گیانگانگر و پچڕاندنی مردووی کوشندە
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
گیانگانگر (Gjenganger) دیوێکی لە ئەفسانەی نۆردیکییەکانە.
مردووەکە بە جەستە دەگەڕێتەوە و پچڕاندنی کوشندە دەکات. ئەم بوونە بەهۆی پچڕاندنی کوشندەی مردووەوە ناسراوە، کە تەنها دواتر لە شێوە توندوتیژەکەی ساگاکانەوە پەرەی سەندووە.
گیانگانگەر (Gjenganger) گەڕاوەیەکی جەستەیی سکاندیناڤیایە: مردووێکی تەواو جەستەیی کە لە گۆڕەکەی دەگەڕێتەوە و، جیاواز لە تەنها گیانێکی روح، بە پێست و ئەندام لەنێو زیندووەکاندا دەردەکەوێت. لە نەریتی کۆنتردا بە ئاشکرا توندوتیژانە دەردەکەوێت، لە سەردەمی دواتریشدا بەتایبەتی وەک هێنەرێکی نەخۆشی.
تایبەتمەندییەکی دیارە پچڕاندنی مردووان، بە دانیمارکی dødningeknip: گیانگانگەر لە شەودا خەوتووان پچڕی دەداتێ، دوای ئەوە پێستیان شین و کونکراوە دەبێت، زۆرجار بە کۆتاییەکی کوشندە. ئەم نەریتە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڤایکینگەکان و لە ساگاکانی ئیسلەندیدا بە باشی جێگیر بووە.
جۆر: مردووی بە جەستە زیندووبووە کە خەوتووان بەهۆی پچڕاندنی مردووی نەخۆش دەکات
سەرچاوە: ئیسکاندیناوی، بە دانیمارکی genganger، بە نۆرویجی gjenganger، بە سویدی gengångare
دەقەکان: ساگا ئیسلەندییەکان وەک Grettis saga و Eyrbyggja saga، لەدوای ئەوە باوەڕی گەلی
سەردەم: ڕەگ لە سەردەمی ڤیکینگدا، وەک باوەڕی گەلی تا سەردەمی نوێ بەردەوامبووە
دەرکەوتن: مردووی تەواو جەستەیی، زۆربەی کات بەبێ تایبەتمەندی روحی
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
لە سەردەمی ڤیکینگ تا سەردەمی نوێ: ئەفسانەی توندوتیژانە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڤیکینگ و لە ساگاکاندا چەسپاوە، وەک باوەڕی گەلی تا سەردەمی نوێ بەردەوامبووە.
بواری باڵاوبوونەوە
ئیسکاندیناوی. ئەم زاراوەیە لە زمانەکانی وڵاتاندا مایەوە: بە دانیمارکی genganger، بە نۆرویجی gjenganger، بە سویدی gengångare.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: چەند ساگای ئیسلەندی گیانگانگر شایەتی بۆ دەدەن، هەروەها توێژینەوەی بەراوردکاری سەبارەت بە مردووی زیندووبووەی نۆردیکی.
ناو و شێوازەکان
زمان: گیانگانگر بە واتای ڕاستەوخۆ واتای “ئەوەی دووبارە دەگەڕێتەوە”، و لە ڕەگەزێکەوە لەگەڵ وشەی ئەلمانی Wiedergänger پەیوەندیدارە؛ شێوازەکانی وڵاتان genganger، gjenganger و gengångare هەمان ڕەگ دەبیندرێن.
شێوەی دەرکەوتن
دەرکەوتن
گیانگانگر بە تەواوی جەستەییە، نەک ئاسمانی: مردووێکی تەواو جەستەیی بەبێ تایبەتمەندی روحی، کە بە ڕوونی جیاوازە لە روحێکی تەنها.
