تولی: ئاوێنەی برۆنزی وەک ئامرازی بەربەست‌کردنی گەلانی سیبیریا

تولی ئاوێنەیەکی گلۆلی مادینە کە لەلای تایبەتمەندانی شامانی چەندین گەلی سیبیریا و مۆنغۆلیا بەشێکە لە کەلوپەلی ئایینی. وشەی toli لە زمانی مۆنغۆلی و زمانەکانی نزیک لێوە هاتووە و بە گشتی مانای ئاوێنە دەگەیەنێت.

لە زمانەکانی جیاجیای سیبیریا و مۆنغۆلیا ناوی تر بۆ ئاوێنەی شامانی هەیە. ئەم شتە لەسەر ناوچەیەکی فراوان بڵاوبووەتەوە، کە دەبووە هۆی جۆراوجۆری ناو و شێوە.

بەپێچەوانەی ئاوێنەی ژیانی ڕۆژانە، تولی سەرەکی بۆ سەیرکردنی وێنەی خۆیان بەکارنەهاتووە. مانایەکی ئایینی پێبەخشراوە کە پەیوەندیدار بووە بە بەربەست‌کردن، بەدەربردنی ڕوحەکان و بە پاراستن.

تولی بە چەند شێوازێک هەڵگیراوە. دەکرا لەسەر جامەی ئایینی ببەسترێت، لەسەر گورزیلێک لە گەرووی هەڵبواسرێت یان لە کاتی کارە ئایینییەکان لە دەست بگیرا.

لە ڕوانگەی زانستی ئایینەکان، تولی دەکەوێتە چوارچێوەی گشتی هێماکانی پاراستن و ئامرازە ئایینییەکانی شامانی. لەنێو ئەم ئامرازانەدا، ئەو نموونەیەکە کە کاری بەربەست‌کردنی زۆر بەرچاوی هەیە.

بەم شێوەیە تولی نموونەیەکە بۆ چۆنیەتی ئەوەی شتێکی بڵاوی وەک ئاوێنەی مادین، لە دینێکی دیاریکراودا مانایەکی تایبەت بەدەست دەهێنێت. تەنها چوارچێوەی شامانی وای لێکرد ئەم گلۆلە سیقاڵکراوە ببێتە ئامرازی ئایینی.

بۆ نمایشێکی ڕاست، گرنگە بزانین کە تولی شتێکی یەکسان نییە. شێوە، بەکارهێنان و مانای ئەو لە گەلێکەوە بۆ گەلێکی تر و لە تایبەتمەندێکەوە بۆ تایبەتمەندێکی تر زۆر جیاواز بووە.

لەگەڵ ئەم جۆراوجۆرییەشدا، زۆربەی تولیەکان تایبەتمەندییەکی هاوبەشیان هەیە. ئەوان گلۆلی مادینی گلۆلە و دەبرقێننەوەن، کە ڕوخساری بریسکەداریان بە بیرۆکەی بەربەست‌کردن پەیوەست کراوە. ئەم تایبەتمەندییە بنەڕەتییە شێوازە زۆر جیاوازەکانی هەرێمی ئەم ئامرازە بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

نەریتەکانی شامانی سیبیریا و مۆنغۆلیا کۆن و فرەشێوەن. ئەوان لەژێر کاریگەری بیرۆکەی جیهانێکی چەند چینەیی و ناوبژیوانی نێوان مرۆڤ و ڕوحەکان بوونە.

ئاوێنەی مادین لە زۆربەی ئاسیا لە کۆنەوە ناسراو بووە. لە چین، ئاوێنەی برۆنزی لە دیرینزەمانیوە دروستکراوە. لە ڕێگەی بازرگانی و پەیوەندیی کەلتووریدا، ئاوێنە و هونەری دروستکردنی ئەوی گەیشتووەتە باکوور و ناوەندی ئاسیا.

