گائان، هێزی بەرەکەت لە چیا پیرۆزەکان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
گائان ڕوحی گێڕانەوەی ئاپاچین.
ڕوحی چیای خواستراو، کە لەلایەن کراون دانسەرزەکانەوە دەردەبڕدرێت. گائان روحی چیاکانە لە ڕوایەتی هۆزی ئاپاچی لە ئەمریکای باکوور.
گائان، بە ڕوونووسی سادە گائان، هەروەها گان یان مۆنتین سپیریتس ناسراون، ڕوحی چیاکانی ئاپاچین. لە چیا و ئەشکەوتە پیرۆزەکانی باشووری ڕۆژاوا نیشتەجێن و بە هێزی خواستراوی پاراستن، چاکبوونەوە و بەرەکەت دانراون.
لە ئایینەکاندا، لەلایەن سەماکارانی موکاپۆشەوە دەردەبڕدرێن، کراون دانسەرز. لەبەر ڕێزگرتن لە ئایینی زیندووی ئاپاچی، وردەکاری پیرۆز بە ئاگایی لەم پەڕەیەدا ناهێنرێنە کاربردن: زۆربەی زانیاریی ئایینی پاراستراوە و بۆ کەسانی دەرەوە نییە.
جۆر: ڕوحی چیای خواستراو، هێزی پاراستن، چاکبوونەوە و بەرەکەت
سەرچاوە: گێڕانەوەی مێسکالێرۆ، چیریکاهوا و وایت مۆنتین ئاپاچی
دەقەکان: گێڕانەوەی دەمی، ئێتنۆگرافیای بڵاوکراوە لە ساڵی ١٩٤١ەوە بەدواوە
ماوە: نەریتی دەمی هەتا سەردەمی زیندووی ئێستا
دەرکەوتن: سەماکاری موکاپۆش بە موکاپۆشی سەر و تاجێکی سەرەوە
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
گێڕانەوەکە دەمییە؛ ئێتنۆگرافیای بڵاوکراوە لە ساڵی ١٩٤١ەوە بەردەستە، کاتێک مۆریس ئی. ئۆپلەر بە کتێبی An Apache Life-Way بەڵگەی زانستی کلاسیکی پێشکەش کرد.
بواری باڵاوبوونەوە
باشووری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان: گائان لەلای مێسکالێرۆ، چیریکاهوا و وایت مۆنتین ئاپاچی بەڵگەدار کراون.
دۆخی سەرچاوەکان
لە ڕووی ئێتنۆگرافییەوە باشە، بەتایبەت لەلایەن ئۆپلەر و فارەرەوە؛ بەڵام زۆر شت بە ئاگایی پاراستراوە، چونکە لەژێر یاسای ئایینیدایە.
ناو و شێوازەکان
ئاپاچی: گائان، لەلای ئاپاچی ڕۆژهەلاتیش گائاهی، ڕوحی چیاکان. ناوی ئینگلیزی مۆنتین سپیریتس و کراون دانسەرز ئاماژە بە ڕوحەکان و بە سەماکارانی دەربڕەریان دەکەن.
دەرکەوتن و دەربڕین
دەرکەوتن
گائان ڕوحی سرووشتی خواستراون کە لە چیا و ئەشکەوتە پیرۆزەکاندا نیشتەجێن. لە ئایینەکاندا لەلایەن سەماکاری موکاپۆشەوە بە موکاپۆشی ڕەشی سەر و تاجێکی داری بەرزو ڕەنگکراو لەگەڵ جەستەیەکی ڕەنگکراو دەردەبڕدرێن؛ گۆچانی ئایینی هەڵدەگرن. زۆربەی کات چوار سەماکار بۆ چوار ئاراستە و کەسایەتییەکی تایبەت هەیە، زۆر جار گێلێکی پیرۆز.
کاریگەری
گائان هێزی پاراستن، چاکبوونەوە و بەرەکەتن کە گەل لە نەخۆشی و کاولکاری دەپارێزن. زۆر گێڕانەوە هاوڕێیەتی تایبەتیان لەگەڵ ئاپاچی ڕوونکردووەتەوە؛ بۆ چاکبوونەوە و بەرەکەت بانگ دەکرێن.
زانیاری کوتا: گائان
سەرەکیترین لایەنەکانی ڕوحی چیاکان بە کۆتایی سەیرێک.
ڕوحی چیاکانی ئاپاچی لە باشووری ڕۆژاوای ئەمریکای باکور، بەڵگەدار لەلای مێسکالێرۆ، چیریکاهوا و وایت مۆنتین ئاپاچی؛ ئایینەکان هەتا ئێستا بە زیندووی بەڕێوە دەبردرێن.
گەلی ئاپاچی: گائان لە نەخۆشی و کاولکاری دەپارێزن و بۆ چاکبوونەوە و بەرەکەت بانگ دەکرێن.
سەماکاری موکاپۆش بە موکاپۆشی ڕەشی سەر و تاجێکی داری بەرزو ڕەنگکراو؛ زۆربەی کات چوار سەماکار بۆ چوار ئاراستە و کەسایەتییەکی تایبەت.
پاراستن، چاکبوونەوە و بەرەکەت؛ زۆر گێڕانەوە هاوڕێیەتی تایبەتی گائان لەگەڵ ئاپاچی ڕوونکردووەتەوە.
ئایینەکانی وەک ئایینی سانرایز لەگەڵ سەمای شەوانە لەلای ئاگر؛ نمایش و زانیاری وردی لەژێر یاسای ئایینیدان.
لە ڕووی پێکهاتەوە پەیوەستن بە دەربڕینەکانی ڕوحی موکاپۆش لەلای گەلانی دیکەی باشووری ڕۆژاوا، وەک کاتسیناموی هۆپی و پوێبلۆ، ئایینێکی سەربەخۆ.
