کیسەی پارێزەر و برێوێرل

کیسەی پارێزەر چەند ماددەی پارێزەر لە یەک ئۆبژێکتی هەڵگیراودا کۆدەکاتەوە: گیا، هێما، نووسین یان ئۆبژێکتی پیرۆز لە جانتایەکدا کۆدەکرێنەوە کە پاراستنی خۆی لەسەر لەش یان لە ماڵدا دەردەخات. لە ناوچە ئەڵمانیزمانەکاندا برێوێرل بەناسراوترین شێوازیەتی، لە سیحری گەلی ئەنگلۆ-ئەمریکییدا کیسەی موجۆ، لە چوارچێوەی ئەفریقای ڕۆژاوادا گریس-گریس.

لە هەموو حاڵەتەکاندا تێکەڵبوونی پێکهاتەکان بە بنەڕەتی دادەنرێت: کیسەیەک بە پێکهاتەی هەڵە یان کەمکراو وەک لاواز یان بێکاریگەری دادەنرێت. زۆر نەریت قەدەخەی کردنەوەی کیسەکەیان هەیە.

بیرۆکەی کۆکردنەوەی چەند ماددەی پارێزەر و هەڵگرتنیان لەسەر لەش کۆن و بەڵاوبووەیە. لە میسری کۆن جانتای چینی بچووک لەگەڵ تلیسمی پاپیرۆس هەڵدەگیرا؛ کتێبی مردووان ڕێنماییانی هەڵگرتنی هەندێک تلیسمی نووسینی لەسەر لەشدا لەخۆ دەگرێت. لە میزۆپۆتامیا تەختەی قوڕی پێچراو لەگەڵ فۆرمولی سیحری لە کەتاندا دووریدراو دۆزراونەتەوە.

لە بوارە جولەکەییدا میزوزا شێوازێکی خزمە: پارچمینتێکی نووسراو لە قاپێکدا، لەسەر چوارچێوەی دەرگا دادەنرێت. شێوازی هەڵگیراو لەسەر لەش، کامیعا، ڕاستەوخۆ بنەمای کیسەی پارێزەر دووپاتدەکاتەوە: نووسراوێک لە پارچەیەکدا، لەسەر لەش یان لە شوێنێکدا هەڵگیراو.

لە ناوچە ئەڵمانیزمانەکاندا برێوێرل بەتایبەت لە ئایینداریی گەلیی کۆتایی سەردەمی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێدا گەشەی کرد. باڵاوکردنەوەی کاغەزی پیرۆزکراو لەلایەن کڵێسا و مۆناستیرەکانەوە، چاپکراو یان بەدەستی نووسراو، بەشێک بوو لە داب و نەریتی ئایینداریی سەرەتای سەردەمی نوێ.

جوتیار یان جوتیارەکە کە منداڵی خۆیان بەبێ پاراستن ناخستنایە نێو جێگا، دەستیان بۆ کاغەزێکی وا دەبرد یان لە پاپاز داوایان دەکرد یەکێکیان بۆ دروست بکات. برێوێرل ساکرامێنتالێکی پەسندکراوی کڵێسایی نەبوو، بەڵام لە بازنەیەکی تیاردا کار دەکرد کە لەلایەن ئایینداریی گەلییەوە بەکارهات.

سەردەمی ڕیفۆرمیشن کێشەیەکی سەرنجڕاکێشی دروستکرد: پاپازانی لوتەری برێوێرلیان وەک باوەڕی خورافی دادەنا، لە کاتێکدا لە بوارە کاسۆلیکیدا بەدەم بێدەنگی یاخود بەشێوەیەکی چالاک باڵاو دەکراوە. لە سەدەی 19، توێژەرانی فۆلکلۆر وەک یۆهان شەیبڵه (Johann Scheible) و کارل سیمرۆک (Karl Simrock) بەڵگەی هاوشێوەیان بۆ ناوچەی ئەڵمانیزمان کۆکردەوە.

بنەمای کارکردنی کیسەی پارێزەر بەسەر چەند چینێکدا دادەنرێت.

چینی مادی: هەر پێکهاتەیەک تایبەتمەندیی پارێزکارییەکی خۆی هەیە کە پشتی بەستووە بە داب و نەریتی هەر ماددەیەک. گیایانی وەک گیای سنت جۆن، پێزو یان ڤالەریان وەک دووربخەرەوە لە بەرامبەر کاریگەرییەکانی دیاریکراو دادەنرێن. خوێ وەک پاکجی و دوژمنی ناپاکی دادەنرێت. پارچەیەک ئێسک یان بەردێک بە شێوازی تایبەت تایبەتمەندیی پارێزکارییەکی مادی زیاد دەکات.

چینی هێمایی: نوێژی نووسراو، ناوی خوداوەند یان هێماکە ڕوانگەیەکی ڕۆحی بەناوەرۆکەکە دەبەخشێت. فۆرمولەکە، بەتایبەت ئەگەر لەلایەن کەسێکی شارەزاوە وتراوە یان نووسراوە، کیسەکە لە دەرەوەی ماددی چالاک دەکات.

چینی تێکەڵبوون: هاوکاریی نێوان پێکهاتەکان بەهێزتر لە کۆی تاکی پێکهاتەکان دادەنرێت. ئەمە یاسایەکی بنەڕەتی سیحری گەلییە: تێکەڵبوونی ڕاست کاریگەرییەک دروست دەکات کە هیچ ماددەیەک بەتەنها ناتوانێت دروستی بکات.

