خاچ وەک نیشانەی پاراستن

لە ڕوایەتی ئەوروپایی مەسیحی، نیشانەی خاچ بە یەکێک لە بەهێزترین ئامرازەکانی دووربخەرەوەیی دژی ئەجنە، شەیتان، فامپیر، ڕۆح و چاوی خراپ دادەنرێت. بە شێوەی بزەیی لەسەر ناوچەوان یا سنگی خۆ دەکێشرێت، وەک نیشانە لەسەر ستوونی دەرگا دەتاشرێت، لەسەر دانەوێلە و ئاژەڵ، لەسەر نان و بارمیل دەنووسرێت و لەسەر مردووان ڕادەگیرێت.

زۆر پێش مەسیحییەت، شێوازی خاچ لەسەر دیاریی گۆڕ، لەسەر بەرد و لەسەر دیواری خانووان لە زۆر کولتوردا دیتراوە، کە بۆ خاچ وەک شێوازێکی بنەڕەتی جوگرافی هێزی ڕێکخستن یا دووربخەرەوەیی دەبستین. نیشانەی خاچی مەسیحی ئەم چینانەی کۆنتری بەهێزتر کرد و لەسەریان نووسی، بەڵام کاریگەری کارامەیانی هێشتووە: بزەیەکی خێرا و هەموو کاتێک بەردەست بۆ پاراستن.

نیشانەی خاچ‌شێوە لە مێژووی کولتووری مرۆڤایەتیدا ئەوەندە دووربەرەوە دیتراوە کە هیچ سەرچاوەیەکی تاکە دیارینەکراوە. خاچی سادەی هاوسینگ، یەک هێلی ستوونی و یەک هێلی ئاسۆیی، یەکێکە لە سادەترین شێوازە جوگرافییەکان؛ بەشێوەیەکی سەربەخۆ لە هەموو کوردنانی جیهاندا دروست بووە. بەکارهێنانی دووربخەرەوەیی خاچ لە ئەوروپای پێش‌مەسیحییدا، بۆ سەردەمی بڕنز بە دۆزراوەکانی گۆڕ سەلمێنراوە.

واتای تایبەتی نیشانەی خاچ لە چوارچێوەی کۆنیدا لە ڕێگەی هێمای خۆردا وەرگیراوە: خاچی چرخ لەگەڵ چوار پازوی هاوشێوە لە ناو یەک چەوانەدا، لەسەر ئامرازی ئایینی سەردەمی بڕنز و لەسەر عەرابەکانی ناوچەی نۆریک دەرکەوتووە. پەیوەندییەکەی لەگەڵ خۆر، هێزی ڕێکخستن و بەخشینی ژیان، دەیکات بە نیشانەیەکی ڕێکخستنی گەردونی دژی شێواوی.

خاچی مەسیحی باری مێژوویی-ئایینناسیی زیادی زیاد دەکات: نوێنەرایەتی زاڵبوون بەسەر مردن و خراپەدا دەکات لە ڕێگەی ئازار و هەستانەوەی مەسیحدا.

لە ڕوایەتی مەسیحیی سەرەتایی و ناوەڕاست، ئەم واتا ئایینناسییە ڕاستەوخۆ دەگوازرێتەوە بۆ کردەی دووربخەرەوەیی: خاچ شەیتان و یارمەتیدەرانی دەردەکات، چونکە نیشانەی زاڵبووننانی ئەوانە. باوکانی کڵێسا و باوەڕی گەلی ئەم بنەما هاوبەشەیان لەبیرە، هەرچەندە بە قووڵیی جۆراوجۆری ئایینناسی.

لە باوەڕی گەلی سەردەمی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێدا، نیشانەی خاچ لە هەموو شوێنێک بووە. پیشەوەران لەسەر تیری بان دەتاشین، نانەوایان لەسەر هەویری نان دای دەنووسیوە، مامانان لەسەر ناوچەوانی منداڵی تازە لەدایکبوو دای دەکیشا، جوتیاران لەناو زەوی تازە جوتراودا دای دەچەقاند.

ئەم کردارە بەشێوەیەکی هاوتەریب لەگەڵ فێرکردنی فەرمیی کڵێسا بووە و زۆر جار جیاکردنەوەیان لە یەکتر ئاسان نەبوو.

ڕوایەتی چەند ڕوونکردنەوەیەکی بۆ کاریگەری خاچ دەناسێت، بەپێی چوارچێوە و ترادیسیۆن. لە باوەڕی گەلی مەسیحیدا، ئەم بۆچوونە زاڵترین: خاچ شەیتان و بوونەوەرە ئەجنەییەکان بە سەرچاوەیانیانەوە بیر دەخاتەوە: ئەوان بەدەست مەسیح زاڵ کراون، خاچ نیشانەی ئەم زاڵبووننانەیە، و لە کاتی بینینی ئەم نیشانەیدا دەبێ کشابرێنەوە.

چینێکی کۆنتر کاریگەری بە شێوەی جوگرافی ڕووندەکاتەوە: خاچ بۆشایی بەسەر چوار بەشی هاوشێوەدا دابەش دەکات و هەموو چوار لای ئاسمانی دیاری دەکات. بۆشایی بە شێوەیەکی هێمایی دادادات، وەک چوارگۆشەیەکی بە تەواوی پاراستراو کە هیچ بۆشاییەک بەجێی نایەڵێت. ئەم بۆچوونە سەربەخۆیە لە واتای مەسیحی؛ لە چوارچێوەی پێش‌مەسیحی و لە کولتوورە ناوپیایانیی نامەسیحیدا هەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا بۆچوونی خاڵی تێکشکاندنیش هەیە: لە خاچدا دوو هێل تێکەڵ دەبن، و خاڵی تێکشکاندن لە زۆر ترادیسیۆنی گەلیدا هێزێکی تایبەتیان هەیە، هەم پاراستنکار و هەم مەترسیدار. بەردەرگا، چوارچرا و تیرەکانی خاچ ئەم تایبەتمەندییە هاوبەشیانە: ئەوان خاڵی گواستنەوەن کە هێزەکان لەوێ ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە.