کاریگەری
پچڕاندنی مردووی، بە دانیمارکی dødningeknip، نیشانەی سەرەکییەتی: گیانگانگر لە شەودا خەوتووان پچڕ دەدات، دواتر پێستەکە لەو شوێنە شین و چۆکاو دەبێت، زۆر جار بە کۆتایی کوشندە. لە کۆنترادیسیۆنی کۆنتردا، بە توندوتیژییەکی ئاشکرا هەڵسوکەوت دەکات، واتە تەنها بە شەوانە و بە نهێنی هێرش نایکات.
کارتی ناسنامە: گیانگانگر
گرنگترین لایەنەکانی گیانگانگر بە کۆتاییەوە.
بوونێکی سەرەکی باوەڕی مردووی زیندووبووەی ئیسکاندیناوی، شایەتی بۆ کراوە لە ساگا ئیسلەندییەکاندا لە سەردەمی ڤیکینگەوە.
لە ئەفسانەی کۆنتردا خۆی خێزان و هاوڕێیانی، دواتر زیاتر خەوتووان کە لە شەودا سەردانی دەکات.
مردووێکی تەواو جەستەیی بەبێ تایبەتمەندی روحی، کە بە جەستە لە گۆڕ دەگەڕێتەوە.
نەخۆشی و مردن بەهۆی پچڕاندنی مردووی شەوانە، لە بەڵگەنامەی کۆنترەکاندا هەروەها توندوتیژی ئاشکرا دژی زیندووان.
سەرلابردن لەگەڵ سووتاندنی تەرمەکە دواتر وەک کاریگەرترین ڕێگا، هەروەها کوتکردنی داری، بارکردن و بەستنەوەی تەرمەکە.
Wiedergänger وەک هاوتای زمانی ئەلمانی، هەروەها Haugbúiی شوێن‌بەند و Nachzehrer وەک خزمانی گەرمانی دیکە.
لە Grettis saga بۆ پچڕاندنی مردووی
ناوی گیانگانگر بە واتای ڕاستەوخۆ “ئەوەی دووبارە دەگەڕێتەوە”، و لە ڕەگەزێکەوە لەگەڵ وشەی ئەلمانی Wiedergänger پەیوەندیدارە. ئەفسانەی توندوتیژانەی گیانگانگر دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڤیکینگ و لە چەند ساگادا بەڵگە بۆی هەیە، لەوانە Grettis saga، Eyrbyggja saga و ساگای Erik ی سوور.
وەک هۆکاری گەڕانەوە زیاتر خۆکوشتن باودار بوو، چونکە بەپێی بیرکردنەوەی مەسیحی خۆکوژان نە بۆ بەهەشت و نە بۆ دۆزەخ گونجاو بوون، هەروەها کارە نەتەواوکراوانە کە مردووەکان بە ژیانی زیندووان دەبەستنەوە. لەم شێوەی کۆن و توندوتیژانەوە بە بوردابور دووەم تایبەتمەندییەک گەشەی سەند: پچڕاندنی مردووی، کە بەهۆیەوە گیانگانگر ئیتر بە ئاشکرا نامل نایکات، بەڵکو بە نهێنی نەخۆشی دەرووەکد دەکات.
لە بابەتی ئەفسانەیی بۆ ئایکۆنی ترسناکی نۆردیکی
گیانگانگر وێنای سکاندیناوی مردووی زیندووبووە دیاری کردووە و لە ساگاکاندا هەروەها لە کولتووری ترسناک و گشتی نۆردیکی هاوچەرخدا بەرچاوە، کە تیایدا مردووی بە جەستە زیندووبووە بابەتێکی دووبارەبووەوەیە.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، گیانگانگر باوەڕێکی مردووی زیندووبووەیی مەسیحی-دیزاینکراوە، کە تیایدا خۆکوژ بەبێ شوێنی پشوودان دەگەڕێتەوە، چونکە بەپێی بیرکردنەوەی مەسیحی نە بۆ بەهەشت و نە بۆ دۆزەخ گونجاو بوو. هەروەها وەک مۆدێلێکی ڕوونکردنەوە بۆ نەخۆشی و مردنی کتوپڕ، پچڕاندنی مردووی، خزمەت دەکات و وەک جۆرێکی ناوبژیوان لەنێوان مردووی بێ‌قەرار و ڤامپایر دادەنرێت.