بەشێک لە تولیەکانی سیبیریا بەکارهاتوو، بەڵگە هەیە کە لە چین یان ناوەندی ئاسیا دروستکراون. ئەم ئاوێنانە لە ڕێگەی بازرگانیدا کڕدراون و کراونەتە بەشێک لە بەکارهێنانی شامانی.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئاوێنە لە خودی سیبیریا و مۆنغۆلیا نیز دروستکراوە. دروستکردنی شتی برۆنزی لە چەندین ناوچە بڵاو بووە. ئاوێنەی کۆن و نوێ، هاوردەکراو و خۆماڵی، توانیویانە پێکەوە بمانەوە.

ڕاپۆرتی نووسینی سەبارەت بە بەکارهێنانی شامانی تولی لەگەڵ تۆمارکردنی گەشتیاران، توێژەران و کارمەندانی حکومەت دەستپێدەکات، کە لە سەدەی ١٨ی زایینی و بەتایبەت لە سەدەی ١٩ی زایینیدا لەبارەی گەلانی سیبیریا نووسیوویانە.

هەندێک لە ئاوێنەکانی بەکارهاتوو لە سیبیریا چەندین سەدەیان تەمەنە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گواستراونەتەوە. بەم شێوەیە دەکرا ئاوێنەیەکی هاوردەکراوی چینی بەمرۆر زەمان لە کاڵایەکی بازرگانییەوە بگۆڕدرێت بۆ ئامرازێکی ئایینی بەمیراتگیراو. توێژەران لەسەر چەند تولی شوێنی بەکارهێنانی درێژخایەن و چاکسازی چەند جارە دۆزیوونەتەوە.

لە سەردەمی سۆڤیەت، شامانیزم لە سیبیریا و مۆنغۆلیا چەوسێنراوەتەوە. زۆرێک لە ئامرازی ئایینی، لەوانە تولی، بەزۆر برین یان کراونەتە موزەخانە. کردارکردنی کراوەی ئەم نەریتە پچڕدرا.

تولی بەگشتی گلۆلێکی خستوگیری مادینی گلۆلی و تەخت. تیرووی ئەو لە چەند سانتیمیترەوە تا گلۆلی گەورەتر جۆراوجۆرە. شێوەکەی زۆربەی کات خستوگیریە، کە پەیوەندیی بە مانای ئەوەوە هەیە.

بۆ مادە، زۆربەی کات برۆنز بەکاردێت، تێکەلێکی کوپەر و قەڵا. تێکەلی تری کوپەر نیز دەبینرێن. ڕوخسارەکەی دەکرا سیقاڵکراو بێت، بۆیە ئاوێنەکە دەبرقییەوە و ڕووناکی ڕادەگرتەوە.

زۆرێک لە تولیەکان لە یەک لادا وێنەیەکی نەقشدار یان جوانکاریلانێکیان هەیە. لە ئاوێنە هاوردەکراوەکانی سەرچاوەی چینی، ئەوانە دەکرێت هێمای بورجی فەلەکی، پیت یان تەرحی تر بن. ئاوێنە خۆماڵییەکان نەقشی خۆیان پیشان دەدەن.

لە لادوای پشتی یان لە قەراغەوە، تولیەکان زۆرجار دەستگیرەیەک یان کونێکیان هەیە. بەم شێوەیە دەکرا لەسەر جامەوان، لەسەر گورزیلێک یان لەسەر جامەی ئایینی ببەسترێن.

ئەندازە و ژماری تولیانەی کە تایبەتمەندێک هەیبووە، جۆراوجۆر بووە. هەندێک جامەی شامانی چەندین ئاوێنەیان هەبووە، ئاوێنەیەکی گەورەتر لەسەر سنگ هەڵدەبواسرا.

ئەم دەقە هیچ ڕێنماییەک بۆ دروستکردن یان بەکارهێنانی تولی ئایینی پێشکەش نەکراوە. ئاوێنەکە ئامرازی نەریتێکی شامانی بووە. لاسایکردنەوەی بێ ئەم چوارچێوەیە دەبێتە تەنها خۆگرتنی شێوەی دەرەوەی.

