iWell Guard

ئامیت، دیمۆنی نەریتی میسری

نۆشەرەوەکە، پارێزەری دادگای مردووان.

ئامیت دیمۆنێکی نەریتی میسرییە و نۆشەری دڵی ئەو مردووانەیە کە لە دادگا سەرکەوتوو نەبووبن.

دیمۆنەمیسر

پێڕستی ناوەرۆک

ئامیت - دیمۆنێک لە نەریتی میسری، بە شێوەیەکی مێژووی-وێنەیی

ئامیت (Ammit)

ئامیت، «نۆشەرەوەکە»، یەکێکە لە بەرچاوترین شێوەکانی بۆچوونی جیهانی پاش مردن لە میسری کۆن. ئەو لە هۆڵی دوو ڕاستییەکە دادەنیشێت، لەتەنیشت تەرازووەکەدا کە دڵی مردووەکە لەگەڵ پەڕی مائات (Maat) کێش دەکرێت.

ئەگەر دڵ قورستر بێت، ئەوا مانای ئەوەیە کە ستەمی کردووە، جا ئامیت دەیخوات. ئەنجامەکە ئازارێکی هەتاهەتایی نییە، بەڵکوو لەناوچوونە: مردووەکە لەمەودوا بوونی نامێنێت.

شێوەی وەک تێکەلبوونەوەر لە سێ ئاژەڵی مەترسیدارترینی میسر، تیمساح، شێر و هەسپی ئاوی، لایەنێکی بیرۆکەیی هەیە. هەریەکە لەم ئاژەڵانە بەتەنها مەترسیداری خۆیانی هەیە؛ کە پێکەوە بن، دووبارە کۆتاییی تەواو بۆ ژیان دوای مردن دەگەیەنن.

بەیەک نیگا: ئامیت

جۆر: دیمۆنی دادگای مردووان، نۆشەرەوەکە
سەرچاوە: جیهانی ژێرزەوی، لە نزیک ئۆسیریس و ئانوبیس
دەقەکان: پەرتووکی مردووان (بەتایبەت بەشی 125)، دیمەنە وێنەیییەکانی تەرازووی دڵ
سەردەم: پاشایەتی نوێ تا دواسەردەمی کۆن
بڵاوبووەنەوە: هەموو ناوچەی کەلتووری میسری
پارێزکاری: 42 دانپێدانانی نەرێنی (شایەتنامەی مائات)، تیلیسمی دڵ

دەستەبەندی مێژوویی

سەردەمی دەقەکان

ئامیت بە شێوەیەکی تەواو لە سەرچاوەکانی پاشایەتی نوێدا دەردەکەوێت، بەتایبەت لە پەرتووکی مردووانی زۆر بەوێنە جوانکراودا. لە سەردەمی دواکۆن و سەردەمی پتولمایۆسی، وێنەکەی دەبێتە بەشێکی ستاندارد لە وێنەناسیی جیهانی پاش مردن. شێوە پێشوترەکان لە دەقەکانی سندووق دەکرێت بۆیان دووپاتکرینەوە، بەبێ ئەوەی لەوێدا بەتەواوی بەناوبانگ دەردەکەوێت.

بواری باڵاوبوونەوە

دیمەنی تەرازووی دڵ لەگەڵ ئامیت بەشێکی جێگیری بەرنامەی ئارایشتی نێوچاوانی تایبەتییە لە هەموو دۆڵی نیلدا. دەردەکەوێت لەسەر پاپیرۆس، سندووق، دیواری گۆڕ و پۆشەکانی مۆمیایی. لە سەردەمی یۆنانی-ڕۆمی، مۆتیفەکە بۆ کۆمەڵگای دەرەوەیش دەگوازرێتەوە، بەڵام لە بنەڕەتدا میسری دەمێنێتەوە.

