەوە زۆر گرنگە.
ناو و ڕەچەڵەکی وشە
ناوی هێدامو حوریییە؛ ڕیشەی وشەکە نادیارە. ڤۆلکێرت هاس وەک شێوازیەکی گونجاو پێشنیاری وشەی حوریییی ḫed- واتای ‘خواردن، قووت دان’ی کردووە؛ ئەگەر ئەوە ڕاست بێت، هێدامو دەبووایە بە واتای ‘قووتدەر’ بووایە، کە زۆر بە باشی لەگەڵ ئەفسانەکە دەگوستە. پێشنیارەکانی تر ناوەکە دەبەستنەوە بە وشەیەکی سامییی خۆرئاواوە بۆ ‘ئاو’ یان ‘قوڵایی’.
لە دەقی خەتی بزماردا، ناوەکە وەک Ḫe-dam-mu دەردەکەوێت. لە دەرەوەی سیکڵی کومەربی، هیچ بەڵگەیەک بۆ ئەو ناوی نییە؛ بەشکارییەوە، ئەو نایە خزمی هیچ پانتێئۆنێکی جێگیر، بەڵکو کەسایەتییەکی گێڕدراوەی تازە پێکهاتووە، هاوشێوەی ئولیکومی. ئەم سەرچاوەیی گێڕانەوەییە جیاوازی دەکاتەوە لە خوداوەندانی ‘ڕاستەقینە’ وەکوو تێشوب یان کومەربی.
پێگەی نا-کانۆنیی ناوەکە لە ڕوانگەی مێژووی ئایینییەوە زۆر ئاشکراکەرە: هێدامو تەنها لە ناو ئەفسانەدا بوونی هەیە، نەک لە کوڵتدا، و بەم شێوەیە تەنها دیزاینکردنێکی ئەدەبییە بۆ ڕوونکردنەوەی دەریای سووکایەتی. ئەم بوونی تەنها ئەدەبییە هاوبەشە لەگەڵ ئاژەڵانی تری سووکایەتی سیکڵی کومەربی وەکوو دیوداری زیو و ئولیکومی.
وەسف و وێنەناسی
هەدامو گیانلەبەرێکی ترسناکی دەریایییە، وا دیارە شێوەی وەک ماردین یان دراگۆنی هەیە. دەقەکان وای وەسفی دەکەن کە ‘کرمێکی ئاوی’ زۆر گەورەیە، کە کۆمەڵگای ماڵات، کێڵگە و تەنانەت گەڕەکانی شار بە یەکجار هەڵلووشدەدات. برسیێتی ئەو بێسنوورە؛ لەگەڵ هەر پارووکێک گەورەتر دەبێت.
ئایکۆنۆگرافیایەکی دیاریکراو نەماوەتەوە. لەوانەیە هەندێک مۆر لە نوزی و ئالالاخ گیانلەبەرێکی دەریایی وەک مار پیشان بدەن کە بگومان بگوترێت هەدامو بێت، بەڵام ئەم پێناسەکردنە جێی مشتومڕە. لە هیتیتۆلۆژیای هاوچەرخدا، ئەو بە شێوەیەکی چەمکی وەک ‘مارێکی گەورە’ یان ‘کرمی دراگۆن’ وێنا دەکرێت.
لە توێژینەوەکاندا زۆرجار هاوشێوەیی لەگەڵ تیاماتی مێزۆپۆتامیای لە ئینوما ئێلیش دەخرێتەڕوو؛ تیاماتیش گیانلەبەرێکی گەورەی دەریایییە کە لەلایەن خوداوەندی هەورازی گەنجتر (ماردوک) دەبەزرێت. لەوانەیە نەریتی وێنەیی هوریتی-هیتی توخمی هاوشێوەی تیاماتی وەرگرتبێت. هەروەها لیوجاتانی (لیڤیاتانی) ئوگاریتی و کۆمپلێکسی ئەفسانەیی دراگۆن لە ئینجیلدا پەیوەندییان بەم مۆتیفەوە هەیە.