لە نەریتەکانی شامانیزمی سیبیریا و مۆنگۆلیا، جیهان بە روح و هێزەکانی زیندوو دانرا بوو کە دەیانتوانی یارمەتی مرۆڤ بدەن یان زیانی پێبگەیەنن. شامان (Schamane) ئەو پیشەکارە بووە کە لەنێوان مرۆڤ و ئەم هێزانەدا ناوبژیوانی دەکرد.

لەم چوارچێوەیەدا، بۆ تۆلی (Toli) توانای دووردەخستنەوەی کاریگەرییە زیانبەخشەکان دانرا بوو. ڕووی بریسکەدارەکەی ئاوێنەکە دیاریکراوە کە روحی هێرشکار یان هێزی زیانبەخش بگەڕێنێتەوە و بەم شێوەیە هەڵگری خۆی بپارێزێت.

لەهەمانکاتدا، ئاوێنەکە وەک ئامرازێک دانرا بوو بۆ دیاردەکردنی هێزە ڕووحییەکان. لە هەندێک باوەڕدا، شامان (Schamane) دەیتوانی لە تۆلیدا روحەکان بناسێتەوە یان شتی شاراوە هەست پێ بکات. بەم شێوەیە ئاوێنەکە هەروەها ئامرازێکی هەستکردن بووە.

شێوەی بازنەیی تۆلی لەگەڵ خۆر و ڕووناکیدا بەیەکەوە بەستراوەتەوە. ڕووناکی و بریسکە لە زۆرێک لە نەریتەکانی شامانیزم بەرامبەری زیانبەخشی دانراوە. ئاوێنەی بریسکەدار لە لایەنی پاراستندا وەستاوە.

لە هەندێک ڕوایەتدا، پەیوەندییەک لەنێوان تۆلی و ئاو یان بەفردا هەڵگیراوە، چونکە ڕووی هەموارەکەی یاداشتی ڕووی بریسکەداری دەکردەوە. ئەم شیکردنەوانە لە گەلێکەوە بۆ گەلێکی تر جیاواز بوون. ئەمە پیشاندەدەت کە واتای ئاوێنەکە جێگیر نەبووە، بەڵکو لە هەر نەریتێکدا تایبەتمەندی خۆی بووە.

لە ڕووی زانستییەوە، تۆلی دەکرێت لە چوارچێوەی گشتی ئامرازە ئایینییەکانی شامانیزمی ئۆراسیای باکوردا دابنرێت. ئەو لەگەڵ دهۆل و ئامرازەکانی تری کە شامان (Schamane) ئەرکەکانی خۆی پێ ئەنجام دەدا، وەستاوە.

گرنگ ئەوەیە کە تۆلی خۆی بەخۆیی کاریگەری نەبووە. واتاکەی لە توانای شامان، لە گۆرانییەکان و لە کارە دیاریکراوەکانەوە دەرچووە. بەبێ ئەم چوارچێوەیە، ئەو تەنها پارچە مادەنییەکە دەمێنێتەوە.

هەڵگری تۆلی پیشەکارە شامانییەکە بووە. ئەو ئاوێنەکەی وەک بەشێک لە ئامرازە ئایینییەکانی خۆی بەکارهێناوە، کە بەگوێرەی گەل تیایدا دهۆلێک، جامەیەکی تایبەت و ئامرازی تری تێدابووە.

لە کاتی کارە ئایینییەکاندا، تۆلی دەکرا بە جامەکەوە هەڵبواسرێت، بە دەستەوە هەڵبگیرێت یان بجوڵێت. بریسکەیی و جوڵانی، بەشێک بووە لەو کارەی کە شامانی بە هێزە ڕووحییەکانەوە دەبەست.

یەکێک لە ئەرکە گرنگەکانی تۆلی، پاراستنی خودی شامان بووە. لەبەرئەوەی پیشەکارەکە لە کاتی کارکردنیدا لەگەڵ هێزە مەترسیدارەکاندا ڕووبەڕوو دەبووەوە، ئاوێنەکە دەبووایە لە هێرشی ئەوان بیپارێزیت.

