ویلی-ویلی، شەیتانی خۆڵی دەشتودەر
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ویلی-ویلی گیانێکی ئەفسانەیی ئەبورجینییەکانی ئوسترالیایە.
کۆڵەکەی خۆڵ کە گیانێک لێی دەردەچێت. ویلی-ویلی شەیتانی خۆڵی دەشتودەرە.
ویلی-ویلی وشەیەکی ئوسترالییە بۆ گەردەلوول یان شەیتانی خۆڵ: کۆڵەکەیەکی سووڕاوی خۆڵ و گەڵا کە بەرز دەبێتەوە، وەک ئەوەی زۆر جار لەسەر دەشتودەر دەبینرێت.
دەبێت دوو ئاست بە ڕاستگۆیی جیا بکرێنەوە: لە زاراوەی ڕۆژانە، ویلی-ویلی چەمکێکی کەشناسیی بێ کولتوورە. بەڵام لە چەند کولتوورێکی ئەبورجینیدا، نەک هەموویان، گەردەلوول بە گیانەکان بەستراوەتەوە، هەندێکجار بە گیانی مەترسیدار؛ ڕوونکراوەتەوە کە دایک و باوکان منداڵانی خۆیان ئاگادار دەکەنەوە کە لە گەردەلوولەکە گیانێک دەتوانێت دەربکەوێت. ئەم بیرورایانە ناوچەیی و تایبەت بە کولتورن، نەک فێرکردنێکی یەکگرتووی گشتی ئەبورجینی.
جۆر: گەردەلوول و شەیتانی خۆڵ، بەشێکی وەک گیان لێک دراوەتەوە
سەرچاوە: ئەفسانەی ئەبورجینی و ئینگلیزیی ئوسترالیایی
دەق: بەڵگەنامەی زمانەوانی، ڕاپۆرتی ئیتنۆگرافی
ماوە: لە ئەفسانەی ئەبورجینی تا زمانی ئێستا
دیمەن: کۆڵەکەی سووڕاوی خۆڵ و گەڵای بەرزبووەتەوە
دەستەبەندی مێژوویی
سەردەمی دەقەکان
ئەم وشەیە بەشێکە لە چینی وشە بنچینەییەکانی ئەبورجینی لە ئینگلیزیی ئوسترالیایی؛ لێکدانەوەی گیانی ڕەگی خۆی لە ئەفسانەی ئەبورجینیدا دەبینێتەوە، بەکارهێنانی ڕۆژانەکەشی لە زمانی ئێستادا.
بواری باڵاوبوونەوە
ئوسترالیا، بەتایبەت باکووری خۆرئاوا: لەوێ سەرچاوەی وشەکە پێشبینی دەکرێت، و لەوێ شەیتانی خۆڵ بەشێکە لە ژیانی ڕۆژانەی دەشتودەر.
دۆخی سەرچاوەکان
لە ڕووی زمانەوانییەوە بە باشی بەڵگەنامەکراوە، لەنێویاندا لەلایەن دیکسون؛ بەڵام لێکدانەوەی ئایینی ناوچەیی و تایبەت بە کولتورە، نەک گشتی بۆ هەموو ئەبورجینییەکان.
ناو و شێوازەکان
زمانەکانی ئوسترالیا: بەگوێرەی ئەگەری زۆر، ویلی-ویلی ڕەگ و ڕیشەی لە یەکێک لە زمانەکانی ئەبورجینیی باکووری خۆرئاوای ئوسترالیا هەیە، زۆرجار ئاماژە بە یندجیبارندیی ناوچەی پیلبارا دەکرێت؛ فۆرمی دووباره‌بووەوە تایبەتمەندی وشە بنچینەییەکانی ئوسترالییە لە ئینگلیزیدا. زمانی سەرچاوە و واتای وردی بە تەواوی دیارینەکراوە.
شێوەی دەرکەوتن
دیمەن
ویلی-ویلی کۆڵەکەیەکی سووڕاوی خۆڵ و گەڵای بەرزبووەتەوە؛ لە لێکدانەوەی گیانیدا، ئەم بزوتنە دیارە بۆ بوونەوەرێکی نەبینراو.