چیرۆکی ئەفسانەیی
ئەفسانەی هەدامو (CTH 348) لە چەندین تەختەی پارچە-پارچە ماوەتەوە و بە وردی لەلایەن یانا سیگێلۆڤا (1971) و لە دەرچووی جارید میلەر (2001) دا چاپکراوە.
چیرۆکە بە سەرەکی: کوماربی بەدوای دوژمنێکی تردا دەگەڕێت دەرهەق بە تیشوب. دەچێتە لای خوداوەندی دەریا و کچەکەی وەکو ژن دەگرێت؛ لەم پەیوەندییەوە هەدامو لەدایک دەبێت.
هەدامو لە دەریادا گەورە دەبێت و دەست بە هەڵلووشکردنی وشکانی دەکات. خواوەندان دڵگرانن؛ خوشکی تیشوب شاووشگا (ئیشتار) دەستپێشخەری دەکات. خۆی ڕازێنەرەوە، دەرم دەخنکێت، جل و بەرگی سەرکێشکراو لەبەردەکات و لەگەڵ خزمەتکارانی نینەتا و کولیتا لەسەر کەناری دەریا سەما دەکات. هەدامو گۆرانییەکە دەبیستیت، سەری لە شەپۆلەکان بەرز دەکاتەوە و بە جوانیی ئەو گیر دەخوات.
شاووشگا بیرای پێشکەش دەکات کە تێکەڵ بە دەرمانی خەوکردن یان ژەهراوی کراوە. هەدامو زۆر دەخواتەوە و بەهۆش نامێنێت. کۆتایی دەقەکە پارچە-پارچەیە، بەڵام وا گومان دەکرێت کە هەدامو دواتر لەلایەن تیشوبەوە دەبەزرێت.
ئەفسانەکە بۆیە توپۆسی کلاسیکی ‘فێڵ و هێز’ پیشان دەدات: فێڵی خوداوەندەکە سەرکەوتنی خوداوەندی ئاماو دەکاتە شتێکی ئەنجامدراو. لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم مۆتیفە بە ئەفسانەی ئیشخارای مێزۆپۆتامی و بە کۆمپلێکسی ئانات-یامی ئوگاریتی پەیوەستە.
لە جەژنانی هوریتیدا، ئەم چیرۆکە لەوانەیە لە ڕێگەی نمایشی سەما و مۆسیقاوە بە شێوەی ئایینی زیندوو کرابێتەوە. نمایشی ئایینی ئەفسانە و کردار بەیەکەوە پەیوەست دەکرد و بەزینی ئەفسانەیی هەدامو دەکردە شتێک کە بەشدارانی جەژن ئازموونی دەکرد. ئەم نمایشکردنە ئایینیانە یەکێکن لە گرنگترین تایبەتمەندیی کولتووری ئایینی هوریتی-هیتی و بەشێکن لە میراتی ڕۆژهەلاتی نزیکی کۆن سەردەمی بەرزی مادەن-برۆنز دواین.
پەرستن و ڕێزگرتن
هەدامو ئامانجی هیچ کوڵتێکی ئایینی نەبووە. ئەو تەنیا کارەکتەرێکی چیرۆکیی خاڵییە و لە کالێندەری جەژن، لە بیرکردنی پەرستگا و لە دەقە کاهینییەکاندا بەشێوەی سەربەخۆ دیار نییە. لەوانەیە ئەفسانەکە لە کوڵتی شاهانەدا دووپاتکراوەتەوە؛ لەوانەیە بەشێک بووبیت لە پرۆگرامی گۆرانیبێژانی هوریتی لە جەژنی گەورەکاندا، هاوشێوەی ‘گۆرانی ئولیکومی‘.
ئەرکی مێژوویی-ئایینی ئەفسانەکە پشتڕاستکردنەوەی سەرکەوتنی خواوەندییە بەسەر دەریای بێ‌ڕێکوپێکدا. لە ئەناتۆلیا، دوور لە دەریای سپی ناوەڕاست، دەریا ڕاستییەکی بێگانە و بەگومان مەترسیدار بووە؛ دەقە هوریتیەکانی سووریای باکوور پەیوەندییان ڕاستەوخۆ بووە بە دەریای سپی ناوەڕاست و مەترسییەکانی بۆ دەریاوانی دێرین.
