Gabija، خاوەن ئاگری پیرشوانی لیتوانی

Gabija خودابانووە لە نەریتی بالتیکدا.

خاوەن ئاگری پیرشوانی، ئەوەی هەموو ئێوارەیەک بەخۆی دەخرێتە خەوتن. Gabija خودابانووی ئاگر و پیرشوانی لیتوانییە، و پێناسەکردنی خوارەوە ئەو بۆ بواری ماڵداری دیاری دەکات.

خودابانووبالتیک

Gabija

Gabija خودابانووی ئاگر و پیرشوانی لیتوانی-بالتیکییە و پاسەوانی ماڵ و خێزانە. ئاگری پیرشوان بەخۆی وەکوو Gabija دەپاڕێنرێتەوە: هەموو ئێوارەیەک پشکۆ بە خۆڵەمێش دائەپۆشرێت وەک بردنی بۆ خەوتن، و نان و خوێ وەکوو قوربانی پێشکەشی دەکرێت.

خۆشەویستییەکەی لایەنێکی تری هەیە: ئەگەر خودابانوو پشتگوێ بخرێت یا ئاگرەکەی گڵاو بکرێت، دەگوترێت کە دەگەڕێت و ماڵ دەسووتێنێت. چاودێری ئاگر لە دەست خاوەن خانووە، کۆنترین بەڵگەنامەی نووسراو لە لیستی خوداوەندانی Jan Lasicius دا هەیە، لە سالانی نزیک 1582.

بەکورتی: Gabija

جۆر: خودابانووی ئاگری پیرشوان، ئاگری کەسایەتیکراو
سەرچاوە: لیتوانیا، ساموگیتیا
دەقەکان: Lasicius، De diis Samagitarum (نزیکەی 1582)، نەریتی گەلی سەدەی 19 و 20
ماوە: یەکەم بەڵگە نزیکەی 1582، باوەڕی گەلی تا سەردەمی نوێ
دەرکەوتن: وەک پشیلە، لەقلەق، کەڵەشێر یا ژنێک بە جبەی سوور

ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان

سەردەمی دەقەکان

یەکەم بەڵگە لای Lasicius دیارە، نووسراوە نزیکەی 1582 و چاپکراوە لە 1615؛ بەشی ڕاستەقینەی ئاگرینی فۆلکلۆرییە لە سەدەی 19 و 20.

بواری باڵاوبوونەوە

لیتوانیا، بەتایبەت ساموگیتیا: لەوێ پاڕانی ئاگری پیرشوان وەکوو Gabija لە باوەڕی گەلیدا ڕەگ و ڕیشەی داکوتاوە.

دۆخی سەرچاوەکان

ناوەند: یەکەم بەڵگە لە لیستی خوداوەندانی Lasicius هەندێک بەنرخ و هەندێک نائیتمینانە دەبینرێت؛ داڕشتنی دەوڵەمەند لە نەریتی گەلی دواتردا سەرچاوەی هەیە.

ناو و شێوازەکان

لیتوانی: Gabija، بە شێوازی نووسینی جیاواز Gabieta و Gabeta. ڕەگی وشەکە جیاوازییان لەسەریان هەیە: یا لە لیتوانی gaubtiوە، بە واتای پۆشین و پارێزراندن، ئەوەی بەشیوەیەکی گونجاو بۆ داپۆشینی شەوانەی پشکۆیە، یا لە پیرۆزی Agatha وە بەڕێی شێوازێک بەناوی Gafija.

شێوە و کاریگەری

دەرکەوتن

Gabija ئاگری کەسایەتیکراوە. بە شێوەی ئاژەڵ وەک پشیلە، لەقلەق یا کەڵەشێر دەردەکەوێت، بە شێوەی مرۆیانە وەک ژنێک بە جبەی سوور؛ ئاگری پیرشوان جێگا و نیشانەیەتی.

کاردانەوە

وەکوو خودابانووی پیرشوان، Gabija ماڵ و خێزان دەپارێزێت؛ پاسەوانەکەی خاوەن خانووە. ئەگەر بێزار بکرێت یان بێباکیانە هەڵسوکەوتی لەگەڵ بکرێت، ئاگر دەگەڕێت و ماڵ دەسووتێنێت. ئەو خۆی خراپ نییە، بەڵام هێزی کە پیشاندەدات ڕووخێنەرە.