کاریگەری
لە بەرباوردانی پەیوەندیدار، ویلی-ویلی نیشاندەری بوونی گیانێکە، هەندێکجار ئاگادارکەرەوە یان تۆڵەخوازانە، هەندێکجاریش تەنها شتێکە خۆی لێ دووردەخرێتەوە. ڕوونکراوەتەوە بەکارهێنانی پەرەپێدان: دایک و باوکان منداڵان ئاگادار دەکەنەوە کە لە گەردەلوولەکە گیانێک دەتوانێت دەربکەوێت.
زانیاری کوردیستانی: ویلی-ویلی
گرنگترین بواری گەردەلوولەکە لە یەک نیگادا.
دوو ئاست: چەمکێکی کەشناسیی بێ کولتوور لە ئینگلیزیی ئوسترالیایی، و لێکدانەوەیەکی ناوچەیی ئەبورجینی کە گەردەلوول وەک گیان لێک دەدرێتەوە.
خەڵکی دەشتودەر، بەتایبەت منداڵان: بەکارهێنانی پەرەپێدان ئاگاداریان دەکاتەوە کە لە گەردەلوولەکە گیانێک دەتوانێت دەربکەوێت.
کۆڵەکەیەکی سووڕاوی خۆڵ و گەڵای بەرزبووەتەوە؛ لە لێکدانەوەی گیانیدا، بزوتنی دیارە بۆ بوونەوەرێکی نەبینراو.
لە بەرباوردانی پەیوەندیدار، بوونی گیانێکە، هەندێکجار ئاگادارکەرەوە یان تۆڵەخوازانە، هەندێکجاریش تەنها شتێکە خۆی لێ دووردەخرێتەوە.
دووركەوتنەوە و مامەڵەی ڕێزانە، بەگوێرەی ناوچە جیاوازە؛ ڕێوڕەسمێکی یەکگرتوو و گشتیبوونپێدراو بەڵگەدار نییە.
ئاژانسی گیان-وەک-گەردەلوول لە سەرانسەری جیهان: پەیوەندی جینەکانی عەرەبی بە گەردەلوول و گەردەلوولی لاکۆتای یووم؛ لێکچوونەکە لە ڕووی مۆتیفەوەیە، بێ پەیوەندی مێژووی.
لە وشەی یندجیبارندی بۆ ئینگلیزیی ئوسترالیایی
دوو ئاست دەبێت جیا بکرێنەوە: چەمکی گشتی کەشناسیی ئوسترالیایی بێ ناوەرۆکی ئەفسانەیی، و بیروباوەڕی ئەبورجینی کە تێیدا گەردەلوول بە گیانەکان بەستراوەتەوە، هەندێکجار بە گیانی مەترسیدار. ئەم بیرورایانە ناوچەیی و تایبەت بە کولتورن، نەک فێرکردنێکی یەکگرتووی گشتی ئەبورجینی؛ فرەیی زمان و کولتووری زۆری ئەبورجینییەکان لەگەڵ سەدان گروپ ڕێگری لە بەکارهێنانی وتەی گشتی دەکات.
پەسندبوون لەنێوان زانستی کەش و ڕۆمانیکردن
ویلی-ویلی بەشێکی جێگیری ئینگلیزیی ئوسترالیایییە و لە کولتووری گشتیدا وەک دیاردەیەکی کەشناسی ناسراوە. لێکدانەوەی ئایینی زۆرجار بە شێوەیەکی ڕۆمانیکردن بە گشتی دەبینرێت.