لە ڕێتووئاڵی سوێندی هیتی و لە پەیمانناوەکاندا، دەریا هەندێک جار وەکو شاهیدی سوێند بانگ دەکرێت، بەڵام نەک بە شێوەی هەدامو، بەڵکوو وەکو پێگەیەکی گەردوونی گشتی.
یۆست هازێنبۆس ڕێکخستنی کاهینایەتیی نمایشکردنی ئەفسانە لە The Organization of the Anatolian Local Cults (2003) لێکۆڵینەوەی کردووە. گۆرانیبێژانی هوریتی گۆرانییەکانیان بە زمانی ڕەسەنی خۆیان دەگوت، تەنانەت لەگەڵ ئەوەشدا کە زمانی هوریتی وەکو زمانی هەرزیانی ماوەیەکی زۆرە جێی خۆی داوەتە هیتی.
ڕێنماییەکانی کاهینانە بۆ ئەم جۆرە نمایشکردنانە ڕێنماییی وردی بۆ جل و بەرگ، جوڵانەوە، دەقی گۆرانی و ئامرازی مۆسیقا لەخۆ گرتبوون. ئەم دەقانە سەر بەم جۆرەن لە ڕێتووئاڵی جەژنی هیتی و لە دەرچووی جارید میلەر و لە زنجیرەی Studien zu den Boğazköy-Texten بڵاوکراوەتەوە.
کارلێکی پاراستن و شتی چاودێرکەرانه
لە ڕیتووئاڵەکانی جادووگەری هوریی-حیتیی، هێدامو ڕاستەوخۆ دیار نییە، بەڵام میتۆسی ئەو لە پێکهاتەدا لەگەڵ ڕیتووئاڵەکانی پاراستن هاوشێوەیی هەیە، کە تێیاندا بوونەوەرێکی شێواو بە فیڵ و ژەهر زاڵ دەکرێت. ڤۆڵکێرت هاس لە کتێبی Materia Magica et Medica Hethitica (2003)دا دەقەکانی پەیوەندیدار دەربارینن.
لە ڕیتووئاڵەکانی سوێندی itkahiی هوریی، دەریا وەک پۆلی سوێندی کۆسمۆسی لەگەڵ ئاسمان، زەوی و چیاکان بانگهێشت دەکرێت.
لە ڕوانگەی زانستییەوە، هێدامو نموونەیەکە بۆ کەسایەتیکردنی دەریای شێواو. تێکشکاندنی ڕەوایەتیی ئەو بە فیڵ و ژەهر، نەک بە جەنگی ڕاستەوخۆ، لە ڕووی مێژووییەوە بایەخداره و جیای دەکاتەوە لە بوونەوەرانی شێواوی تر وەک ئیلویانکا یان تیفۆن. iWell Guard ئەو وەک کەسایەتییەکی مێژوویی-میتۆلۆژی دەبینێت، بێ هیچ ئەرکی پاراستنی ئێستا و بێ هیچ پەیوەندی بە بەڵێنی چاکبوونەوەی سەردەمانەیی.
هاوتاکان لە کولتوورە دیکەکاندا
لاسایی نزیکتر ئەو یام (Yam) ی ئوگاریتییە، بوونەوەری دەریا کە لە دژی بەعل (Baal) دەجەنگێت و لەلایەن ئەویەوە شکست دەخوات. لێرەش جەنگی نێوان خودای زریان و دەریا مۆتیفی سەرەکییە، بەڵام یام خۆی خودایەکە، لە کاتێکدا هەداممو زیاتر ئاژاوەگێڕێکی نەخودایی یە. لە پانتیۆنی فینیقیدا نەریتی یام بە شێوەیەکی سەردەمی ئاسن بەردەوامە.
لە ئێنوما ئێلیشی میزۆپۆتامی، تیامات، ئەوەی نوێنەری ئاوی خوێ یە، لەلایەن مەردوک شکست دەخوات؛ لێرەش دەریای پڕئاژاوە لەلایەن خودای زریانی گەنجتر زاڵ دەبێت. هانس گوتەربۆک و والتەر بورکێرت پەیوەندییەکانی نێوان ئەفسانەناسیی جەنگی دەریایی میزۆپۆتامی، ئوگاریتی و حوریی بە وردی لێکۆڵینەوەیان کردووە.
