بایفوس — گیای پاراستن لە کاریگەری خراپ

بەگوێرەی نەریت، بایفوس کاتێک لە کەمەربەند یان پێڵاودا دەدرووترێت وەک پاراستنی گەشتیاران دادەنرێت، وەک گیایەکی بخوور بۆ پاکژکردنەوەی ژوورەکان و وەک گیای بەردەرگا لە دژی کاریگەری زیانبەخشی دەرەوە.

بەتایبەتی ئەگەر لە یۆهانی یان لە شەوی میدسۆمار کۆبکرێتەوە، گیاکە بەهێزترین کاریگەری هەیە. لە ڕۆژاوای ئاسیا، بایفوس بەناوی موگوۆرت لە مۆکسیبۆسیۆن ناسراوە، بەڵام لەم بارودۆخەدا وەک ئایین، نەک وەک ئامرازی پاراستن.

نەریتی بایفوس وەک گیای پاراستن لە ئەوروپا بەلایەنی کەم دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەردەمی ناوین.

لە فۆرمولی نۆ-گیایی بانکردنی ئانگلۆساکسۆنی، کە لە دەستنووسی لاکنونگا لە سەدەی 10 هەڵگیراوە، بایفوس (mucgwyrt) لە شوێنی یەکەمدا هاتووە: “بیرخۆتان بێنن، موگوۆرت، ئەوەی ڕاگەیاندووت، ئەوەی لە زۆرترین هێزی خۆتدا ڕێکخستووت.” ئەم فۆرمولە ئەم گیایە وەک دایکی هەموو گیاکان و کۆنترین پاراستن لە دژی شەکەت و ڕۆحی خراپ لە کاتی گەشتیاری ناسیاندووە.

لە نەریتی گەلی ئەڵمانی، ناوی گیای کەمەربەند ڕاستەوخۆ بۆ کارە پاراستنیی ئەم گیایە دەگەڕێتەوە: گەشتیاران، حاجیان و سەربازان بایفوس لە کەمەربەندی خۆیانا دەدرووت، بۆ ئەوەی شەکەت لاببرێت و لە خەتەرەکانی ڕێگا بپارێزرێن.

لە سەردەمانێکدا کە ڕێگاکان وەک شوێنی مەترسیدار دەژمێردران، کە ڕێبڕان و ڕۆحەکان بەیەکسانی خۆیان مامۆستایان دەکرد، ئەم کارە پاراستنی جەستەیی لەگەڵ پاراستن لە دژی مەترسی نەبینراو تێکەڵ دەکرد.

لە سکاندیناویا، بایفوس یەکێکە لە گیاکانی میدسۆمار، کە لە شەوی یۆهانی کۆدەکرێنەوە و دەبینرێت کە بەهێزترین کاریگەری پاراستنیان لە گۆڕانی ساڵدا ڕوودەدەن. لە بەرهەمی نەریتی سویدی و نۆرویجی، ئەم گیایە وەک گیایەک دەردەکەوێت کە لە دەرگای دەوگا و لووتکەی ماڵان دەبەسترا.

لە یابان و چین، بایفوس بەناوی یۆمۆگی و موگوۆرت ناسراوە و لە باوەڕی گەلیدا فرمانێکی ئایینی بەهێزی هەیە. لە نەریتی یابانی، ڕازاندنەوەکانی بایفوس بۆ ئاهەنگی تانجۆسای و ئاهەنگەکانی تری پاراستن بەکاردێن. لە چین، مانگۆڵی بایفوس و کالمۆس لە ئاهەنگی دووانوو (فێستیوالی بەلەمی ئەژدیها) لەسەر دەرگاکان دەهاڵدرێن، بۆ ئەوەی ڕۆحی خراپ و شیاتانی نەخۆشی دووربخرێنەوە.

بایفوس لە نەریتدا وەک گیای بەهێزکردن و کێشانی سنوور دادەنرێت. هەردووکیان پێکەوە کارکردی فراوانی پاراستنی ئەم گیایە ڕوون دەکەنەوە.

وەک گیای بەهێزکەر، بەتایبەتی بۆ گەشتیاران دادەنرێت: کاتێک لە کەمەربەند یان پێڵاودا دەدرووترێت، بەگوێرەی سەرچاوە ئانگلۆساکسۆنی و ئەڵمانییەکان، پێدەچێت شەکەت و بێزاری دووربخاتەوە، بەڵام هەروەها هێزی ناوخۆیی هەڵگرەکە لە دژی کاریگەری دەرەوە بەهێز دەکات. بەگوێرەی لۆژیکی فۆلکلۆری، ئەوەی هێزدارە، کەمتر لەلایەن بوونەوەرانی بەکارهێنەری لاوازی هێرشی لێ دەکرێت.

وەک گیای بخوور، بایفوس بەهۆی دووکەڵی بەهێز و کەمێک تاڵی کاردەکات. لە نەریتی بخووردان، بۆن وەک نیشانەی سنوور دادەنرێت: ئەوەی بۆنی بەهێزی هەیە و لە کاتی هەمانا نەک شیرین، بەڵکو تاڵ و لەگەڵ زەوی گونجاوە، هەستی وردوخاش و نەبینراو لادەبات.

