ئاهویزوتل ژنۆکەیەکی ڕایەلی ئازتێکییە.
بوونەوەرێکی ئاوی سەگشێوە لەگەڵ دەستێکی گرتنی کوشندە لە کلکیدا. ئەم بابەتە ترسی لەبەردەم دەستی گرتنی کوشندە دەخەمڵێنێت لەناو بیرکردنەوەی ئازتێکییەکاندا.
ئاهویزوتل ژنۆکەی ئاوی ئازتێکەکانە، بوونەوەرێکی بەقەدی سەگ لەگەڵ خەڵکی ڕەش و لووسی نەرم و دەستێکی وەک مرۆڤ لە کۆتایی کلکیدا. لە ئاوی قووڵی دەوروبەری تینۆچتیتلان چاوەڕوان دەکات، مرۆڤ بەم دەستی گرتنە بۆ خوارەوە ڕادەکێشێت و نوقومیان دەکات.
بە زاراوەیی سەگی ئاو پێی دەوترا، چونکە ناوی لە دوو وشەی ناهواتلییەوە پێکهاتووە کە واتای ئاو و دڵۆپ دەبەخشن. هەروەها ئاهویزوتل وەک ئامرازی خواوەندانی باران دانرا، کە قوربانییەکانی خۆی هەڵدەبژێرێت: بەگوێرەی ڕایەل، نوقومبووان دەگەیشتنە بەهەشتی ئاوی تلالوکان.
جۆر: ژنۆکەی ئاوی ئازتێکی، بوونەوەرێکی سەگشێوە لەگەڵ دەستی گرتن لە کلکیدا
سەرچاوە: ناوەڕاستی مەکسیکۆ، دەریاچە و ئاوی دەوروبەری تینۆچتیتلان
دەقەکان: کۆدێکسی فلۆرانتینی سەهاگون و وێنە-پیتەکانی سەدەی ١٦
سەردەم: سەدەی ١٦، ڕایەلی ئازتێکی
دیمەن: ئاژەلێکی بەقەدی سەگ، لووس و ڕەش لەگەڵ دەستێکی وەک مرۆڤ لە کۆتایی کلکیدا
سەدەی ١٦: ئاهویزوتل لە پەڕتووکی یازدەیەمی سرووشتناسیی کۆدێکسی فلۆرانتینی و لە وێنە-پیتەکانی وەک کۆدێکسی تلریانو ڕمینسیس و کۆدێکسی مێندۆزا تۆمار کراوە.
ناوەڕاستی مەکسیکۆ، بەتایبەت دەریاچە و ئاوی دەوروبەری تینۆچتیتلان، دڵی شانشینی ئازتێک.
باش: سرووشتناسی سەهاگون، وێنەکانی کۆدێکس و پێکەرەکانی بەرد کە ماوەتەوە، ئەم بوونەوەرە بەڵگەداری دەکەن.
ناهواتل: atl واتای ئاو دەبەخشێت، huitztli دڵۆپ: āhuitzotl وەک بوونەوەرێکی ئاوی دڵۆپدار لێکدانەوە دەکرێت. بە زاراوەیی بە سادەیی سەگی ئاو پێی دەوترا.
دیمەن
تایبەتمەندییە سەرەکییەکەی ئاهویزوتل دەستی وەک مرۆڤییە کە لە کۆتایی کلکی پێچراویدا هەیە، کە بەهۆیەوە نێچیرەکەی دەگرێت. خەڵکی ئەم بوونەوەرە ڕەش، لووس و دوورگری ئاوە و کاتێک لە ئاو دەردەکەوێت خۆی ڕادەبژینێت، کە لێکدانەوەکەی وەک دڵۆپدار ڕوون دەکاتەوە. بۆ سەرکێشی، دەنگی گریانی منداڵێکی شیرەخۆر ئیمیتیشن دەکات یا وا لێ دەکات باقلا و ماسی بەکۆمەڵ بەرزبنەوە بۆ ڕووی ئاو، تاکو ماسیگرەکان بۆ کەناوی ئاو بکێشێت.