لە ڕووی مێژووی ئایینییەوە، هەداممو سەر بە خێزانی نێودەوڵەتی ئاژاوەگێڕەکانی دەریایە کە لە نزیکەی هەموو ئەفسانەناسییە دەریایی و ڕۆژهەڵاتی نزیکەکاندا دەردەکەون. ماری باچڤاروڤا لە کتێبی From Hittite to Homer (2016)دا گواستنەوەی ئەم مۆتیفانەی بۆ ناو کەرەستەی ئەفسانەیی یۆنانی بە وردی شوێن کەوتووە؛ ئەو لەنێو شتی تر، تریتۆن-کۆمپلێکس و هەندێک بەشی تایفۆن دەگەڕێنێتەوە بۆ نموونەی حوریی.
نەریتی فینیقی و ئوگاریتی ئەم گێڕانەوانەی جەنگی دەریایی بەردەوام دەکات؛ لە سیکڵی بەعل لە ئوگاریت، ململانێی نێوان خودای زریان و بوونەوەری دەریا بۆ زنجیرەیەکی ئەفسانەیی ئاڵۆز پەرەی پێدراوە کە دواتر کاریگەری لەسەر ئایینی قەرتاجی و لە ڕێگەی ئەوەوە لەسەر کۆسمۆلۆژیای یۆنانی کردووە.
پێشوازیی و توێژینەوەی ئەمڕۆیی
لێکۆڵینەوەی هەداممو بەشێکە لە لێکۆڵینەوەی سیکڵی کوماربی. بەشدارییە گرنگەکان لەلایەن هانس گوتەربۆک، ڤۆلکێرت هاس، جارێد میلەر و گاری بێکمان پێشکەش کراون. یانا سیگێلۆڤا لە ساڵی 1971 بەرهەمی بنەڕەتیی پارچەکانی پێشکەش کرد؛ وەرگێڕانی بێکمان لە Hittite Myths (1998) دەقەکەی بۆ کۆمەڵگەیەکی فراوانتر بەردەست کردووە.
هەداممو لەنێو خەڵک ناسراو نییە؛ بەپێچەوانەی تیامات یان تایفۆن، هیچ کاریگەرییەکی ئەدەبی بە واتای هاوچەرخ نییە. لە توێژینەوەی ئایینناسی ئەکادیمیدا، ئەو نموونەیەکی گرنگە بۆ ئەفسانەناسیی جەنگی دەریایی حوریی و بۆ ئەگەرگرتنەوە لە جەنگی خواوەندەکاندا.
لە ڕووی زانستییەوە، هەداممو ئێستا وەک بابەتێکی لێکۆڵینەوەی سەرنجڕاکێش بۆ پەیوەندی نێوان مۆتیفی هەڵخەڵەتاندن و جەنگی ئاژاوە دادەنرێت. لوتکەکانی لێکۆڵینەوەی ئێستا لەسەر چاککردنەوەی دەقی پارچە تەختە قوماشە فرەگمێنتییەکانە، لەسەر بەراوردکردنی لەگەڵ کۆمپلێکسی ئەنات-یام لە ئوگاریت و لەسەر ئەم پرسیارە کە چۆن دیمەنی هەڵخەڵەتاندنی شائوشگا بە شێوەیەکی ئایینی نوێکراوەتەوە. iWell Guard هەداممو وەک ئەندامێکی مێژوویی پانتیۆن تۆمار دەکات بەبێ پەیوەندی بە پاراستنی ئێستاوە.
ئاراستەیەکی تایبەتی لێکۆڵینەوە لایەنە ڕەگەزییەکانی ئەفسانەی هەداممو دەکۆڵێتەوە. دیمەنی هەڵخەڵەتاندنی شائوشگا یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکان بۆ بونیادنانی ئەفسانەیی هێزی هەڵخەڵەتاندنی مێینە لە ئەدەبیاتی ڕۆژهەڵاتی کۆندا و لەگەڵ کۆمپلێکسی ئەنات-یام لە ئوگاریت و نەریتی ئیزیس-سێت لە میسر لە یەک ڕیزدایە.