دۆخی سەرچاوەکان

سەرچاوەی سەرەکی پەرتووکی مردووانە، بەتایبەت بەشی 125 لەگەڵ دیمەنی دادگای مردووان. تەواوترین دەستپێگەیشتنی وێنەیی لە خانەدانیی 18ەم تا 21ەم دێت. زیادی سەری بۆ ئەمە پەیکەرەکانی پەرستگا و پاپیرۆسی دواکۆن هەن، کە مۆتیفەکە بەشێوەی جیاواز پێشان دەدەن.

ناو

میسری: Ꜥmm.t («نۆشەرەوەکە»)، ناوەکە بەرنامەیییە؛ شێوەکەی وەسف نەکردووە، بەڵکوو فەرمانی وەسف کردووە.
نووسینی دیکە: Ammut، Amemet.
یۆنانی: چەمکی تایبەت نییە؛ زۆرینەی جار وەرگیراوە وەک Ammit.

ئامیت خواوەندێک بە واتای ورد نییە؛ نە پەرستنی هەیە، نە پەرستگا و نە پەرستکار. تەنیا لە چوارچێوەی دادگای مردووان دەردەکەوێت. ڕۆڵی بەتەواوی کارگیرییانەیە: ئامرازی مائاتە، نەک خۆی وەک بەشدارێکی گفتوگۆکار.

تایبەتمەندییەکان

دیمەن

ئامیت بوونەوەرێکی تێکەلبوونەوەری لە سێ ئاژەڵی مەترسیدارترینی میسر: سەری تیمساح، جەستەی پێشەوەی شێر (بورکوت و پەنجە) و پاشەوەی هەسپی ئاوی. تێکەلکردنی ئەمانە بەڕاست نییە، هەریەک لەم ئاژەڵانە مرۆڤ لەسەر نیل دەکوژن. کۆیان وێنەیەکن لە لەناوچوونی تەواو.

ڕەفتار

لەتەنیشت تەرازووەکە دادەنیشێت یان دەچمکێتەوە، لەکاتێکدا کە تۆت (Thoth) دادگاییکردنەکە تۆمار دەکات و ئانوبیس تەرازووەکە بەڕێوە دەبات. بێدەنگ چاودەری دەکات، بەڵام دەخوازێت کاتێک دڵ لە پەڕ قورستر بێت. هیچ پاڕانەوەیەک، هیچ داواکارییەک، دادگاییکردنەکە جێبەجێ دەکرێت.

بۆشایی کاریگەری

تەنیا دادگای مردووان لە هۆڵی دوو ڕاستییەکە. هیچ دەستوپاکاری بەسەر زیندووان نییە. کارکردنی بەخاڵی ڕۆتینیی تەرازووی دڵ گیراوەتەوە.

سەرچاوەی ئەفسانەیی

ئامیت لەگەڵ سەرهەلدانی باوەڕی ژیانی پاش مردنی ئۆسیریس و سیستمکردنی تەرازووی دڵ سەرهەلدەدات. کارییان، لەناوبردنی مردووانی نالایق، بریتی نییە لە داهێنانێکی زیادکردن، بەڵکوو دەرچووی لۆژیکییانەی ئایینێکی جیهانی پاش مردنە کە بەردەوامی ژیان بەستراوەتەوە بە تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقی.

کارتی زانیاری: ئامیت

گرنگترین لایەنەکانی ئامیت بەیەک نیگا. وردەکاری سەبارەت بە ناو، پێناسە، پارێزکاری و لاسایییان لە بەشەکانی خوارەوە بدۆزنەوە.

سەرچاوە

لە ئایینی جیهانی پاش مردنی پاشایەتی نوێوە هاتووە؛ بەبێ پەرستنی تایبەت بەخۆی. لەتەنیشت ئۆسیریس و ئانوبیسدا وەک جێبەجێکار ڕادەوەستێت.

ئامانجگیراوان

تەنیا مردووان لە دادگای مردووان. هیچ دەستوپاکاریی لەسەر زیندووان نییە، هیچ کارکردنیش لە دەرەوەی هۆڵی دوو ڕاستییەکە نییە.