کاردانەوە
ئاهویزوتل گرتووی چالاکی مرۆڤ لە کەناری ئاوە. لە ئاوی قووڵ چاوەڕوان دەکات، قوربانییەکان بە دەستی کلکییەوە بۆ خوارەوە ڕادەکێشێت، نوقومیان دەکات و بە ددانی تیژ چاو، نینۆک و ددانیان دەردەهێنێت. کەلاک پاش چەند ڕۆژێک دووبارە سەرلابی ئاو دەردەکەوت؛ ماسیگرەکان لە بەرزبووەوەی بەلەم دەترسان و هەندێک جار بەشێک لە نێچیرەکەی خۆیان بۆ ئارامکردنی ئەم بوونەوەرە قوربانی دەکرد.
گرنگترین ڕەهەندەکانی ژنۆکەی ئاوی بە یەک نەزەر.
ژنۆکەی ئاوی ئازتێکی باوەڕی گشتیی گەلی ناهوا، بەڵگەدار لە کۆدێکسی فلۆرانتینی سەهاگون و لە وێنە-پیتەکانی سەدەی ١٦.
مرۆڤانی نزیک لە کەناری ئاوی قووڵ، بەتایبەت ماسیگرەکان و ئەوانەی کە دوای بانگکردنەکانی دەکەون.
ئاژەلێکی بەقەدی سەگ، لووس و ڕەش لەگەڵ گویی تیژ و دەستێکی وەک مرۆڤ لە کۆتایی کلکیدا.
نوقومکردن و دزین: قوربانییەکان بۆ قووڵایی ڕادەکێشێت و لە نوقومبووان چاو، نینۆک و ددان دەدزێت.
دوورکەوتنەوە لە شوێنە قووڵەکان، ڕێزگرتن لە کاهینانی خواوەندانی باران و بەشێک لە نێچیر وەک ئارامکردن.
خواوەندی ئاو چالچیوهتلیکوئه و کیلپیی ئاسپشێوەی ئاو کێلپی وەک نموونەی هاوشێوەی نوقومکردن لە جێگایانی تر.
ناوی āhuitzotl لە دوو وشەی ناهواتلییەوە پێکهاتووە: atl، ئاو، و huitztli، دڵۆپ، و وەک بوونەوەرێکی ئاوی دڵۆپدار لێکدانەوە دەکرێت؛ بە زاراوەیی بە سادەیی سەگی ئاو پێی دەوترا. کۆدێکسی فلۆرانتینی برناردینۆ دێ سەهاگون لە پەڕتووکی یازدەیەمی سرووشتناسیدا، ئاژەلێکی بچووک، لووس، ڕەش و وا دەردەکەوێت وەک پلاستیک، لەگەڵ گویی تیژ، کلکی درێژ و دەستێک لە کۆتایی کلکیدا، هەروەها دەستەکانی وەک ڕاکون یا مانگی، وەسف دەکات. لە شوێنی ئاوی قووڵدا نیشتەجێیە و هەرکەسێک بگاتە کەناری زۆنەکەی، بە دەستی کلکییەوە بۆ قووڵایی ڕادەکێشێت.
لە بواری ئایینی، ئاهویزوتل بە تووندی بە چالچیوهتلیکوئه و هاوسەرەکەی تلالۆک بەستراوەتەوە: لە هەندێک وەرگێڕان، پاسەوانی دەریاچەکان و ماسییەکانە، لە هەندێکی تریشدا، لەلایەن خواوەندانی ئاوەوە نێردراوە تاکو مرۆڤانێکی دیاریکراو کۆبکاتەوە. قوربانییانی نوقومبوو وەک هەڵبژێردراو دانراون و دەگەیشتنە بەهەشتی ئاوی تلالوکان، وا کاتێک بەهۆی شایستەیی تایبەت بووە، وا کاتێک وەک سزا بۆ گوناهێک وەک کۆکردنەوەی بەردی سەوز کە بە ڕاستی خۆی خواوەندانی خۆی بووە. وێنە-پیتەکان ئەم بوونەوەرە لە کۆدێکسی تلریانو ڕمینسیس و کۆدێکسی مێندۆزا ڕادەگەیەنن.