ئەدەبیات و سەرچاوەکان
سەرچاوە ستانداردەکانی گرنگ بۆ لێکۆڵینەوەی هێدامو لە هەڵبژاردنی خوارەوەدا کۆکراوەتەوە؛ ئەوانە وەشان، وەرگێڕان و کۆمەڵبەندیی مێژوویی لەخۆدەگرن کە ماتریاڵی پارچەپارچە ڕوون دەکەنەوە. بەرهەمی یانا سیگێلۆڤا بنەمای فیلۆلۆژییە؛ وەرگێڕانی بێکمان ماتریاڵ بە ئینگلیزی بەردەست دەکات. لێکۆڵینەوەکانی جێرد میلەر سەبارەت بە ڕیتووئاڵەکانی کیزوواتنا، چوارچێوەی مێژوویی ڕیتووئاڵ دەخەنە بەردەست. ماری باچڤاروڤا و ڤالتەر بۆرکێرت لاسایکردنەوەکانی یۆنانی چارەسەر دەکەن.
بازنەی کوماربی: هێدامو لەنێوان گۆرانی و میتۆس
هدامو (Hedammu)، ئەو دڕندە دەریایی چاوبڕسیوە، کارەکتەرێکی سەربەخۆ نییە، بەڵکوو بەشێکە لە کۆمەڵێکی گەورەتری دەقی: بازنەی بەناوبانگی کوماربی، کۆمەڵێک هۆنراوەی هوریی-حیتیی کە بازنەکەیان بە خودای کوماربی (Kumarbi) و هەوڵەکانی بۆ بەرەکردنی خودای کەشوهەوا تشوب لەسەر تەختەکەیدا دەخوڕێت.
لەم بازنەیەدا هۆنراوەکانی «سرودی پاشایەتی لە ئاسماندا» (کە پێی دەگوترێت «سرودی کوماربی») و «سرودی ئولیکومی» و «سرودی هدامو» و چەند بەرهەمی دیکەی زۆربەی جار پارچە پارچە پارێزراو هەن.
«سرودی هدامو» (کە لە توێژینەوەکاندا وەک بەرهەمێکی خولی کوماربی دەناسرێت) تەنها لە لەوحەکانی قوڵاڵی زیانمەندبووی ئەرشیفەکانی هەتوشا گەیشتووەتە ئێمە. سەرەتا و کۆتاییەکەی نەماوە، پێویستە پێکهاتەی چیرۆکەکە لە پارچە پارچە پاشماوەکانی وەرگیرێت.
ئەمە هەر دووبارەگێڕانەوەیەکی هدامو دەکاتە بەشێک لە بۆچووسازیی زانستی. باشترین کارکردنی سەر پارچە حیتیییەکانی هدامو هی یانا سیگلۆڤا (Jana Siegelová)یە؛ دەقەکانی هەموو بازنەکەی کوماربی لەنێو کەسانی دیکە هاری هۆفنر (Harry Hoffner) بە وەرگێڕانی ئینگلیزی گەیاندووە.
گرنگ ئەوەیە بزانین: هدامو یەکێکە لە چەند «چەکێک» کە کوماربی دژی تشوب بەکاری دەهێنێت، وەک بەرد-بوونەوەرەکەی ئولیکومی لە سرودێکی دیکەدا. ئەم سرودانە بۆیە کۆمەڵێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکوو گۆڕانکارین لەسەر هەمان ناکۆکی بنەڕەتی. کەسێک بیهەوێت هدامو تێبگات، دەبێت وەک بەشێک لە کێشەی تەخت لەنێو خواوەندان بخوێنێتەوە، نەک وەک دڕندەیەکی دەریایی جێگیر و سەربەخۆ.
شائوشکا و ژیربەندکردنی دڕندەکە
لە بەشە ماوەکەی “سروودی هەدامو”دا، لایەنی بەرامبەری سەرەکی نەک خودای کەشوهەوا خۆی، بەڵکو خواژنی شاوشکا (Šauška)یە، خواژنی حوریی خۆشەویستی و جەنگ، کە لە دەقە حیتییەکاندا زۆرجار لەگەڵ ئیشتار یەکسان دادەنرێت.