پیتیۀشی کوتوپڕ: Gabija

گرنگترین لایەنەکانی خواژنی بخاری بە یەک نەزەر.

کۆنتێکستی کەلتووری

کەسایەتی سەرەکی پاڕانی ئاگری پیرشوانی بالتیکی لیتوانی، یەکەم جار لای Lasicius بەڵگە دراوە، بەدوایدا بەدەوڵەمەندی لە نەریتی گەلیدا داڕشتراوە.

بەرپرسیارە بۆ

ماڵ و خێزان؛ چاودێری ئاگر و بەم شێوەیە پەیوەندی لەگەڵ خودابانوو بە خاوەن خانووەوە سپارراوە.

دەرکەوتن

ئاگری کەسایەتیکراو: وەک پشیلە، لەقلەق یا کەڵەشێر، بە شێوەی مرۆیانە وەک ژنێک بە جبەی سوور.

کارکرد

پاسەوانی، گەرمی و هێزی ماڵ؛ لە کاتی پشتگوێخستن هێزەکە بەپێچەوانەوە دەگۆڕدرێت، ئاگر دەگەڕێت و ڕووخاندن دەکات.

چۆنیەتی مامەڵەکردن

بردنی شەوانەی پشکۆ بۆ خەوتن بە خۆڵەمێش، قوربانیکردنی نان و خوێ، تابووی توندی پاکی سەبارەت بە ئاگر.

هاوتاکان

Vesta، Hestia و Agni وەک ئاگری پیرشوان و قوربانی؛ لە ناوخۆی بالتیکدا ڕۆحی ئاگری وشککردنەوە Jagaubis.

لە Lasicius بۆ نەریتی گەلی زیندوو

ڕەگی وشەکە جیاوازییان لەسەریان هەیە: یا لە لیتوانی gaubtiوە، بە واتای پۆشین و پارێزراندن، ئەوەی بەشیوەیەکی گونجاو بۆ داپۆشینی شەوانەی پشکۆیە، یا لە پیرۆزی Agatha وە بەڕێی شێوازێک بەناوی Gafija؛ شێوازەکانی تری نووسین Gabieta و Gabeta ن. کۆنترین بەڵگەنامەی نووسراو لە لیستی خوداوەندانی Jan Lasicius دا هەیە، De diis Samagitarum، نووسراوە نزیکەی 1582 و چاپکراوە لە 1615؛ ئەم لیستە بەشێوەیەک هەندێک بەنرخ و هەندێک نائیتمینانە دەبینرێت.

بەشی ڕاستەقینەی ئاگرینی فۆلکلۆرییە لە سەدەی 19 و 20: نەریتەکانی بردنی پشکۆ بۆ خەوتن، قوربانیکردنی نان و خوێ و چیرۆکەکانی ئاگر کە دەگەڕێت کاتێک پشتگوێ دەخرێت. لەم شایەتییانەوە Gabija وەک خاوەن ئاگری پیرشوان و پاسەوانی ماڵ دەردەکەوێت.

زیندووبووەوە و شیکردنەوە

Gabija لە بزوتنەوەی باوەڕی گەلی لیتوانی Romuva زیندووکراوەتەوە، بە ئایینی ئاگر و جەژنی Rasos؛ هەروەها وەک ناو و هێمای کولتووری بەردەوامە.

لە زانستی دین، Gabija نموونەیەکی نمونەیی پاڕانی بالتیکی ئاگری پیرشوانە بە فەرمانی پاکی و قوربانی خۆراک. سێ ڕوونکردنەوە پێویستە: یەکەم بەڵگە کورت و لە ڕووی سەرچاوەنایینییەوە ناسکە. سەرچاوەگرتن لە پیرۆزی Agatha لێکدانەوەیەکی هەڵکەوتی سینکرەتیستییە. و خودای بەروبووم Gabjauja دەبێت لە Gabija جیابکرێتەوە.