فەرمانڕەوای ئازتێک ئاهویتزۆتل، کە لە ساڵانی ١٤٨٦ تا ١٥٠٢ فەرمانڕەوایی کرد، ناو و بوونەوەرەکەی وەک نیشانە هەڵگرتبوو، تۆماركراو لە کۆدێکسی مێندۆزا؛ گۆڤاری دژە-پۆرفیریستی El Hijo del Ahuizoteش ئەم ناوەی بەکارهێنا. لە کریپتۆزۆلۆجیای مۆدێرن و کولتووری گەلی، لە بێستیارییەکان، سیریاڵ و یاریەکان، ئاهویزوتل وەک بوونەوەری سەگی ئاو دەردەکەوێت و لە ناوچەی زمانی ئەڵمانی وەک ژنۆکەی ئاوی ئازتێکی.
لە بواری زانستی ئایین، ئاهویزوتل مەترسیی ڕاستەقینەی ئاو، نوقومبوون و گەردوونبوون، بە کۆسمۆلۆجیا و بیرکردنەوەی دنیای دوایی دەبەستێتەوە: مردنی توندوتیژ وەک هەڵبژاردنێکی ئایینی بۆ تلالوکان لێکدانەوە دەکرێت، و گەڕاندنەوەی کەلاک مافی کاهینەکانە. لە بواری زۆلۆجیایی، ئەم بوونەوەرە بە ئاژەلانی ڕاستەقینە وەک ئۆپۆسۆمی ئاوی کلکگرتوو یا سمیدر دەبەستێتەوە، کە ئاماژە بە تێکەڵبووی چاودێری سرووشت و ئەفسانە دەکات. لە ڕووی فەرمانبردن، ئەمە شێوازێکی کلاسیکی ئاگادارکردنەوەیە کە یاسای ڕەفتار لەبەردەم ئاو بە ترسی مردن بەرقەرار دەکات.
قوربانی ئاهویتسۆتل (Ahuizotl) وا دانرا بووە کە لەلایەن خواوەندانی ئاو هەڵبژێردراوە، مردنی دەبووە هۆی چوونە ناو تلالۆکان (Tlalocan). تەرمەکە زۆر پیرۆز بوو بۆ دەستلێدانی ئاسایی، بۆیە تەنها کاهینانی خواوەندانی باران دەیانتوانی هەڵیبگرنەوە؛ ئەگەر کەسێکی ئاسایی دەستی لێبدایە، مەترسی ئەوە هەبوو کە خۆی ببووایە قوربانی داهاتوو یان نەخۆش بکەوێت. لە روایەتەکاندا باسی ناشتنی لە خانوویەکی ئاو گەمارۆیداو هاتووە. ماسیگرەکان ئەم بوونەوەرەیان دەهێمنایەوە بەوەی بەشێک لە ڕاوی خۆیانی پێشکەش دەکرد. هیچ بەربەستێکی کارا بە واتای چەک لە روایەتەکاندا نییە، پاراستن لە دوورخستنەوە لە شوێنە قوڵەکان و ڕێزگرتن لە یاساکانی کاهینان بووە. وەک نیشانەی گشتی پاراستن بۆ مانەوە لەلای ئاوی قوڵ، لە داب و نەریتی گەلی هاتووە: کێشانی چەمکی پاراستن لەسەر کەناراوە، خوێی پاکژکەرەوە دەرهەق بە هێزە زیانبەخشەکانی ئاو، و هەڵگرتنی تیلیسم.
