ئینگێلوورز – گیایی پارێزەری بۆ ماڵ و کۆشک

ئینگێلوورز (Angelica archangelica) ڕوەکێکی باڵادار و بۆنخۆشی خانەوادەی گوڵدەریی، کە زیاتر لە باکوور و ناوەڕاستی ئەورووپا نیشتەجێیە. ڕەگی بەهێز و بۆنی تیژی، ناوبانگی وەک ڕوەکی چاکەرەوە و پارێزەری گرنگی ناوچەی باکووری داهێناوە.

ناوی گەلی وەک “ئانگستوورز”، “بروستوورز” و “زاوبەروورز” ئاماژە بە بەرینی ئەو هێزانەن کە پێی بەخشراون، لە کاریگەری پارێزەری تا بەکارهێنانی ناوخۆیی-پزیشکی.

ئەفسانەی ناونانەکە دەگێڕێتەوە کە لە کاتی گەڵاوێکی سەختدا، فریشتەیەکی گەورە لە خەونی ڕاهیبێک یا چاکەرەوەیەکدا ئینگێلوورزی وەک ڕوەکی ڕزگاریخواز نیشان داوە. پزیشک و چاکەرەوانیش دواتر ڕەگەکەیان لە باڵدا هەڵگرت و لێویشیان دەگرت بۆ ئەوەی خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن.

لە دووزەکانی فارۆ، لە کاتی گەڵاوی زۆردا ئینگێلوورز بە کۆمەڵ ڕوواندرا و دواتر لە گورستانەکاندا چاندرا، شێوازێک کە پەیوەندی نزیکی نێوان مردن، پاراستن و ئەم ڕوەکە لە گێڕانەوەی باکووری بەڵگە دەدەت.

لە ناوچەی زمانی ئەڵمانی، ئینگێلوورز لە سەردەمی ناوەڕاستەوە وەک بەشێک لە باغی ئاینخانەکان بەڵگەدار کراوە، کە لەوێوە بۆ گێڕانەوەی پارێزەری کوێستانیش ڕایگەیشتووە.

بەپێی گێڕانەوە، ئینگێلوورز لە ڕێگەی پەیوەندی نزیکی خۆیەوە بە بۆشایی ئاسمانی و فریشتەییەوە دەپارێزێت، پەیوەندییەک کە تەنانەت لە ناوەکەیدا دەرکەوتووە. وەک ڕوەکێک کە دۆزینەوەی خۆی بۆ فریشتەیەکی گەورە دەگەڕێتەوە، هێزێکی پێدراوە کە لە بنەڕەتدا بەرامبەر بە خراپە ڕادەوەستێت.

کاتێک لە ماڵدا دانرابوو یا وەک پارچەیەکی ڕەگ لە ناخی خانووەکەدا هەڵگیرابوو، پێبووایە کە ئینگێلوورز نەک تەنیا ڕۆحی خراپ، بەڵکوو قسەی خراپ و ناکۆکیش لە دوور بگرێت، تایبەتمەندییەک کە ئەم ڕوەکە دەخاتە چوارچێوەی گشتیتری پاراستنی کۆمەڵایەتی: پاراستن لە دووبەرەکی وەک گرنگ سەیر دەکرا وەک پاراستن لە هێزی نادیار.

ئینگێلوورز بەتایبەت لە ناوچەی باکووری ئەورووپا، لە سکاندیناڤیا، ئایسلەندا و دووزەکانی فارۆ، ڕەگی قووڵی لە باوەڕی گەلیدا هەیە. لەوێ نەک تەنیا وەک ڕوەکی چاکەرەوە، بەڵکوو وەک ڕوەکی خۆراکیش بەنرخ دانرابوو، کە قۆرزی خۆراوی خواردرابووە.

لە ناوچەی زمانی ئەڵمانی، ئەم ڕوەکە لە ڕێگەی باغی ئاینخانەکانەوە بڵاو بۆوە و خرایە ناو گێڕانەوەی گیای پارێزەری گشتی، لەوێ لەگەڵ گیای وەک جۆهانیسکراوت و کۆنیگسکێرزە شوێنی خۆی دۆزییەوە. ئاوی ئانجێلیکا کە لە ڕەگ دروستکرابوو، لە چەندین ناوچەی ئەورووپادا بۆ خاوێنکردنەوەی ژوور و کەلوپەل بەکارهاتووە، بەگوێرەی شێوازێکی هاوشێوە لەگەڵ ئاوی گیایی تر.

گێڕانەوە زیاتر ئینگێلوورز بەرامبەر ڕۆحی خراپ بەکاردەهێنێت کە دیارە ماڵ و کۆشک تووشی دەکردن، بەم شێوەیە لە چوارچێوەی گشتیتری پاراستنی ماڵدا دادەنرێت. لەگەڵ ئەمەشدا وەک پارێزەرێک لە بوختان، قسەخراپ و ناکۆکی لە ناخی خانووەکەدا سەیر دەکرێت، تایبەتمەندییەکی کۆمەڵایەتی کە بۆ گیای پارێزەر جێی سەرنجە.

لە پەیوەندی لەگەڵ ئەفسانەی گەڵاو، ئینگێلوورز هەروەها وەک پارێزەرێک لە دووچووی نەخۆشی و گەڵاو باس دەکرێت، بیرۆکەیەک کە لە گێڕانەوەوە هاتووە و هیچ بنەمای پزیشکی نییە. کۆمپاسی پاراستن ئەم دیمەنانەی تەهدید بە وردی نوسیوەتەوە.

بەپێی شێوازی نەریتی، پارچەیەک لە ڕەگی وشکبووە لە ماڵدا هەڵدەگیرا یا لە دەرگای چوونەژوورەوە دادەنرا، بۆ پاراستنی ماڵ و کۆشک لە ڕۆحی خراپ و بوختان. هەڵگرتنی پارچەیەکی بچووکی ڕەگ لەسەر لەشیش بەڵگەدارکراوە.

ئاوی ئانجێلیکا، کە لە ڕەگ و تۆو دیستیل کراوە، بۆ سپرینکردنی ژوورەکان بەکارهاتووە، بە شێوازێکی هاوشێوە لەگەڵ ئاوی ئایزنکراوت لە گیای پارێزەری تردا. ئینگێلوورز هەروەها هەندێک جار لەگەڵ جۆهانیسکراوت تێکەڵ کراوە بۆ بەهێزکردنی کاریگەری پاراستنی خانووەکە.

سنوورێکی ئەم گێڕانەوە لەوەدایە کە ئینگێلوورز یەکێکە لە خانەوادەی گوڵدەریی توڕترەکان کە زیاتر ڕۆنی ئۆتەری تێدایە، ئەمەش لە خودی باوەڕی گەلیدا ئاماژەیەک بووە بۆ وریایی لە بەکارهێنانی بەڕێژە و شێواز.