شێوەی دەرکەوتن

تێکەلبوونەوەر: سەری تیمساح، جەستەی پێشەوەی شێر لەگەڵ بورکوت و پەنجە، پاشەوەی هەسپی ئاوی. سێ گیانلەبەری دڕندە کە لەسەر نیل مرۆڤ دەکوژن، پێکەوە کۆکراونەتەوە.

کارکرد

دڵی مردووانی نالایق دەخوات. نەک ئازار، بەڵکوو لەناوچوون، مردووەکە دوای ئەوە بەردەوام نامێنێت.

کەرەستەی پاراستن

نەک پارێزکاری لە ئامیت، بەڵکوو ژیانی ڕاست پێش مردن. بەشە سەرەکییە ڕۆتینییەکە: 42 دانپێدانانی نەرێنی لە پەرتووکی مردووان بەشی 125. زیادی سەری بۆ ئەمە تیلیسمی دڵ، کە ئۆرگانەکە جێگیر دەکات.

بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

لە بەڵگەنامە جیاجیاکاندا وەک بوونەوەری دۆزەخ کە گیان دەخوات (لە ئایکۆنۆگرافیای مەسیحی و ئیسلامی)، یامادوتاکانی هیندی، تزیتزیمیمەکانی ئازتێک؛ چەمکی «دەمی دۆزەخ» لە سەردەمی ناوەڕاستی ئەوروپادا.

بەرگری لە ژیانی ڕۆژانە

ئایینەکانی بەرگری

ئامیت خۆی بەرگری لێ ناکرێت، ئەو تەنها ئەوە دەکات کە ماعات دیاری دەکات. «بەرگری» بریتییە لە ئامادەکاریی ڕاست بۆ دادگاکردنی مردوو: ئایینەکانی ناشتن، مۆمیاکردن، تێخستنی پەرتووکی مردووان، پاککردنەوەی هێمایی تەرمەکە.

نزاکان

لە ناوەڕاستدا دانپیانانی ماعاتە لە بەشی ١٢٥ی پەرتووکی مردووان: ٤٢ دانپیانانی نەرێنی، کە تێیدا مردوو دانی پێدا دەنێت کە چ تاوانێکی نەکردووە. هەر دانپیانانێک ڕوو لە یەکێک لە ٤٢ دادوەرەکە دەکرێت. تەنها دوای تێپەڕینی ئەم تاقیکردنەوەیە کە تەرازووی دڵ لەگەڵ ئامیت دەردەکەوێت.

تعویز و هێمای بەرگری

گرنگترین تعویزەکە تعویزی دڵە (ib) و تعویزی سکارابی دڵییە لەگەڵ وشەی ٣٠B ی پەرتووکی مردووان، کە فەرمان بە دڵ دەدات لە دژی خاوەنەکەی شایەتی درۆ نەدات. هەردووکیان لەگەڵ تەرمەکە دەنران و لە زۆر ئامادەکاریی گۆڕدا دۆزراونەتەوە.

ئامیت، هاوشێوەکان لە کولتووری تر

دەریای ناوەڕاست و درێژەبووندا: تاوگی دڵ و جێبەجێکەرەکەی وەک مۆتیفێک دەگوازرێتەوە بۆ باوەڕی گنۆستیکی-مەسیحی. مۆتیفی مەسیحی «تاوگی گیان» (میکائیل بە تاوگ، شەیتان وەک بەرەنگاربووەوە) بە پێکهاتەیی شێوازی میسری دەبات، هەرچەندە خودی ئامیت وەرنەگیراوەتەوە.

مۆتیفی قوپچینی دۆزەخ: لە سەردەمی ناوەڕاستی ئەوروپا، مۆتیفی «قوپچینی دۆزەخ» گەشە دەکات، کە گوناهبارەکان هەڵدەلووشێت. لە ڕوانگەی وێنەیی زۆر لە ئامیت دەچێت؛ هێڵێکی مێژوویی ڕاستەوخۆ ڕوون نەکراوەتەوە، بەڵام بنەمای سەرەکی یەکسانە: لەناوبردنی نالایقەکان بە هەڵلووشتنیان.