دووکەڵی بایفوس پێدەچێت ژوورە بارگاوکراوەکان پاک بکاتەوە و پابەندبووەکانی زیانبەخش لە بوارە وزەییی شوێنێک دوور بخاتەوە، بیرۆکەیەک کە لە نەریتی گەلی ئەوروپا تا کارە ڕۆژاوای ئاسیا دەبینرێت.

لە بەردەرگا و دەرگاکان بەکارهێنراو، بایفوس ئەرکی گیای سنووری وەردەگرێت: وەک گیای یۆهانیس و دار ئێبرش (Eberesche)، تێپەڕبوونی نێوان ناوەوە و دەرەوە وەک بوارێکی پاراوکراو نیشان دەدەت.

کارتێکردنی پاراستنی گیای پیشو (Beifuß) لە زۆر کولتووری جیاواز بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر و سەربەخۆ لە یەکتری تۆمار کراوە.

لە باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا، بە تایبەت لە دوورگەکانی بەریتانی و ئەلمانیا، گیای پیشو وەک پاراستنی گەشتیاری و گیای یۆحەنا تۆمار کراوە. فۆرمولی نۆ گیای ئانگلۆساکسۆنی ئەم گیایە دەکاتە دایکی هەموو گیا پاراستنەکان.

لە سکاندیناڤیا، ئەم گیایە یەکێکە لە گیا میدسۆمەرەکان کە لە دەرگاکان هەڵدەواسرێن.

لە ڕۆژاوای ئەورووپا، لە پۆلەندا تا ئوکراینیا، گیای پیشو وەک گیای بخوور و گیای پاراستن بۆ ماڵ و لانە تۆمار کراوە.

لە ژاپۆن، یۆمۆگی وەک گیایەکی پیرۆزی پاراستن دادەنرێت کە لە هەندێک ئاهەنگدا خراپە دووردەخەوە و لە دەرگا و پەنجەرەکان دەبەسترێت.

لە چین، گیای پیشو بە ناوی Aì (艾) گیای سەرەکی پاراستنی فێستیڤاڵی بەلەمی دراگۆنە، زۆرجار لەگەڵ کالموس شێوی شمشێرمانەند دەبەسترێت و لەسەر دەرگاکان هەڵدەواسرێت.

بەگوێرەی گوزارشتی نەریتی، گیای پیشو بەتایبەت لە بەرامبەر ئەمانە پاراستن دەکات:

لە بەرامبەر بێزاری و هۆکارە سروشتی سوپرناتوراڵییەکانی ئەوی: لە نەریتەکاندا کە بێزاری وەک کارکردنی ئەو بوونەوەرانە باس دەکرێت کە هێزی گەشتیار دەخۆن، گیای پیشو وەک دەرمانی ڕاستەوخۆ دادەنرێت.

لە بەرامبەر کارتێکردنی خراپی گشتی لە شوێنە بەشدارییەکاندا: کاتێک وەک گیای بەشداری لە دەرگا و پەنجەرەدا دەبەسترێت، گیای پیشو بە شێوەیەکی گشتی بوونەوەرانی زیانبەخش دووردەخەوێنێت، بەبێ ئەوەی تایبەت بۆ جۆرێکی دیاریکراوی بوونەوەر بێت.

لە بەرامبەر روحی نەخۆشی و ڕۆحی خراپ لە گواستنەوەی ساڵانەدا: بەتایبەت لە نەریتی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، بەڵام هەروەها لە نەریتی یۆحەنای ئەورووپا، گیای پیشو وەک پاراستن لە ساتەکانی مەترسیداری گواستنەوەی ساڵ کار دەکات.

لە بەرامبەر شوێنی بارگرانی و شتی پەیوەندیدار: وەک گیای بخوور، گیای پیشو گونجاو دادەنرێت بۆ لابردنی ئەو شتانەی کە دوای نەخۆشی، ناکۆکی یان بارگرانی نادیار لە شوێنێکدا نیشتەجێ بووبن.

بۆ پاراستنی گەشتیاری، گیای پیشو لە کەمەربەند یا پێڵاودا چیوانی دەکرێت. بۆ پاراستنی بەشداری، دەستکەی وشککراو لەسەر دەرگا و پەنجەرەکان هەڵدەواسرێت یان لە چوارچێوەی دەرگادا دەگیرێت. وەک گیای بخوور، گیای پیشوی وشککراو لەسەر خوڵ گڕگرتوو یان بەشێوەی دەستکە ڕاستەوخۆ دەسووتێنرێت؛ دووکەلی ئەم گیایە شوێنەکە پڕ دەکات و پێدەچێ پاکی بکاتەوە.

نەریت پێشنیار دەکات کە کاتی کۆکردنەوە ڕۆژی یۆحەنا یان شەوی میدسۆمەر بێت، کە پێدەچێ گیاکە لەو کاتەدا بەرزترین هێزی هەبێت. گیای پیشوی کۆکراوە لە دەرەوەی ئەم کاتەدا، بەگوێرەی لێکدانەوەی توند، لاوازتر دادەنرێت، بەڵام لە پراکتیکدا بە درێژایی ساڵ بەکاردێت.

کارتێکردنی پاراستنی بخوورکردن کاتیی دادەنرێت: دوای بخوورکردنی شوێنێک، پێویستە بەبڵینانەکییەوە دووبارە بخوور بکرێت ئەگەر بارگرانییەکە بەردەوام بێت.

هیچ دەستنیشانکردنی کاریگەری پزیشکی لەگەڵ ئەم نەریتەدا بەستراوە نییە.