لە چیا پیرۆزەکانەوە بۆ کراون دانسەرز
لە زمانی ئاپاچی گائان، لەلای ئاپاچی ڕۆژهەلاتیش گائاهی، ڕوحی چیاکانن؛ ناوی ئینگلیزی مۆنتین سپیریتس و کراون دانسەرز ئاماژە بە ڕوحەکان و بە سەماکارانی دەربڕەریان دەکەن. گائان لەلای مێسکالێرۆ، چیریکاهوا و وایت مۆنتین ئاپاچی بەڵگەدار کراون.
بەڵگەی زانستی کلاسیکی کتێبی An Apache Life-Way ی مۆریس ئی. ئۆپلەرە، ساڵی ١٩٤١، سەبارەت بە چیریکاهوا. ئاستی گشتی وەسفکراو بە ئاگایی سنووردار ماوەتەوە: نمایش، موکاپۆش، گۆرانی و زانیاری وردی لەژێر یاسای ئایینیدان و بۆ کەسانی دەرەوە نییە.
وەرگرتن و پۆلێنبەندی بە ڕێز
لە دەرەوەی کۆمەڵگا، گائان زۆر جار وەک کراون دانس بە شێوەیەکی وێنەیی و فۆلکلۆری کورتکراوە دەردەبڕدرێن؛ مێسکالێرۆ هەتا ئێستا ئایینەکە بە زیندووی بەڕێوە دەبەن. دەربڕینی بازرگانیکراو یان گەشتیاری هەندێک جار لەلایەن نوێنەرانی ئاپاچییەوە بە دیدی نیگەرانانە سەیر دەکرێن.
لە ڕووی زانستی ئایینییەوە، گائان بە باشی لە ڕووی ئێتنۆگرافییەوە بەڵگەدارن، بەڵام ئاستی گشتی وەسفکراو بە ئاگایی سنووردار ماوەتەوە، چونکە زۆر شت زانیاری ئایینی پاراستراوە. ڕوونکردنەوەی گرنگ: Devil Dancers ناوێکی هەڵەی داگیرکاری سووکایەتیکردنە، گائان ڕوحی خواستراوی پاراستنن، نەک شەیتان؛ ئەوانە خودا نییان، بەڵکو بوونەوەری ڕوحین؛ و نابێت لەگەڵ کاتسیناموی پوێبلۆ تێکەڵ بکرێن.
ئایینەکان و زانیاری پاراستراو
سەرەکیترین ئایین ناعیئیس یە، ئایینی سانرایز، مامۆستایی چوار ڕۆژەی کچان بۆ بوون بە ژن، بەتایبەت لەلای مێسکالێرۆ؛ سەمای گائان و کراون بەگشتی لە شەودا لەلای ئاگر بەڕێوە دەچن. هۆکاری دیکەیش ئایینەکانی چاکبوونەوە و بەرەکەتن. نمایش، موکاپۆش، گۆرانی و زانیاری وردی لەژێر یاسای ئایینیدان و بۆ کەسانی دەرەوە نییە؛ لەبەر ئەوە لێرەدا بە ئاگایی هیچ وردەکاری پیرۆز باس نەکراوە.
بەراورد کردنی ڕوحی چیای موکاپۆش
لە ناوچەی باشووری ڕۆژاوا، گائان لە ڕووی پێکهاتەوە یادی دەربڕینەکانی ڕوحی موکاپۆشی گەلانی دیکە دەخەنەوە، وەک کاتسیناموی هۆپی و پوێبلۆ؛ جۆرێکی خزمە بەڵام ئایینێکی سەربەخۆیە، نابێت وەک یەک دانرێت. بەگشتی، گائان سەر بە جۆری ڕوحی چیای موکاپۆشن وەک هێزی پاراستن. وەک هێزی چیای کولتوورەکانی دیکە، یاما-نۆ-کامیی ژاپۆنی، خودای چیای ماچێن پۆمرای تیبەتی و خودای بەرزی نگایی ڕۆژهەلاتی ئەفریقا لەگەڵیانن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی گائان
گەئان کێن؟
ڕۆحی کێوی خۆشەویستی گەلی ئاپاچی، کە لە چیای پیرۆزدا نیشتەجێن و پاراستن و چاکبووەوە دەبەخشن.
کراون دانسرز کێن؟
سەماکارانی دەمامکپۆشن کە تاجێکیان لەسەرە، کە لە ئایینەکاندا نوێنەرایەتی گەئان دەکەن.
ئایا ناونیشانی «سەمای شەیتان» ڕاستە؟
نەخێر. ئەمە هەڵبژاردنێکی هەڵەی داگیرکارییە کە بە سووکایەتییەوە بەکارهاتووە؛ گەئان دیو نین، بەڵکوو ڕۆحی پارێزەری خۆشەویستن.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- نگای، ماچن پۆمرا، یاما-نۆ-کامی – هێزی چیایی کولتوورەکانی تر
- سالوی (ساج)، تیلیسم، مۆمی پاراستن – ئامرازی پاراستنی مێژوویی
- کۆمپاسی پاراستن – کۆبینەوەیەکی گشتی لە ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
گەئان، کە زۆرجار بە سادەیی ڕۆحی کێوی ئاپاچی ناودەبردرێن، لەگەڵ کراون دانسرزەکانیان یەکێکن لە زیندووترین دیمەنەکانی ئایینی خۆجێیی ئەمریکای باکوور؛ قوڵایی پیرۆزیشیان بە ئاگاداری لەو شوێنەی خۆی دەمێنێتەوە کە پێویستە بمێنێتەوە، لەلای خودی گەلی ئاپاچی.