ئاهویتسۆتل لەسەر ڕاسپاردەی خواوەندانی ئاو تلالۆک (Tlaloc) و چالچیوتلیکوئه (Chalchiuhtlicue) کار دەکات، کە قوربانییەکانی بۆ شانشینیان تلالۆکان دەبات. وەک بوونەوەرێکی ئاوی کە مرۆڤ بۆ ناو قوڵایی ڕادەکێشێت و شتێکی لێ دەڕفێنێت، لە ڕوانگەی پێکهاتەیی نزیکە لە کاپای (Kappa) ژاپۆنی. لە بوونەوەرەکانی ترەوە کە خەڵک نوقوم دەکەن، نیکسی (Nix) گەرمانی، کێلپی (Kelpie)ی سکۆتلەندی و نگورویلوو (Nguruvilu)ی چیلییە.
ئاهویتسۆتل چۆن دەکوژێت؟
مرۆڤ بە دەستی کە لە کۆتایی کلکییەوەیە بۆ ناو ئاوی قوڵ ڕادەکێشێت، نوقومی دەکات و پاشان چاو، نینۆک و ددانی لێ دەڕفێنێت. تەرمەکە دوای چەند ڕۆژێک دووبارە بۆ سەرەوە دەگەڕایەوە.
چۆن قوربانییەکانی ڕادەکێشێت؟
گریانی منداڵێکی شیرەخۆر لاسایی دەکاتەوە یان دەهێڵێت بۆق و ماسی بۆ سەرەوەی ئاو بفڕن، بۆ ئەوەی ماسیگر و خۆپشکنینکاران بۆ لای کەناری مەترسیداری ئاو ڕابکێشێت.
چی بەسەر قوربانییەکاندا هات؟
نوقومبووان وا دانرابوون کە لەلایەن خواوەندانی ئاو هەڵبژێردراون و دەچوونە بەهەشتی ئاویی تلالۆکان. تەنها کاهینانی خواوەندانی باران دەیانتوانی تەرمەکە هەڵبگرنەوە.
بەستەرەکانی ناوخۆیی پێشنیارکراو:
سەرچاوە سەرەکییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
ئاهویتسۆتل بە بوونەوەری ناو قوڵایی ئاو ناسراوە: وەک ددێوێکی ئاوی ئازتێکی، بە دەست مرۆڤ لە کلکییەوە بۆ ژێر ئاو ڕادەکێشێت و چاو، نینۆک و ددانی نوقومبووان لێ دەڕفێنێت.
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
لە پشکنەری پاراستندا بەراوردی بکە ←پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

Aïsha Qandisha، جنۆکەی سەرگەرمکەرەوەی ئایینی گەلیی مۆرۆکۆ. سەرچاوە، ئایینی هەمادشا و شیکردنەوەی ز...

یەتی، مرۆڤی وحشیی چیاکانی باوەڕی گەلی هیمالایا. سەرچاوە، لێکدانەوەی بوداییانە و شیکردنەوەی زانستی...

Haldjas، ڕۆحی پارێزەری ماڵ و شوێن لە ئیستۆنیا. سەرچاوە، Majahaldjas ی ماڵ و پۆلێنکردنی زانستی-ئای...

ئۆنگۆن، نیشتەجێیی جەستەیی ڕۆحێکی پارێزەر لەنێو گەلانی سیبیریا و مۆنگۆلیا: ڕەچەڵەک، شێوە و واتا، ب...

گوان یو، خودای دڵسۆزی و جەنگ. دڵسۆزی، شمشێری گوان-داو و فەزیلەتی دڵسۆزی لە نەریتی گەلی و ئەدەبیات...

ئۆدقان، خوداوەندی ئاگر و خودانی ئاگری هێمە لە مۆنگۆلستان. سەرچاوە، گۆلۆمتی پیرۆز، ئارهقامانی ئاگ...