لەگەڵ ئەمەشدا، تۆلی بۆ پاراستن و یارمەتیدانی کۆمەڵگا بەکارهاتووە. لە کارە چاکسازییەکاندا، لە گەڕان بەدوای هۆکاری نەگبەتیدا و لە پیشکەشکردنی داواکاری ترەکاندا، ئاوێنەکە بەشێک بووە لە ئامرازەکانی شامان.

مامەڵەکردن لەگەڵ تۆلی بە باوەڕی تایبەت لەسەر بەکارهێنانی ڕاست بەستراوەتەوە. وەک لە ئامرازە ئایینییەکانی تری، یاسا هەبووە کە کێ دەیتوانی ئاوێنەکە دەست لێبدات و چۆن دەبووایە هەڵبگیردرێت.

لە لای هەندێک گەل، تۆلی بەشێوەیەکی توند بەستراوەتەوە بە هەڵگری خۆیەوە، بەشێوەیەک کە دوای مردنی ئەو بەسانایی نەدەگوازرایەوە بۆ کەسێکی تر. ئاوێنەکە دەکرا لەگەڵ شامانی مردووەکە بنێژرێتەوە یان لە شوێنێکی تایبەت دابنرێت. ئەم باوەڕانە پیشاندەدەن کە تۆلی وەک ئامرازێکی ئاسایی نەبووە، بەڵکو وەک بەشێک لە کەسایەتییەکە دانراوە.

لەگەڵ چەوسانەوەی شامانیزم (Schamanismus) لە سەردەمی سۆڤیەتدا، بەکارهێنانی ئاشکرای ئایینی تۆلی کەمبووەوە. هەندێک ئاوێنە شاردرانەوە، هەندێکی تریش سیقاتکرا. نەریتەکە لاوازتر بووەوە، بەڵام بەتەواوی نەمرد.

تۆلی لە ناوچەیەکی فراواندا باڵاوبووەتەوە کە بەشێک لە سیبیریا و مۆنگۆلیا دەگرێتەوە. لەلای گەلانی جۆراوجۆر، وەک بورییات، ئیوینک و مۆنگۆل، شێوە، ناو و بەکارهێنانی ئاوێنەکە جیاوازن.

جیاکردنەوەیەکی گرنگ سەبارەت بە سەرچاوەی ئاوێنەکانەکە. ئاوێنە هاوردەکراوەکانی دروستکراوی چینی و ئاوێنە خۆماڵییەکان دەکران بەیەکەوە بەکاربهێنرێن. هەردووکیان لە بەکارهێنانی شامانیدا وەرگیران.

پەیوەندیدار بە تۆلییەوە دهۆلی شامان هەیە، کە لە بابەتێکی جیاواز سەبارەت بە دهۆلی سامی باسکراوە. دهۆل و ئاوێنە لە زۆرێک لە نەریتەکانی ئۆراسیای باکوردا بەیەکەوە بەشێک بووە لە ئامرازی شامان.

هەروەها ئامرازە ئایینییەکانی تری سیبیریا، وەک شوێنی نیشتەجێبوونی جەستەیی روحەکان، لە چوارچێوەی گشتیدا دادەنرێن. ئەمانە پیشاندەدەن کە گەلانی جۆراوجۆری باکوور چۆن ئایینی خۆیان بە ئامرازی تایبەتی خۆیانەوە جێگیر کردووە.

لە ڕووی زانستییەوە، بەرواردکردن پێویستی بە وریاییەکی زۆر هەیە. نەریتەکانی شامانیزمی ئۆراسیای باکوور تایبەتمەندی هاوبەشیان هەیە، بەڵام هەریەکەیان بەشێوەیەکی خۆیی جیاوازن. یەکخستنی گشتی لەگەڵ فراوانی ئەمانەدا ناگونجێت.

