نگای، بەدیهێنەری کیکویو و ماسای
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
نگای خودایەکە لە نەریتی ئەفریقای ڕۆژهەلات.
بەدیهێنەر و خودای بارانە، نیشتەجێی کێوی کینیایە. نگای بەدیهێنەری کیکویو و ماسایە.
نگای، کە لەلای ماسای بە ئێنکای (Enkai) ناسراوە و لەلای مێرو بە موڕونگو (Múrungu)، بەرزترین خودای گەلانی کیکویو و ماسایە لە ئەفریقای ڕۆژهەلات. ئەو بەدیهێنەر و خودای بارانە، نیشتەجێی کێوی کینیا یان کێوانی پیرۆزە، و کیکویوکان بەرەو کێوەکە نوێژ دەکەن.
نگای بەشێوەیەکی بنەڕەتی نادیار و ماوراتاییە و لە دیاردەکانی سرووشتی وەکوو گرمە، بروسکە، کەوانی ئاسمانی و خۆر و هەروەها لە دارە هەنجیرەکانی پیرۆز دەردەکەوێت. کێوەکە نیشتەجێی ئەوە و ئاراستەی نوێژکردنە، نەک شێوەی ئەو.
جۆر: بەرزترین خودا، بەدیهێنەر، خودای باران و بەروبووم
سەرچاوە: کیکویو و ماسای، ناوەندی کینیا و باکووری تانزانیا
دەقەکان: نەریتی زارەکی، ئێتنۆگرافیا لە ساڵی 1938ەوە
ماوە: نەریتی زارەکی تا سەردەمی ئێستا
دیمەن: نادیار، دەردەکەوێت لە دیاردەکانی سرووشتی
پێناسەی ڕوایەت
سەردەمی دەقەکان
نەریتی زارەکی؛ بەڵگەنامەکردنی زانستی لە ساڵی 1938 بە کتێبی جۆمۆ کینیاتا Facing Mount Kenya دەستپێدەکات، کە یەکەم ئێتنۆگرافیای ئەکادیمی کیکویوییەکە دەربارەی گەلی خۆی.
بواری باڵاوبوونەوە
ناوەندی کینیا و باکووری تانزانیا: گەلانی کیکویو و ماسای و گەلانی خزمیانی وەکوو مێرو و کامبا.
دۆخی سەرچاوەکان
بە باشی بەڵگەدارکراوە، سەرەکی لەلای کینیاتا، هەروەها لە بەرهەمە ستانداردەکانی زانستی ئایینی مبیتی و مێژووی موریوکی.
ناو و شێوازەکان
کیکویو: نگای، لە زمانی ماا بە ئێنگای یان ئێنکای، لە ژینگەی مێرو و کامبا بە موڕونگو. ناوی جێگری کیکویو، موِوینی-نیاگا، بە واتای گەورەی درەوشاوەیی دێت، پەیوەستە بە کیرینیاگا، کێوی کینیا، ئەوەی درەوشاوەیی هەیە، بەگوێرەی لووتکەکانی بەفرپۆشی. لە زمانی ماا، ئێنکای بەیەکەوە واتای ئاسمان و بارانیشە.
دیمەن و دەرکەوتن
دیمەن
نگای بەشێوەیەکی بنەڕەتی نادیار و ماوراتاییە و لە دیاردەکانی سرووشتی، لە گرمە، بروسکە، کەوانی ئاسمانی، ئەستێرەی کاژاوی و خۆر و هەروەها لە دارە هەنجیرەکانی پیرۆز، موگومۆ، دەردەکەوێت. ئەو نییە کێودانیشتوویەکی مرۆڤشێوە بە واتای دیمەنیدار.
کاریگەری
نگای بەدیهێنەر و ڕاگرەکەیە، سەرچاوەی زەوی، باران، بەروبووم، ڕوەک و ئاژەڵ؛ ئەو باران دەنێرێت و دەیبڕێت. لەلای ماسای، سیفەتێکی دووگۆنیانی هەیە وەکوو ئێنکای نارۆک، خودای ڕەش و بەڕێز، و ئێنکای نانیۆکی، خودای سوور و تووڕە.
پرۆفایل: نگای
گرنگترین لایەنەکانی خودای بەرز بە نەزەرێکی خێرا.
خودای بەرزی ئاسمانی بە شێوازی ئەفریقای ڕۆژهەلات لەلای کیکویو، ماسای و گەلانی خزمیان؛ موڕونگو خزمی شێوازەکانی موڵونگۆی ناوچەی بانتوو.
زەوی، باران، بەروبووم، ڕوەک و ئاژەڵ: نگای بەدیهێنەر و ڕاگرەکەیە، ئەوەی باران دەنێرێت و دەیبڕێت.
هیچ شێوەی وێنەیی نییە: نگای نادیارە و لە گرمە، بروسکە، کەوانی ئاسمانی، ئەستێرەی کاژاوی، خۆر و دارە هەنجیرەکانی پیرۆز دەردەکەوێت.
بەدیهێنەر، خودای باران و بەروبووم؛ لەلای ماسای دووگۆنیانی وەکوو خودای ڕەش و بەڕێز و خودای سوور و تووڕە.
نوێژ و قوربانیکردنی ئاژەڵ بەرەو کێوی کینیا، بەشێوەیەکی نەریتی لەژێر دارە هەنجیرەکانی پیرۆزی موگومۆ و لەلایەن پیران؛ هیچ سیستەمی کاهین-پەرستگا نییە.
خودا بەرزەکانی ئەفریقا وەکوو شێوازەکانی موڵونگۆی ناوچەی بانتوو؛ ئایینی نیشتەجێبوونی کێوی لە ڕووی جۆرەکانەوە لە ئۆلیمپۆس دەچێت.