بردنی ئاگر بۆ خەوتن

ئاسایشدار بردنی شەوانەی پشکۆیە بۆ خەوتن بە خۆڵەمێش. نان و خوێ بۆ Gabija قوربانی دەکرێن، هەندێک جار قاپێک لە ئاوی پاک لەلای پیرشوان دادنرێت تاکوو خۆی بشوات. تابووی توندی پاکی هەیە: تفکردن بۆ ئاگر نییە، پێدانانانی تێدا نییە، گڵاوکردنی نییە. چاودێری ئاگر لە دەست خاوەن خانووە، ئەوەی هەروەها پەیوەندی ماڵ لەگەڵ خودابانووەکەی دەپارێزێت.

خودابانووانی پیرشوان لە ڕۆما تا لیتوانیا

گابیجا هاوتای ڤێستای (Vesta) ڕۆمانی، هێستیای (Hestia) یۆنانی و ئەگنیی (Agni) ڤیدییە، وەک ئاگری بنمالە و قوربانی، هەروەها هاوتای دایکی ئاگر لە لاتڤیا، ئوگونس ماتێ (Uguns māte)، و نێنا ئێ ڤاترێس (Nëna e Vatrës) ی ئەلبانییە. باوەڕی سلاڤی بە ماتکا گابیا (Matka Gabia) کە زۆر باڵاو بووە، بەڵگەی باشی نییە. لە ناو بەرهەمە بەلتیکەکاندا، ڕۆحی ئاگری وشککردنەوەی دانەوێڵە، یاگاوبیس (Jagaubis)، لە نزیکەوە پەیوەندیدارە پێی، کە هەردووکیان بەشێکن لە هەمان کۆمەڵگەی ئاگر، بەڵام ئەو یەکە بە فڕنی وشککردنەوەی دانەوێڵەوە بەستراوەتەوە، نەک بە بنمالەوە.

پرسیارە باوەکان دەربارەی Gabija

بردنی ئاگر بۆ خەوتن چی مانایان هەیە؟

هەموو ئێوارەیەک پشکۆ بە خۆڵەمێش دائەپۆشرێت بۆ ئەوەی Gabija بۆ ئارامی بخرێتە خەوتن؛ بەیانییان ئاگر دووبارە هەڵدەستێنرێتەوە.

بۆچی ماڵ دەسووتێت کاتێک پشتگوێ دەخرێت؟

بەپێی باوەڕ، ئاگری پشتگوێخراو یان گڵاوکراو دەگەڕێت، بەواتای ئەوەی کە لە کۆنترۆل دەردەچێت و ماڵ دەڕووخێنێت.

ئایا Gabija ئایینێکی کۆن و باش بەڵگەدارکراوە؟

یەکەم بەڵگە نزیکەی 1582 کورت و لە ڕووی سەرچاوەنایینییەوە ناسکە؛ داڕشتنی دەوڵەمەند لە نەریتی گەلی دواتردا سەرچاوەی هەیە.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

یاگائوبیس (Jagaubis) – ڕۆحی لیتوانیایی ئاگری وشککردنەوە
ڤێستا (Vesta) و هێستیا (Hestia) – خواژنانی چڵ و ماڵی ڕۆما و یۆنان
ئەگنی (Agni) – ئاگری قوربانیکردنی ڤیدی
مۆمی پارێزەر، خوێ، تیلیسم – ئامرازی پارێزەری بەمیراتوو
قوتوپاسی پارێزەر – کۆبینەوەیەکی گشتی لەسەر ئامرازی پارێزەر

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

کارە بنەڕەتییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.

وەک خواژنی ئاگر و خواژنی چڵ و ماڵی لیتوانیایی، گابیجا (Gabija) چاودێری و توندڕەوی پێکەوە دەبەستێتەوە: ئەوەی ئاگرەکەی چاودێری بکات و پاک بهێڵێتەوە، پارێزەری ماڵی خۆی بەدەستدەهێنێت؛ ئەوەی پشتگوێی بخات، بەپێی باوەڕی کۆن مەترسیدار دەبێت کە ئاگرەکە بە گەڕان بکەوێت.