دەرەوەی ئەوروپا: یاماداتاکان لە باوەڕی هیندوسی-بودایی سەبارەت بە دنیای پاش مردن و تزیتزیمیمە لە میتۆلۆژیای ئازتیکی، لە ئەرکیدا خۆشاوی جێبەجێکردنی حوکمن، بێ ئایکۆنۆگرافیای تایبەتی بوونەوەری تێکەڵی ئامیت.

دیمەنی دادگای مردووان لە پەرتووکی مردووانی میسری

ئامیت (هەروەها ئامووت، بە میسری کۆن نزیکەی ئام-موت، هەڵلووشەری مردووان) بەشێوەیەکی نەبڕاو بەندی یەک دیمەنی دیاریکراو کراوەتەوە: دادگای مردووان، وەک زیاتر لە پەرتووکی مردووان لە شاژنیی نوێ ڕوونکراوەتەوە. دەقی سەرەکی وتەی ١٢٥ی ئەم پەرتووکەیە، کە دادگا لە هۆڵی دوو ڕاستییەکە دەگێڕێتەوە.

لەم دیمەنەدا، دڵی مردووەکە لەسەر تاوگ دادنرێت. لەسەر پلاتی تاوگی تر، پەڕی ماعات دادنرێت، خواژنی ڕاستی و ڕێکخستنی دادپەروەرانەی جیهان. خودای ئانووبیس تاوگکردنەکە ئەنجام دەدەت، تووتی سەرکووکو ئەنجامەکە تۆمار دەکات، و ئۆسیریس وەک دادوەر لەسەر ڕووداوەکان دادنیشتووە.

ئامیت لای تاوگ دادەنیشێت یان چوقۆیی دادەنیشێت و چاوەڕوان دەبێت. ئەگەر دڵ لەگەڵ پەڕ یەکسان نەبوو، واتە مردووەکە شایانی وتەکانی پاکبوون نەبووە، ئەوا دڵی خۆشدەخرێتە بەر ئامیت بۆ خواردن.

ئەنجامی ئەم هەڵلووشرانە بۆ بیرکردنەوەی میسری قورستترین سزای پێشبینیکراو بوو: مردنی تەواو و کۆتایی، ڕاوەستانی هەموو بوونێک، بە «مردنی دووەم» ناسراو. لەبەرئەوەی درێژەپێدانی ژیان لە دنیای پاش مردن ئامانجی سەرەکی ئایینی میسری بووە، ون بوونی دڵ بۆ ئامیت واتای لەناوبردنی کەسیش بووە.

ئامیت بۆیە خواژنێکی سزادەرکردن نییە کە ئازار دەدەت، بەڵکوو ئامرازی لەناوبردنە. ئەو ئەو هەڕەشەیە نوێنەرایەتی دەکات کە هەموو سیستەمی ئایینەکانی مردووان، ئامادەکاری ناشتن، و ژیانی ئەخلاقی بۆی مانا دەبەخشا.

بوونەوەری پێکهاتوو: تیمساح، شێر و ئەسپی ئاوی

ئامیت لە وێنۆچکەکانی پەرتووکی مردووان وەک بوونەوەرێکی تێکەڵ لە سێ ئاژەڵ نیشان دراوە، و ئەم پێکهاتەیە بێ مانا نییە. سەری وەکو قوندرگە، بەشی پێشی لەشی وەکو شێر یان پڵنگ، و بەشی پشتی وەکو ئەسپی ئاوە. هەر سێ ئاژەڵەکە لە میسری کۆندا بە مەترسیدار دادەنران، وەک نموونەی هەڕەشە لەسەر ژیانی مرۆڤ.

ئەم هەڵبژاردنە لە ڕووی مێژووی ئایینییەوە ئاگاداریکەرە. قوندرگەی نیل، شێری کەناری بیابان و ئەسپی ئاوی ڕووبار، سێ ئاژەڵی مەترسیداری گەورە بوون کە میسرییەکان لێیان دەترسان. ئامیت ئەم ترسانە لە یەک شێوەدا کۆدەکاتەوە.