لە ڕووی زانستی ئایینیوە، ویلی-ویلی لە لێکدانەوەی گیانیدا لەوانەیە ترسناک و ئاگادارکەرەوە بێت، بەڵام وەک هێرشبەرێکی کوشندە باس نەکراوە، زۆرینەی کات شتێکە بۆ دوورکەوتنەوە و ڕێزلێنان. ڕوونکردنەوەی گرنگ: ویلی-ویلی ئێستا بە گشتی هاوردەبووی گەردەلوولی گرمۆلە نییە، ئەم بەکارهێنانە کۆنە خەڵەتێنەرە، مەبەست شەیتانی بچووکی خۆڵە؛ هەروەها ئەو خودایەکی تاکە نییە و خودایەکی گشتی ئەبورجینی نییە، بەڵکو چەمکێکی گشتییە کە بارگاوی ئایینی جیاواز بەپێی ناوچە دەبینێت.
ڕێزگرتن بەجێی ڕێوڕەسم: مامەڵە لەگەڵ گەردەلوول
ڕێوڕەسمێکی یەکگرتوو و گشتیبوونپێدراو بەڵگەدار نییە؛ دووركەوتنەوە و مامەڵەی ڕێزانە لەگەڵ گەردەلوول لە ناوچەدا جێگیرن. بەهۆی فرەیی زمان و کولتووری زۆری ئەبورجینییەکان لەگەڵ سەدان گروپ، وتەی گشتی جددی نییە؛ ئەمە دەبێت بە ڕاستگۆیی بگوترێت. لەو شوێنانەی گەردەلوول وەک گیان لێک دەدرێتەوە، ڕوانگەی گوزارشتکراو دوورکەوتنەوە و ڕێزلێنانە، نەک ڕێوڕەسمێکی گەشەسەندووی دوورخستنەوە.
گیانی گەردەلوول لە سەرانسەری جیهان
لە سەرانسەری جیهاندا مۆتیفی گیان-وەک-گەردەلوول هەیە: لە ناوچەی عەرەبیدا گەردەلوولی خۆڵ بە جینەکان بەستراوەتەوە، کە زەوبعەة نمایەندەیەتی دەکات، لە ئەمریکای باکووریشدا ئەفسانەی لاکۆتا گەردەلوولی یووم دەناسێت. لێکچوونەکە لە ڕووی مۆتیفەوەیە، بێ پەیوەندی مێژووی. هەروەها گەردەلوولی فلیپینی بوهاوی بەشێکە لەم خێزانە مۆتیفییە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ویلی-ویلی
ویلی-ویلی چییە؟
وشەیەکی ئوسترالییە بۆ گەردەلوول یان شەیتانی خۆڵ، لە بەشێکی ئەفسانەی ئەبورجینیدا وەک گیان لێک دراوەتەوە.
ئایا ئەم گەردەلوولی گرمۆلەیی گرمۆلانەیە؟
ئێدی نەخێر. بەکارهێنانی کۆن بۆ گەردەلوولی گرمۆلە خەڵەتێنەرە؛ ئێستا مەبەست شەیتانی بچووکی خۆڵە.
ئایا ویلی-ویلی خودایەکە؟
نەخێر. چەمکێکی گشتییە کە بارگاوی ئایینی جیاواز بەپێی ناوچە دەبینێت، خودایەکی گشتی ئەبورجینی نییە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- یوم (Yum) – گەردەلوولی نەریتی لاکۆتا
- بوهاوی (Buhawi) – گەردەلوولی فلیپینی
- مامو (Mamu) – ڕۆحێکی تری نەریتی ئەبۆریجینال
- تیلیسم، سالڤیا (Salbei)، خوێ – ئامرازی پاراستنی نەریتی
- قوتوپاسی پاراستن – ئامرازەکانی پاراستن بە گشتی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە سەرچاوەییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وێلی-وێلی (Willy-Willy) وەک گەردەلوولێکی ئوسترالیایی بەشێکە لە ژیانی ڕۆژانەی ناوچەی ئاوت‌بەک؛ لەو شوێنانەی کە ئەم گەردەلوولە وەک ڕۆحێک لێک دەدرێتەوە، تاکو ئێستاش شتێکی ڕێزلێنراو دەمێنێتەوە، بەگوێرەی ناوچەکان جیاوازە و هەرگیز نەبووەتە خوداوەندێکی یەکگرتوو.
