هوراکان، سیانیه‌ی بروسکەی پۆپۆل ڤوه
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
هوراکان خودایەکە لە داستانی مایاییان.
دڵی ئاسمان: گەردەلوول، بروسکه و بەدیهێنان لە یەک شتدا. ئەم پرۆفایلە سیانیه‌ی بروسکه دەناسێنێت کە گەردەلوول و بەدیهێنان یەک دەخاتەوە.
هوراکان، دڵی ئاسمان، خودای گەردەلوول، با و بروسکه‌ی مایاییانی کیچیه‌یه و خودایەکی بەدیهێنەرە لە پۆپۆل ڤوه. ئەو بەشدارە لە هەموو هەوڵەکانی بەدیهێنان و هۆکارە بۆ لافاوی گەورە بەسەر مرۆڤانی داری سپاسنەزانەوە.
هوراکان کەسایەتییەکی تاکە مرۆڤ-شێوە نییە، بەڵکو سیانیه‌یەکە لە ڕەهەندەکانی بروسکه و گەردەلوول. ناوی ئەو بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە پاش وشەی هوریکان (Hurrikan)ـدایە، بەڵام لەگەڵ سنوورێکی گرنگ: پێشینەی ڕاستەوخۆی ئەورووپی، وشەی تاینۆیی (Taíno) کارایبییە.
جۆر: خودای گەردەلوول، با و بروسکه، کەسایەتی بەدیهێنەر
سەرچاوە: مایاییانی کیچیه‌ی پاش کلاسیکی
دەقەکان: پۆپۆل ڤوه
سەردەم: پاش کلاسیکی، گوازراوەتەوە لە پۆپۆل ڤوه‌ی سەردەمی کۆلۆنی
دەرکەوتن: نەک کەسایەتییەکی تاک، بەڵکو سیانیه‌یەکی بروسکه
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ئەم کەسایەتییە هی کولتووری مایاییانی کیچیه‌ی پاش کلاسیکییە؛ سەرچاوەی سەرەکی پۆپۆل ڤوه‌یە، کتێبی پیرۆزی کیچیه‌یان.
بواری باڵاوبوونەوە
هەرێمی بەرزی گواتیمالا، ناوچەی سەرەکی مایاییانی کیچیه و شوێنی ڕووداوی پۆپۆل ڤوه.
دۆخی سەرچاوەکان
سەرچاوەکان باشن، بەڵام لە بنەڕەتدا پشت بە یەک دەق دەبەستن: پۆپۆل ڤوه لەگەڵ چیرۆکەکانی بەدیهێنانی.
ناو و شێوازەکان
کیچیه: ناوەکە وەکوو Jun Raqan لێک دەدرێتەوە، مانای «یەک قاچ» یا «یەک‌قاچی»، لە ڕوانگەی وێنەیی پەیوەستە بە خودای بروسکەی یەک‌قاچی K’awiil؛ شایەتانی تێدلۆک وشەی raqan وەکو ژماردنکاری بۆ زیندووان لێک دەدەنەوە، بۆیە لەوانەیە مانای یەک قاچ لەوانەیە مانای «بێ‌وێنە» بگرێتەوە. پێشینەی ڕاستەوخۆی ئەورووپی وشەی هوریکان، وشەی تاینۆیی کارایبی hurakánـە؛ ئایا ناوی مایایی و وشەی تاینۆیی هەمان سەرچاوەیان هەیە یا نا، لە بارەیدا زانستی جیاوازیی هەیە.
دیمەن و ڕەفتار
دەرکەوتن
هوراکان کەسایەتییەکی تاکی مرۆڤ-شێوە نییە، بەڵکو سیانیه‌یەکە لە ڕەهەندەکانی بروسکه و گەردەلوول لەژێر ناونیشانی دڵی ئاسمان: کاکولها هوراکان، بروسکه گەورەی هەورهەورە، چیپی-کاکولها، بچووکترین بروسکه یا بریسکه، و ڕاخا-کاکولها، بروسکه سەوز یا کتوپڕ. ئایکۆنۆگرافیای ئەم کەسایەتییە هەر بروسکەیە، یەک قاچ لە ئاسمانەوە بۆ زەوی.