بەمە ئامیت نموونەیەکی بوونەوەرێکی تێکەڵی بەئاگایانە دروستکراوە کە واتاکەی لە کۆکردنەوەی بەشەکانییەوە دێت. بەپێچەوانەی هەندێک خودای میسری کە سەرێکی ئاژەڵی جێگیریان هەیە، ئامیت بە تەواوی بوونەوەرێکی تێکەڵە کە بەردەوامیی هیچ خودایەکی تاکتاک نییە.

گەورەیی ئامیت لە وێنەکاندا زۆربەی کات بچووکە. ئەو نەهەنگێکی گەورە نییە، بەڵکو زۆرجار وەک شێوەیەکی نسبەتاً بچووک و چۆکداگرتوو لە کەناری دیمەنی دادگاکردن دەردەکەوێت. ئەم ساکاری وێنەیییە لەگەڵ گرنگیی وجودییەکەی دژایەتی نیشان دەدات و ئاماژە دەدات کە هێزەکەی نەک لە قەبارەی جەستەیی، بەڵکو لە کارکردەکەیدایە.

لە هەندێک سەرچاوەدا لەگەڵ بواری ئاگر یان دەریاچەیەکی گڕگرتوو بەیەکەوە بەستراوەتەوە، کە تیایدا لەناوچووان لەناودەچن. شێوەکەی بە ڕێژەیەکی جێگیر لە زۆر پاپیرۆسی پەرتووکی مردووان و وێنەکێشانی گۆڕی پاشکۆیی نوێدا هاتووەتەوە.

ئامیت لە نێوان خواژن و شێتان: کێشەیەکی جێگیرکردن

توێژینەوەی زانستی ئایینی لە ڕیزبەندیکردنی ئامیت گرانی هەیە، ئەمەش بە هۆکاری باشەوە. ئەو بە تەواوی لە هیچ یەکێک لە پۆلێنە باوەکاندا جێ نایگرێت.

لە یەک لایەنەوە، ئەو پەرستنی تایبەت بەخۆیەوەی نییە: هیچ پەرستگا، هیچ چینی کاهین، هیچ جەژن، هیچ نوێژ بۆ ئامیت نەناسراوە. کەس ئەوی نەدەپەرستا، کەس داوای ڕەزامەندیی لێ نەدەکرد. ئەمە پاڵنەرێکە بۆ ئەوەی نەوترێت ئەو بە تەواوی خواوەندێکە.

لە لایەکی دیکەوە، ئەو دوژمنێکی بێ‌ڕیزبەندی دژی ڕێکخستنی خوایی نییە، وەک مار ئاپۆفیس کە خواوەندەکان شەو بەشەو دژیدا شەڕیان دەکرد. ئامیت بە پێچەوانە لە لایەنی ڕێکخستنەوەیە.

ئەو بەشێکە لە دادگای ماعات، ئەو بڕیارەکەی جێبەجێ دەکات. بێ ئەو، هەڕەشەی دادگای مردووان بێ‌واتا دەبوایە. ئەو لەناو سیستەمەکەدا کار دەکات، نەک دژی ئەو.

لەبەر ئەوە توێژینەوەکان زۆربەی کات ئامیت وەک وەسفێکی فرمانی یان کەسایەتیەکی دیمۆنی لە خزمەتی ڕێکخستن باس دەکەن. ئەو یەکێکە لەو کەسایەتییانەی بۆچوونی میسری کۆن، کە ئەرکێکی ڕوونیان هەیە و تەواو تێیدا نوقم دەبن.

هەندێک میسرناس ئاماژە بەوە دەکەن کە جیاکردنەوەی تیژی مۆدێرن لە نێوان خواوەند و دیمۆن، لە بیرکردنەوەی میسری کۆندا بێگانە بووە، و ئامیت بەڵگەیەکە بۆ ئەم نادیاریە.