سەرلابردن و بەربەستکردنی پچڕاندنی مردووی
وەک لە باری مردووی زیندووبووەی نۆردیکی بە گشتی، سەرلابردن، هەندێک جار لەگەڵ سووتاندنی دواتری تەرمەکە، وەک کاریگەرترین ڕێگا دژی گیانگانگر دادەنرێت. لە کۆگای هاوبەشی سکاندیناوی-گەرمانییەوە کوتکردنی داری، بارکردن و بەستنەوەی تەرمەکە زیاد دەکرێت، تاکو مردووەکە دووبارە گۆڕ بەجێنەهێڵێت.
لە ژیانی ڕۆژانەی زیندووان، ڕێوشوێنی زیاتر ڕێوشوێنەکانی گۆڕ تەواو دەکرد: ئاسن وەک کاریگەر دژی مردووی زیندووبووە باودار بوو، دەرگای پارێزراو، پارێزگاری بەرکەوتن، مەبەستی بەربەستکردنی هاتنە ژووری شەوانە بوو، و خوێ وەک ئامرازی پاکژکردن و پارێزگاری دژی هێزەکانی گیانگانگر بەکاردەهات.
گیانگانگر لە بەراوردی نۆردیکی و سلاڤی
گیانگانگر هاوتای زمانی و ماهیەتی Wiedergängerی ئەلمانییە؛ خزمانی نۆردیکی Draugr، Haugbúi و Afturganga دەگرێتەوە. لەبەر ئەوەی بەهۆی پچڕاندنی مردووی نەخۆشی دەهێنێت و بە جەستە لە گۆڕ زیندوو دەبێتەوە، لەگەڵ مردووی زیندووبووەی ئەورووپای خۆرهەڵات Strigoi و Upiór ماهیەتی خۆیان دەبینن و وەک قۆناغێکی پێش-ڤامپایری باکووری دادەنرێت.
پرسیارە باودارەکان دەربارەی گیانگانگر
ئایا گیانگانگر (Gjenganger) ڕۆحێکە؟
نەخێر، بە شێوەیەکی گشتی مردووێکی جەستەیی گەڕاوەتەوەیە، نەک بوونەوەرێکی تەنها ئیسیری. ئەو بە جەستە لە گۆڕ دەگەڕێتەوە و بەمە جیاوازە لە تەنها ڕۆحێکی پیشاندان.
چ شتێکە پیچاندنی مردوو؟
پیچاندنێکی شەوانەیە کە گیانگانگر بۆ خەوتووان دەیکات. لە شوێنەکەدا پێست شین و چۆکاو دەبێت، کە زۆربەی کات دەبووە هۆی نەخۆشی و مردن.
کێ دەبێتە گیانگانگر؟
زۆربەی کات خۆکوژان، چونکە بەگوێرەی بیرکردنەوەی مەسیحی نە بۆ بەهەشت و نە بۆ دۆزەخ گونجاو بوون، هەروەها کەسانی کارە چارەسەرنەکراویان هەبووە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- جەرمانی – هەموو بوونەوەرەکانی نەریتی جەرمانی
- هاوگبوی (Haugbúi) – دانیشتووی گۆڕی گردی سنووردار لە روایەتی نۆردی کۆن
- گەڕاوەتەوە (Wiedergänger)، ناخزێهر (Nachzehrer) – نامردووانی خزم لە نەریتی جەرمانی
- ستریگۆی (Strigoi) – نامردووی رومانیایی بە مۆتیفی نەخۆشی هاوشێوە
- ئاسن، پاراستنی بەربەست، خوێ – ئامرازی پاراستنی نەقلکراو
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتیی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک گەڕاوەتەوەیەکی ئیسکاندیناوی، گیانگانگر بەتایبەت بەهۆی پیچاندنی مردوو ناسراوە: مردووێکی بە جەستە کە پیچاندنی شەوانەی خەوتووان نەخۆش و هەندێک جار مردوو بەجێدەهێڵێت.