کارتێکردن
وەکو دڵی ئاسمان، هوراکان بەشدارە لە هەموو چوار هەوڵەکانی بەدیهێنان و لەگەڵ کۆکۆماتز (Ququmatz) و تیپیو (Tepeu) دووبارە بانگی زەوی دەکات. ئەو هۆکارە بۆ لافاوی گەورە کە مرۆڤانی داری سپاسنەزان لەناودەبات، دەبنە مامز؛ تەنها مرۆڤانی گەنمەشامی سەرکەوتوو دەبن.
پرۆفایل: هوراکان
گرنگترین ڕەهەندەکانی دڵی ئاسمان بە یەک نیگا.
کەسایەتی بەدیهێنەر و گەردەلوولی مایاییانی کیچیه لە پۆپۆل ڤوه، لە ڕوانگەی وێنەیی پەیوەستە بە خودای بروسکەی یەک‌قاچی K’awiil.
ئەفسانەی بەدیهێنان: هوراکان بەشدارە لە هەموو هەوڵەکانی بەدیهێنان، لە ئاژەڵان بگرە تا لای و دار تاوەکو مرۆڤانی گەنمەشا.
کەسایەتییەکی تاک نییە، بەڵکو سیانیه‌ی بروسکەی کاکولها هوراکان، چیپی-کاکولها و ڕاخا-کاکولهایە؛ وێنەکە بروسکەیە وەکو یەک قاچ لە ئاسمانەوە بۆ زەوی.
گەردەلوول، با و بروسکه هەروەها بەدیهێنان؛ لە دادگای سزادان هوراکان هۆکارە بۆ لافاوی گەورە بەسەر مرۆڤانی داوە.
بەسەختی دەستنیشان دەکرێت: بۆ هوراکان وەکو کەسایەتییەکی کیشی سەربەخۆ، بەرکەوتنی شوێنی کیش یا ڕێوڕەسمی قوربانیدانی دۆکیومێنتکراو بە دەگمەن هەیە.
گواباڵنسێکس (Guabancex) لە کارایب، هەروەها K’awiil، کۆسیخۆ (Cocijo) و تۆهیل (Tohil)؛ وەکو هێزی ئاسمانی لە تێزکاتلیپۆکا (Tezcatlipoca) دەچێت.
جون ڕاقان: یەک قاچ، یەک ناو، یەک وشەی جیهانی
ناوی هوراکان وەکو کیچیه‌ی Jun Raqan لێک دەدرێتەوە، «یەک قاچ» یا «یەک‌قاچی»، کە لە ڕوانگەی وێنەیی گونجاوە لەگەڵ خودای بروسکەی یەک‌قاچی K’awiil: بروسکه ئەو یەک قاچەیە کە لە ئاسمانەوە دەگاتە زەوی. شایەتانی تێدلۆک وشەی raqan وەکو ژماردنکاری بۆ زیندووان لێک دەدەنەوە، بۆیە ناوەکە لەوانەیە مانای «بێ‌وێنە» بگرێتەوە. سەرچاوەی سەرەکی پۆپۆل ڤوه‌یە.
لەوێ، هوراکان دڵی ئاسمانە و بەشدارە لە هەموو چوار هەوڵەکانی بەدیهێنان: لەگەڵ کۆکۆماتز و تیپیو دووبارە بانگی زەوی دەکات. مرۆڤانی داری سپاسنەزان لەڕێگای لافاوی گەورەوە لەناودەبات، دەبنە مامز؛ تەنها مرۆڤانی دروستکراو لە گەنمەشا سەردەکەون.
لە دڵی ئاسمانەوە بۆ هوریکان
هوراکان بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ سەرچاوەی ناوی وشەی هوریکانە، لەگەڵ سنوورێکی گرنگ: پێشینەی ڕاستەوخۆی ئەورووپی، وشەی تاینۆیی کارایبی hurakánـە، و ئایا ناوی مایایی و وشەی تاینۆیی هەمان سەرچاوەیان هەیە یا نا، لە بارەیدا جیاوازیی زانستی هەیە. لە کولتووری گشتیدا بەرچاوی زۆرە؛ پۆپۆل ڤوه بنەمای ناسراوییەکەیەتی.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، هوراکان تەنها کەسایەتییەکی ئەفسانەیی بەدیهێنانە، نەک ئیفریت؛ مۆتیفی سزادان و لافاو تەنها بەشێکی چیرۆکییە. ڕوونکردنەوەی گرنگ: ئەو سەرچاوەی ڕاستەوخۆی وشەی هوریکان نییە، پێشینەی ڕاستەوخۆ وشەی کارایبییە. ئەو خودایەکی تاک نییە، بەڵکو سیانیه‌یەک. هەروەها جون ڕاقان بەواتای وشەیی «یەک قاچ»ـە، بەڵام لەوانەیە مانای «بێ‌وێنە»ش بگرێتەوە.