لە زۆر نەریتدا، تەواوی کیسەکە بەشێوازێکی بنەڕەتی گرنگه: نابێت بکرێتەوە، چونکە ئەمە کاریگەرییە کۆکراوەکە هەڵدەوەشێنێتەوە. کردنەوەکە هاوواتایە لەگەڵ شکاندنی تلیسمێک.

پرەنسیپی گوانی پارێزەر لە سەرانسەری جیهاندا بەڵگەدار کراوە.

لە ئەفریقای رۆژاوا و لە دیاسپۆرای ئەفریقی، کیسی گری-گری یان مۆجۆ ناسراوە: کیسێک لە چەرم یان قوماش، کە ڕەگ و ڕیشە، گیا، کانزا، شتە بچووکەکان و کاغەزی نووسراوی تێدایە و لەلایەن پراکتیزەکارێکی هودو یان کاهینەیەکەوە چالاک کراوە.

لێکچوونی لەگەڵ بریڤێرل لە ڕووی پێکهاتەوە بەرچاوە: هەردووکیان کەرەستەکان لەگەڵ نووسین و نوێژ تێکەڵ دەکەن، هەردووکیان لەسەر لەش دەگیرێن، و هەردووکیان نابێت بکرێنەوە.

لە ژاپۆن، ئۆمامۆری جۆرێکە لەم پرەنسیپە: کیسکێکی بچووکی چنراو یا چاپکراو کە لە پیرۆزگایەک یان پەرستگایەک وەرگیراوە و تیایدا پارچە کاغەزێکی بەرەکەتدار هەیە. یەک ساڵ لەسەر لەش دەگیرێت و پاشان دووبارە بۆ پیرۆزگاکە دەگەڕێنرێتەوە.

لە هیندستان، کاڤاچ ناسراوە، کیسێکی بەرەکەتدار کە کاغەزی مانترا یان کەرەستەی پیرۆزی تێدایە و وەک پارێزەر لەسەر لەش دەگیرێت.

لە باوەڕی گەلی ئەمریکای لاتین، بۆلسیتاس دی پرۆتیکسیۆن دەبیندرێن، کیسی بچووکی گیا، بەرد و وێنەی پیرۆز. بیرۆکەی بنەڕەتی هەمانە وەک بریڤێرلی باڤاریا، بەڵام چوارچێوەی ئایینی زۆر جیاوازە.

گوانی پارێزەر لە ڕەوایەتدا لە دژی کۆمەڵێک کاریگەری زیانبەخش باسکراوە. ئەمە لە سرووشتی خۆیدایە، وەک ئۆبژەیەکی پارێزەری تێکەڵکراو: کاتێک پێکهاتەکانی ڕاست هەڵبژێردرێن، چەند هەڕەشەیەک لە یەک کاتدا دادەپۆشێت.

زۆرترین بەڵگە بۆ پارێزەریی دژی ئەم بابەتانە هەیە: چاوی خراپ، بەتایبەتی بۆ منداڵان و ساوایان کە وا زانراون زیاتر لێی کارلێک وەردەگرن؛ ڕۆحی زیانبەخش کە لە شەودا کاردەکات، بەتایبەتی ئالپ و درودن و بوونەوەرانی هاوشێوە؛ جادووی خراپ و زیانلێدان لەلایەن هاوڕێکان؛ و نەخۆشیی گشتی کە بۆ هۆکاری سیحرئامیز هەڵسەنگێنراوە.

بریڤێرل بە واتای تەسکەوە بەتایبەتی لە دژی نەخۆشی و چاوی خراپ بۆ منداڵان باڵاوبووە. لە قوتوپاسی پارێزەریدا، ئەو بوونەوەرە تایبەتانە ناسراون کە گوانی پارێزەر لە ڕەوایەتدا لە دژیان بەکاردێت.

گوانی پارێزەر پێویستی بەوەیە کە پێکهاتەی ڕاست بە تێکەڵبوونی ڕاست بەکاربهێنرێت. کەرەستەیەکی هەڵە، پێکهاتەیەکی نەبوو یان فۆرمولێکی هەڵە، بەپێی لۆجیکی ڕەوایەت کاریگەرییەکە زۆر لاواز دەکات. ئەوەی گیایەکی گشتی دەخستە کیسێکەوە بەبێ ئاگاداریبوون لە باری ڕەوایەتی ڕوەکانی جیاواز، بەبێ بنەما کار دەکات.

یاسایەکی زۆر گرنگ ئەوەیە: کیسەکە نابێت بکرێتەوە. ئەمە لە بریڤێرل و لە کیسی مۆجۆی نەریتی ئەفریقی-ئەمریکی و لە ئۆمامۆریی باوەڕی گەلی ژاپۆن دا بەیەک شێوە پەیڕەو دەکرێت. کردنەوەی کیسەکە کۆکردنەوەکە کاول دەکات کە گوانی پارێزەر بە یەکێتی دەگوازێتەوە.

وەک ئۆبژەکانی پارێزەری تر، کیسەکە کاریگەرییەکەی لەدەست دەدات ئەگەر زیانی پێبگات، تەڕ ببێت یان پیس ببێت. زۆر نەریت ڕیتمێکی نوێکردنەوە دەناسن: پاش یەک ساڵ، پاش نەخۆشییەک یان پاش قۆناخێکی تایبەتی ژیان، کیسەکە بە کیسێکی نوێ دەگۆڕدرێتەوە.

گەیشتنی پارێزەریی سنووردارە: کیسەکە تەنها هەڵگرەکە یان ئەو شوێنەی کە تیایدا هەڵواسراوە دەپارێزێت، نەک ناوچەیەکی فراوانتر.