لەلای گەلانی جۆراوجۆر، تۆلی بەشێوەیەکی جیاواز لەگەڵ ئامرازی شامانەوە بەستراوەتەوە. لەلای هەندێک گروپ بەشێکی جێگیر بووە لە جامەی ئایینی، لەلای هەندێکی تریش تەنها لە بۆنە دیاریکراوەکاندا بەکاردەهات. ئەم جیاوازییانە پیشاندەدەن کە ئاوێنەکە ئامرازێکی یەکخستوو نەبووە، بەڵکو لە هەر نەریتێکی ناوخۆییدا بە شێوەی خۆی جێگیر کراوە.

لە چوارچێوەی بابەتی هێماکانی پاراستندا، تۆلی نموونەیەکە بۆ ئامرازێک کە دەیهەوێت زیان لە ڕێگەی گەڕاندنەوەیدا دووربخاتەوە. بابەتی تیسمە و تالیسمان (Amulett und Talisman) ئەم جۆرە ئامرازانەی دووردەخەرەوەی زیان بە پێی چەمک دابەش دەکات.

تۆلی بەپێی باوەڕی گشتی بریتی بوو لە ئامرازێکی بەرگری. ئەرکی پێ دراوە کە کاریگەری زیانبەخش و ڕۆحە هێرشبەرەکان بگەڕێنێتەوە. ئەم ئەرکی بەرگریکردنە بنەمای گرنگی تایبەتی وەک ئامرازی پارێزراوییە.

بیرۆکەی بەرگریکردن پەیوەستە بە ڕووکەشی ئاوێنەیی. وەک چۆن ئاوێنە ڕووناکی دەگەڕێنێتەوە، تۆلیش دەبووایە شتی زیانبەخش بگەڕێنێتەوە. ئەم پەیوەندییە لەنێوان شێوە و مانا گرنگە بۆ تێگەیشتنی بابەتەکە.

پارێزراوی سەرەتا ئاراستەی خودی شامان دەکرا، کە لە کاتی کارکردندا خۆی دەخستە بەردەم مەترسییەکان. سەرباری ئەمە، تۆلی دەیتوانی بۆ پارێزراوی کۆمەڵگاش بەکاربهێنرێت، کە شامان بۆیان کار دەکرد.

لە ڕووی زانستییەوە، ئەرکی پارێزراویی وەک بەشێک لە چارەسەرکردنی نائارامی و گومان دەردەکەوێت. لە ژیانێکدا کە نەخۆشی، بەداخت و خەمی مێگەلەکان زاڵ بوون، تۆلی وێنەیەکی پارێزراویی کاریگەری پێشکەش دەکرد.

ئەم دەقە هیچ ڕاگەیاندنێک لەسەر کاریگەری ڕاستەقینەی پارێزراوی ناکات. تەنها ئەو مانایە باس دەکرێت کە نەریتە شامانییەکان بەو تۆلییان دابوو. بەڵێنی چاکبوونەوە و ڕاگەیاندنی کاریگەری بە ڕوونی لابراون.

دەبێت ئاماژە بکرێت کە مانای پارێزراویی تۆلی بەندە بە نەریتە شامانییەکانی سیبیریا و مۆنگۆلیاوە. لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیە، تۆلی تەنها ئامێرێکی مێژووییە، نەک ئامرازێکی پارێزراویی خۆکار.

توێژینەوەی تۆلی پەیوەستە بە ئەتنۆلۆژیای سیبیریا و مۆنگۆلیا. گەشتیار و توێژەرانی سەدەی ١٩ و ٢٠ بەکارهێنانی شامانیانەی ئاوێنەکە تۆمار کردووە و چەندین نموونە کۆکردووەتەوە.

توێژینەوەی دواتر سەرچاوە، بڵاوبوونەوە و واتای ئاوێنەکانی لێکۆڵینەوە کرد. لەوێدا دەرکەوت کە دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان ئاوێنەی چینی هاوردەکراو و پارچەکانی بەرهەمهێنراوی خۆماڵی.