بەلگەی کیش: کەسایەتییەکی ئەدەبی
بۆ هوراکان وەکو کەسایەتییەکی کیشی سەربەخۆ، بەرکەوتنی شوێنی کیش یا ڕێوڕەسمی قوربانیدانی بەڵگەدار بەشێوەیەکی شوێنارکراوی شوێنپیدانراو نییە؛ ئەو سەرەکیترین کەسایەتییەکی بەدیهێنانی ئەدەبی-ئەفسانەییە. ئایکۆنۆگرافیای پەیوەندیدار بۆ خودای بروسکه K’awiil لە سەردەمی کلاسیکی بەلگە زۆری هەیە، بەڵام هاوتای کیشی هوراکانی دۆکیومێنتکراو نییە. بۆیە ناتوانرێت ڕێوڕەسمی دیاریکراو بخرێتە ڕوو؛ مامەڵەکردن لەگەڵ هوراکان مامەڵەکردنە لەگەڵ دەقێک، پۆپۆل ڤوه.
خودا بروسکه‌کان، هێزەکانی ئاسمان و کارایب
هوراکان پەیوەندیدارە بە K’awiil یا بۆلۆن تزاکاب (Bolon Tzacab)ی یوکاتیکی، کۆسیخۆی زاپۆتیکی و تۆهیلی خودای کیچیه‌کان؛ وەکو هێزی ئاسمانی لە تێزکاتلیپۆکای ئازتیکی دەچێت. لە خودی پۆپۆل ڤوهدا، کۆکۆماتز لەلایەوەیە، بەڵام هەردووکیان بە ڕوونی جیاواز دەمێننەوە: هوراکان سیانیه‌ی بروسکەی ئاسمانە، کۆکۆماتز مارە کوئتزالییەکە کە کیشی پەرستگای بەلگەدار هەیە. لە کارایب، کەسایەتی گەردەلوولی تاینۆیی گواباڵنسێکس لەگەڵی دەگونجێت، هەرچەندە پەیوەندی ناوان جیاواز جیاوازیی هەیە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی هوراکان
مانای دڵی ئاسمان چییە؟
ئەمە پێناسەیەکی هوراکانە وەک هێزی بەدیهێنەر و هەورەتریشقە، کە لەژێر ئەو ناوەدا وەک سێیانێکی لایەنی هەورەتریشقە کاردەکات.
ئایا وشەی هوریکان لەم ناوەوە هاتووە؟
تەنها بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ. سەرچاوەی ڕاستەوخۆ وشەیەکی تاینۆیی کاریبییە؛ سەرچاوەیەکی هاوبەش هێشتا مشتومڕی لەسەرە.
ئایا هوراکان تاکە شێوەیەکی تایبەتە؟
نەخێر. ئەو سێیانێکە پێکهاتووە لە سێ لایەنی هەورەتریشقە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- کوکوماتز – هاوبەشی بەدیهێنان لە پۆپۆل ڤوه
- گواباننکس – خواوەندی زەمیی گەردەلوولی کاریبی سەبارەت بە پرسیاری هوریکان
- تێزکاتلیپۆکا – هێزی ئاسمانی ئازتێکی وەک بەراوردکردن
- تیلیسم، کەندی پاڕاستن، خوێ – ئامرازی پاراستنی ڕاگوێزراو
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک دڵی ئاسمان، هوراکان خوداوەندی گەردەلوولی مایایی پۆپۆل ڤوهە: نەک شێوەیەکی تاکە، بەڵکو سێیانێکە لە هەورەتریشقە، کە جیهانی بەدیهێناوە، لافاوی ناردووە و ناوی خۆی هەتا وشەی کەشوهەوامان لەم سەردەمەدا گەیاندووە.
