شافگاربه – گیانەوەری پارێزەر، پالانتی فاڵگرتن و گیانەوەری بخوور

شافگاربه (Achillea millefolium) رووەکێکی مێرگی چەندساڵەیە کە لە سەرانسەری ئەوروپا زیندووە، گەڵای وردی پەڕوپشتی و چڵکەی گوڵی سپی تا پەمەیی هەیە. ناوی گەلیی وەک گیانەوەری ئازاری سک، گیانەوەری دایک و گیانەوەری سەرباز ڕۆڵی لە پزیشکی گەلیی برین و ژنان دەردەخات.

لەگەڵ ئەوەشدا لە داستان و نەریت وەک پالانتی پارێزەر و فاڵگرتن ناسراوە، کە باوەڕی گەلی هێزەکەی بەتایبەتی بە خۆرگەڕانەوەی هاوین دەبەستێتەوە.

ناوی جۆری لاتینی Achillea ئاماژە بە قارەمانی یۆنانی ئاخیلێس (Achilles) دەکات، کە بەگوێرەی داستان بە گیاکە برینی جەنگاوەرەکانی خۆیدا چاک دەکردەوە. ئەم نسبەتکردنە کۆنە وەک گیانەوەری برین بۆ چەندین سەدە لە باوەڕی گەلی ئەوروپا بەردەوام بووە، هەرچەندە تەنها نەریت دەمێنێتەوە و هیچ بنەمایەکی پزیشکی نییە.

وەک رووەکی پارێزەر شافگاربه سەرەکی لە پەیوەندی لەگەڵ کاتی دروێنە دەردەکەوێت: شافگاربه‌ی لە خۆرگەڕانەوەی هاوین بڕدراو، واتە لە نزیکی رۆژی یۆهانس لە ٢٤ی حوزەیران، بەتوانا و کاریگەری زیاتر دانراوە. خۆی خۆرگەڕانەوە لە باوەڕی گەلی یەکێک بووە لە کاتەکانی کە بەگوێرەی نەریت رووەکەکان هێزی تایبەت دەردەخەن، وەک لەگەڵ گیاکانی تری خۆرگەڕانەوە.

لە پزیشکی گەلی وەک گیانەوەری ژنان ناودەبرێت، شافگاربه هەروەها لەگەڵ قۆناغەکانی ژیانی ژنان و لەگەڵ پاراستنی دایک و منداڵ بەستراوەتەوە، نسبەتکردنێک کە تەنها لە چوارچێوەی نەریت دەمێنێتەوە.

بۆ شافگاربه‌ی لە خۆرگەڕانەوە بڕدراو، هێزێکی کۆکراوە و وەک بارکراو دانراوە کە لە وەرزەکانی تر نییەتی. ئەم بیرۆکە شێوازێکی باوی داستانی گەلی دوێنێت کە بەگوێرەی ئەو رۆژانی خۆرگەڕانەوە وەک کاتی گواستنەوە دادەنرێن کە سنووری نێوان جیهانەکان لەوانەیە زیاتر لە کاتی ئاسایی تێپەربوونی هەبێت.

کاتێک وەک بخوور دەسوتێنرا، بۆنی سووتاوی شافگاربه هێزی زیانبەخش لە بۆشاییەکان دەردەکرد، وەک لەگەڵ گیاکانی تری بخوور. وشکراو لە جانتایەکی بچووکدا هەڵگیراو، هێزی پارێزەری بۆ هەڵگرەکەی خۆیشی دانراوە.

شافگاربه زیاتر لە سنووری ئەوروپا وەک رووەکێکی مانای سیحری ناسراوە. لای ئانگلۆساکسۆنییەکان بە وشکییەوە لە پشتێن هەڵدەگیرا تاکو لە مار پارێزراو بن. لە بۆشایی سلاڤی و کێلتی هەمان نسبەتکردنی پارێزەر و چاکبوونەوە هەن، زۆر جار پەیوەست بە رۆژی یۆهانس وەک کاتی دروێنە.

ناوبانگی تایبەتی شافگاربه لە چین وەک پالانتی فاڵگرتن پەیدا بووە: قامیشەکانی شافگاربه‌ی وشکراو بەشێوەیەکی نەریتی وەک ئامرازی پرسیارکردن لە ئای-گینگ، پەرتووکی گۆڕانی چینی، بەکاردەهاتن. بە ژماردن و کۆکردنەوەی قامیشەکان هێکساگرامەکان دیاری دەکران، کە فاڵگرتنی لەسەر بنیاتنرا بوو. ئەم بەکارهێنانە بەشێوەیەکی سەربەخۆ لە نەریتی ئەوروپا پەیدا بووە، بەڵام هاوشێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە نێوان کولتوورەکاندا دەردەخات: نسبەتکردنی هێزی فاڵگرتن بۆ هەمان جۆری رووەک.

نەریت شافگاربه بەتایبەتی دژ بە کاریگەرییە زیانبەخش و نادیارەکان بەکاردەهاتووە کە ماڵ و دانیشتووانی زیانمەند دەکردن. وەک گیانەوەری بخوور، بەکاریگەر دانرابوو دژ بە هێزی نەرێنی و کەشوهەوای خراپ لە ماڵدا.

لەسەر جەستە هەڵگیراو، پێویست بووە لە روحی نەخۆشی و جادوی زیانبەخش بپارێزێت. لە هەندێک نەریت هەروەها ڕۆڵێک بۆ شافگاربه لە پاراستن لە چاوی خراپ دانراوە. قوتوپاس پارێزەر نسبەتکردنە تاکەکان بەوردی ڕیزکردووە.

بەگوێرەی نەریتی گەلی، شافگاربه بە پانی دەست بەسەر زەویدا بڕدراوە، بەسەرچووەیی بەستراوەتەوە و لە سێبەردا وشکردراوەتەوە. کاتی دروێنە لە نزیکی خۆرگەڕانەوەی هاوین وەک بریاردەر بۆ کاریگەرییە نسبەتکراوەکە دانراوە.

وشکراو وەک بخوور دەسووتێنرا یاخود لە جانتای بچووکدا لەسەر جەستە یاخود لە ماڵدا هەڵدەگیرا. بۆ نەریتی فاڵگرتن بە قامیشەکانی ئای-گینگ، بەگوێرەی نەریتی چینی ژمارەیەکی دیاریکراوی قامیشی وشکراو و شێوازێکی ژماردنی دیاریکراو پێویستە.

سنوورێکی نەریتەکە ئەوەیە کە نسبەتکردنە پزیشکی گەلی و سیحرییەکان بەشێوەیەکی مێژووی توندوتۆڵ تێکەڵبووین. لەو جێگایانەی کە لە باوەڕی گەلی هێزی برین و پارێزەری تێکەڵ بوونەتەوە، بەدواداچوونەوە هەمیشە دیار نییە چی وەک ئەزموونی پزیشکی و چی وەک باوەڕی پووچ دانرابووە.