بەشێکی سەخت لە مێژووەکە دۆزینەوە و چەوسانەوەی شامانیزمە لە سەردەمی سۆڤیەت. شامانەکان چەوساوەتەوە، ئۆبژە ئایینییەکان دەستبەسەر کراون. لەم سەردەمەدا زۆرێک لە تۆلییەکان چوونەتە ناو مۆزەخانە و کۆکراوەکان.

بۆ گەلانی ئێستای سیبیریا و مۆنگۆلیا، ئۆبژە ئایینییەکان بەشێکن لە مێژووی دینی چەوساوەیانەوە. چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆکراوەکانی مۆزەخانە و پرسیاری گەڕاندنەوەی ئەگەری زیاتر لەبەردەم گفتوگۆدا دەبن.

خۆکردنی کولتووری تۆلی لەلایەن ئیزۆتریزمی مۆدێرن کێشەیەکی جیاوازە. ئاوێنە دووبارە بەرهەمهێنراوەکان و کۆرسەکان کە خۆیان بە نموونەی سیبیری دەبەستنەوە، ئۆبژەکە لە واتای خۆی دادەبڕن و بە دیدی ڕەخنەگرانە سەیر دەکرێن.

وەسفێکی جدی تۆلی لە دیدگای دەرەوە وەسف دەکات، مێژووی چەوسانەوە و کۆکردنەوە دەناسێنێت و دەستبەرداری هەموو ڕێنماییەک بۆ دووبارە بەرهەمهێنان یا بەکارهێنانی شامانی دەبێت.

دوای کۆتایی هاتنی چەوسانەوەی سۆڤیەتی، شامانیزم لە بەشێکی سیبیریا و مۆنگۆلیا نۆژەنبوونەوەیەکی بەخۆیەوە بینی. لەم چوارچێوەیەشدا تۆلی دیسان بە ئاشکرا بەکار دەهێنرێت.

مۆزەخانەکان لە ڕووسیا، مۆنگۆلیا و وڵاتانی تر تۆلی و ئۆبژە شامانیەکانی تر پاراستووە. هەندێک لەم دامودەزگایانە لەگەڵ نوێنەرانی گەلانی سەرچاوە کاریان دەکرد بۆ ئەوەی ئۆبژەکان بە شێوەیەکی زانستیانە ڕیزبەندی بکرێن.

توێژینەوەی ئەتنۆگرافی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ زۆرێک لە تۆلییان بۆ کۆکراوەکانی ئەورووپا و ڕووسیا بردووە. ئەم کۆکراوانە ئێستا دووبارە سەیر دەکرێن، و هەندێک دامودەزگا سەرچاوەی ئۆبژەکانیان لەگەڵ نوێنەرانی گەلانی سیبیری پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت.

نۆژەنبووونەوەی شامانیزم فرەشێوازە. لە زیندووکردنەوەی نەریتی جێگایی تا شێوازی نوێی شارستانی دەگرێتەوە. تۆلی لەم چوارچێوانەی جیاوازدا دەرکەوتووە.

لە ئیزۆتریزمی نێودەوڵەتیدا، ئاوێنەکان بە ئاماژە بە نموونەی سیبیری یان بە گشتی شامانی بازاڕکراوی دەکرێن. لە ڕووی زانستییەوە ئەمە شێوازێکی جیاوازی وەرگرتنە کە دەبێت لە نەریتەکانی سیبیریا جیا بکرێتەوە.

لە هونەر و پیشەسازی دەستیدا، بەرهەمهێنەران لە سیبیریا و مۆنگۆلیا تۆلی وەردەگرن بۆ ئەوەی پەیوەندی بە مێژووی دینی خۆیانەوە ببەستنەوە. بەم شێوەیە ئاوێنەکە دەبێتە نیشانەیەکی سەرچاوەی کولتووری.

بۆ خوێنەرانی سەرنجڕاکێش، مامەڵەیەکی هۆشیارانە پێشنیار دەکرێت. وەرگرتنی زانیاری سەبارەت بە تۆلی شتێکی دروستە، بەڵام لاسانکردنی کرداری ئایینیی نا. بەشی هێماکانی پاراستن ئۆبژە پاراستنی تری پیشان دەدەت.