هەدامو، بوونەوەرێکی برسیمەندی زۆر گەورە کە هەرێمە تەواوەکان و دانیشتووانەکانیان دەقووتێنێت، بە شەڕی ئاشکرا نەشکێنرا، بەڵکو بە فێڵ.
شاوشکا خۆی جوان دەکات، خۆی دەشوات، ڕۆن بە خۆیدا دەدات و لە کەناری دەریادا لە دژی ئەو بوونەوەرە ترسناکە دەوەستێت. سەرینج و ئارەزووی دەگرێت، خواردن و خواردنەوەی پێشکەش دەکات، و بە دیاردەیەک وا دەردەکەوێت لە ڕێگەی مادەیەکی هۆشبەر یان ئاواژووزوێن کە لە دەقەکەدا هاتووە بێهۆشی دەکات.
بەم شێوەیە هەدامو لە ئاوەکە هەڵدەکێشرێت و لە هێزی وێرانکەرەوەی خۆی بێبەش دەبێت. لەبەر بۆشاییەکانی دەقەکە، بە دروستی نازانرێت چیرۆکەکە چۆن کۆتایی دێت، بەڵام ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە فریودان ئامرازی سەرەکی چیرۆکنووسی بۆ ژیرکردنی ئەو بوونەوەرەیە.
ئەم بەشە لە ڕووی مێژووی مۆتیفەوە سەرنجڕاکێشە. ئەم بەشە شێوازێکی دووبارەبووەوە لە چیرۆکەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن نیشان دەدات، کە تێیدا بوونەوەرێکی ئاڵۆز و برسیمەند نەک بە توندوتیژی ڕووت، بەڵکو بە ئامرازە کولتووریەکانی وەک جوانکاری، خوان و بێهۆشی دەخرێتە ژێر کۆنترۆڵ. بەراوردکردن زۆرجار لەگەڵ بیرۆکەی لیڤایاتانی پیرۆزنامەیی یان میتۆسی تیاماتی مێزۆپۆتامی دەکرێت، بەڵام ئەوانە هاوشێوەیی جۆرییانە. سەرنجڕاکێشی تایبەتی سروودی هەدامو لەوەدایە کە خواژنێک ئەو ڕۆڵە وەردەگرێت کە لە چیرۆکەکانی دیکەی شەڕی ئەژدیهادا بۆ پاڵەوانێکی نێر دادەنرێت.
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
- Gary Beckman: Hittite Myths (SBL 1998)
- Jared Miller: Studies in the Origins of the Kizzuwatna Rituals (Wiesbaden 2004)
- Volkert Haas: Geschichte der hethitischen Religion (Leiden 1994)
- Mary Bachvarova: From Hittite to Homer (Cambridge 2016)
- Walter Burkert: Die orientalisierende Epoche (Heidelberg 1984)
هدامو دڕندەیەکی دەریایی هوریییە کە بۆ ناو دەقی حیتیی وەرگێردراوە و وەک کوڕی شێتی کوماربی دادەنرێت، کە هەرەمی و ڕادواتینکردنی لەلایەن ئیشتار لە خولی کوماربیدا گێڕدراوەتەوە.
چەمکە سەرەکییە پەیوەندیدارەکان: هدامو، هوریی، دڕندەی دەریایی، شائوشکا، ڕادواتینکردن، فرتوفێڵ، بیرە، کوماربی.
iWell Guard و تەقالیدی پاراستن
iWell Guard بەردەوامیی نەریتی کولتووری ئۆبژەکتە پارێزەرە هەڵگیراوەکان دەگرێتەوە، لە نەریتی هیتی و زۆر کولتووری دیکەی جیهانی. ٤١ چین، زێڕی ڕەسەن، پلاتین، زیو، دروستکراو لە ئەڵمانیا. مافی گەڕاندنەوە بۆ ٣٠ ڕۆژ.
ئەزموونی کەسی جیاواز دەبێت. ئەمە بەرهەمی پزیشکی نییە. هیچ بەڵێنی چاکبوونەوە نادرێت.