موِوینی-نیاگا: گەورەی درەوشاوەیی و کێوەکەی
نگای، لە زمانی ماا بە ئێنگای یان ئێنکای، لە ژینگەی مێرو و کامبا بە موڕونگو: تەنانەت ناوەکانیش تۆڕی نەریتی خزمیان دەردەخەن. ناوی جێگری کیکویو موِوینی-نیاگا، گەورەی درەوشاوەیی، پەیوەستە بە کیرینیاگا، کێوی کینیا، ئەوەی درەوشاوەیی هەیە، بەگوێرەی لووتکەکانی بەفرپۆشی. لە زمانی ماا، ئێنکای بەیەکەوە واتای ئاسمان و بارانیشە.
بەڵگەی کلاسیکی کتێبی جۆمۆ کینیاتاست، Facing Mount Kenya ساڵی 1938، یەکەم ئێتنۆگرافیای ئەکادیمی کیکویوییەکە دەربارەی گەلی خۆی. کیکویوکان بەرەو کێوی کینیا نوێژ دەکەن، کە وەکوو نیشتەجێیی نگای دانراوە؛ ماساییان ئۆل دوینیۆ لینگای، کێوی خودا لە باکووری تانزانیا، وەکوو نیشتەجێ دەپەرستن.
لە ناوی کێوەوە بۆ ناوی وڵات
ناوی وڵاتی کینیا ئەگەری زۆرەوە لە ناوی کێوەکە وەرگیراوە، هەرچەندە وردەکاری وەرگرتنی ناوەکە هێشتا مشتومڕی لەسەرە. نگای و Facing Mount Kenya بنەڕەتین بۆ ناسنامەی نەتەوەیی کینیا؛ ئەمڕۆ نگای هەروەها لە ناوچەی گاوردانی مەسیحیدا وەکوو وەرگێڕان بۆ خودا بەکاردێت.
لە ڕووی زانستی ئایینییەوە، نگای بە باشی و سەرەکی لەلای کینیاتا بەڵگەدارکراوە. ڕوونکردنەوەی گرنگ: نگای ڕۆحی کێو نییە، بەڵکوو خودای بەرزی ماوراتاییە، کێوەکە نیشتەجێ و ئاراستەیە، نەک شێوەی ئەو؛ هەروەها نگایی کیکویوی کێوی کینیا و ئێنکایی ماسای ئۆل دوینیۆ لینگای نەریتی خزمن بەڵام نەک وەکیک، هەریەکە شێوازی خۆی هەیە.
نوێژ و قوربانیکردن لەژێر دارە هەنجیرەکانی پیرۆز
کیکویوکان نوێژ و قوربانیکردن بەرەو کێوی کینیا دەکەن، کە وەکوو نیشتەجێیی نگای دانراوە؛ نوێژ و قوربانیکردنی ئاژەڵ بەشێوەیەکی نەریتی لەژێر دارە هەنجیرەکانی پیرۆزی موگومۆ پێشکەش دەکرێن، زۆربەی جار لەلایەن پیران. ماساییان ئۆل دوینیۆ لینگای، کێوی خودا لە باکووری تانزانیا، وەکوو نیشتەجێ دەپەرستن. هیچ سیستەمی کاهین-پەرستگا بوونی نییە، بەڵکوو نەریتی پیران و خێزانە.
بەراوردی خودا بەرزەکان و نیشتەجێی کێوی
نگای خودایەکی بەرزی ئاسمانی کلاسیکی بە شێوازی ئەفریقای ڕۆژهەلاتە، بەندی کێوێکی پیرۆزەوە، هاوشێوەی خودا بەرزەکانی دیکەی ئەفریقا وەکوو شێوازەکانی موڵونگۆی ناوچەی بانتوو، کە موڕونگو خزمی ئەوانە. ئایینی نیشتەجێبوونی کێو لە ڕووی جۆرەکانەوە لە ئۆلیمپۆس دەچێت، نیشتەجێی خوداکان لە دەوری زیوس؛ لەنێو هێزەکانی کێوی نەریتەکانی دیکەدا، هەروەها ماچێن پومرای تیبەتی بۆ بەراوردکردن پێشکەش دەکرێت.
پرسیارە باوەکان دەربارەی نگای
نگای کێیە؟
بەرزترین خودای کیکویو و ماسای، بەدیهێنەر و خودای باران، نیشتەجێی کێوی کینیا.
ئایا نگای ڕۆحی کێوێکە؟
نەخێر. ئەو خودایەکی بەرزی ماوراتاییە؛ کێوەکە نیشتەجێی ئەوە و ئاراستەی نوێژکردنە.
ئایا نگایی کیکویو و ئێنکایی ماسای یەکسانن؟
ئەوان نەریتی خزمن بەڵام نەک وەکیک، هەریەکە شێوازی خۆی هەیە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- زیوس (Zeus) – ئۆلیمپۆس وەک لاسایی جۆرەکانی جێی نیشتەجێبوونی خواوەند لەسەر چیا
- ماچن پۆمرا (Machen Pomra) – خودای چیای تیبەتی بۆ بەراوردکردن
- تیلیسم، بخوور سووتاندن، مۆمی پاراستن – ئامرازی پاراستنی بەمیراتگوازراو
- قوتوپاسی پاراستن – کۆدیمانەیەکی گشتی لەسەر ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە پێرستی سەرچاوەکان.
وەک بەرزترین خودای گیکویو (Kikuyu) و خودای چیای کینیا (Mount Kenya)، نگای (Ngai) بەرزی و پەیوەندی بە شوێن یەکدەگرێتەوە: ئەو لە هەموو شوێنێک کاریگەرە، بەڵام نوێژ ڕوو لە لووتکەی درەوشاوەی چیاکەی دەکرێت.