هەروەها بوونی ئامیت ڕووناکی دەخاتە سەر تێگەیشتنی میسریان لە سزا: ئامانج ئازارێکی هەتاهەتایی نەبوو، بەڵکو لەناوچوونی تەواو بوو. ئەم بۆچوونە بە بنەڕەت جیاوازە لە بۆچوونەکانی دواتری دۆزەخ، و ئامیت دەکاتە خاڵێکی گرنگ بۆ بەراوردکردن لە مێژووی ئایینی دنیای پاش مردن.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو بۆ ئەم پەڕەیە:

  • میسر (پەڕەی کولتووری سەرەکی)
  • ئاپۆفیس (بەرامبەری گەردونی)
  • کتێبی مردووان و دادگای مردووان
  • ٤٢ دادوەری ماعات
  • ئۆزیریس و دنیای پاش مردن
  • قووتخانەی دۆزەخ (وەرگرتنی ئەوروپی)

سەرچاوە و ئەدەبیات

هەڵبژاردنێکی کۆکراوە لە کارە سەرەکییەکان سەبارەت بە ئامیت و دادگای مردووانی میسری:

  • Hornung, Erik: Altägyptische Jenseitsbücher. Zürich/München 1997.
  • Assmann, Jan: Tod und Jenseits im Alten Ägypten. München 2001.
  • Seeber, Christine: Untersuchungen zur Darstellung des Totengerichts im Alten Ägypten. München 1976.

سەرچاوەی زیاتری بنچینەیی لە پێرستی سەرچاوەکان.

پراکتیزەی پارێزگاریی باسکراو لێرە شیکردنەوەیەکی زانستیانەی نەریتە مێژووییەکانە. iWell Guard بەم هێڵە مێژوویی کولتوورییەوە پەیوەندی دەکات کە پەیوەستە بە بەرگری بەردەوامی هەڵگیراو، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەوە پێشکەش دەکات. زیاتر دەربارەی iWell Guard →

پرسیارە باوەکان دەربارەی ئامیت

ئامیت کێ بوو لە میتۆلۆجیای میسری؟

ئامیت (هەروەها ئامووت، واتا ‘قووتدەرەوە’) خواوەندێکی زیانبەخشی میسری بوو کە لە دادگای مردووان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕا. ئەو کەسایەتییەکی تێکەڵ بوو لە سەری تیمساح، لەشی شێر و کۆتایی بلمی، سێ ئاژەڵی مەترسیدارترینی دۆڵی نیل.

پاش مردن، دڵی مردووەکە لەگەڵ پەڕی ماعات (ڕاستی، ڕێکخستنی گەردونی) کێش دەکرا. ئەگەر دڵ لە پەڕ قورستر بووایە (واتا بارگاوی بە گوناه)، ئامیت دەیقووت، کە بەمانای مردنی کۆتایی گیانەکە بوو.

دادگای مردووان لە کتێبی مردووان چی مانای هەیە؟

دادگای مردووان (سایکۆستازی) دیمەنێکی سەرەکییە لە کتێبی مردووانی میسری (فرمووی ١٢٥). مردووەکە لەبەردەم دادگای ٤٢ دادوەر و ئۆزیریس وەک سەرۆک ڕادەوەستێت. پێویستە ‘دانپیانانی نەرێنیی گوناه’ بکات، ٤٢ گوناهی نەکردووی خۆی بژمێرێت.

پاشان دڵ لەسەر تەرازووی ماعات کێش دەکرێت. ئەگەر سەرکەوتووی بووایە، گیانەکە دەچووە کێڵگەی ئاڵارو (بەهەشتی میسری)؛ ئەگەر سەرنەکەوتبایە، ئامیت دڵی دەقووت، و گیانەکە بۆ هەتاهەتایە لەناودەچوو.

پۆلێنکردن & پاراستن

IIئاست
پشکنەری پاراستن ئەم بوونەوەرە دەخاتە ئاستی کاریگەری II – کاریگەری هەستپێکراو.

بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:

لە پشکنەری پاراستندا بەراوردی بکە ←

پارێزەری پێشنیارکراو

iWell Guard

سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.

پێداچوونەوەیەک بۆ هەموو پارێزەرەکان →