بزەیی خاچ، بەخاچکردنی خودی کەس یا شتێک، ئەم هێزە ڕاستەوخۆ دەگوازرێتەوە بۆ هەڵگر یان بابەتەکە. ئەم بزەیە بە خێرایی جێبەجێ دەکرێت، هیچ کەرەستەیەکی پێویست نییە و هەموو کاتێک بەردەستە، ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە بەرباڵاوترین کردەی پاراستن لە مێژووی باوەڕی گەلی ئەوروپادا.

بەکارهێنانی ئاپۆترۆپائیک (بەدووردەخەرەوەی خراپە) ی خاچ لە ئەورووپا زیاتر لەلایەن مەسیحیەت شێوەی پێداوە، بەڵام لە شێوازی جۆراوجۆر لە دەرەوەی ئەوەشدا زیاتر دەبیندرێت. لە چوارچێوەی هیندویزم، سواستیکا (خاچی چەنگاوی) نیشانەیەکی خۆشگوزەرانی و پاراستنە کە هەزاران ساڵ بەردەوامی هەیە؛ شێوازی بنەڕەتی ئەو خاچی بازووهاوسەنگە کە کۆتاییەکانی چەمیوون. لە بودیزمدا، ئەو نیشانە لەسەر پەرستگاکان وەکو نیشانەی بەخت و پاراستن دەردەکەوێت.

لە کولتوورەکانی خۆجێی ئەمریکای باکووردا، خاچی بازووهاوسەنگ وەکو نیشانەی چوار لایان بەڵاوبووەتەوە: بۆشایی بەپێی چوار لایان ڕیز دەکات و نوێنەرایەتی تەواوکراوی گەردونیی دەکات. هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ باوەڕی گەلی ئەورووپا نییە؛ ئەمانە پەرەپێدانی هاوکاتن.

لە نەریتی ئۆرتۆدۆکسی ئیتیۆپیایی، خاچ نیشانەی پاراستنی سەرەکییە و لەسەر ئامولێت، خاچی سووچووندا و لەبن دەرگای ماڵان بە شێوازی زۆر جۆراوجۆر دەردەکەوێت کە زۆر لە جۆراوجۆری ئەورووپایی زیاترن. بەکارهێنانی ئاپۆترۆپائیک لەوێ هەتا ئێستا زیندووە و تەنها لە باوەڕی گەلی تاکەکەسیدا نییە، بەڵکوو لە کڵێسادا بنیاتنراوە.

لە فەزای کولتووری ئیسلامیدا خاچ بەخۆی هیچ ڕۆڵێکی پاراستنی نییە، بەڵام نیشانەی پەیوەندیدار بە پێکهاتەوە کە بۆشایی بۆ چوار پارچە ڕیز دەکەن، لە نووسینەکانی ئامولێتی عەرەبی دەبیندرێن.

لە باوەڕی گەلی ئەورووپا، خاچ وەکو نیشانەی پاراستن ئاراستەی ئەم جۆرە بوونەوەر و مەترسیانە دەکرد:

• شەیتان و دیوان بە واتای مەسیحی، واتە بوونەوەرەکانی خراپە کە ئایینناسی مەسیحی بوونی سەربەخۆیان بۆ دانراوە.
• ڤامپایر و مردووی ڕاگەڕاوە: لە باوەڕی گەلی ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا، بەتایبەتی لە ناوچەی سلاڤی باشوور، ڕۆمانیا و مەجارستان، خاچ یەکێکە لە گرنگترین ئامرازەکان بەرامبەر مردووی ڕاگەڕاوە (ڤامپایر)، لەگەڵ سیر و چیو.
• جادووگەر و کەسانی جادووی خراپ: خاچی سەر بەردەرگا، هەڵکراو لە چوارچێوەی دەرگا یان لەسەر خواردنی خۆراک، مەبەستی لێ ئەوە بوو ڕێگا لە جادووگەران بگرێت یان کاریگەری خراپی ئەوان بوەستێنیت.
• چاوی خراپ و جادووی چاوچنۆکی: خاچکردنی خێرا لە کاتی ڕوونبووەوە لەگەڵ کەسێک یان دۆخێکی بە خراپ دانراو، وەکو پاراستنی خێرا بەکاردەهات.
• ڕۆح و ڕۆحی مردووان کە بێهێمن دەمانەوە و دەیانتوانی زیان بە زیندووان بگەیەنن: نیشانەی خاچ لەسەر گۆڕستان و کونی ماڵان مەبەستیان ئەوە بوو ئەو ڕۆحانە لە شوێنی خۆیان بهێڵنەوە.

شێوازەکانی بەکارهێنانی خاچ وەکو نیشانەی پاراستن زۆر جۆراوجۆرن. بە شێوەی هەمیشەیی هەڵکراو یان بۆیاخکراو لەسەر کاریتی، چوارچێوەی دەرگا، تەختەی پەنجەرە، دیواری ئاژەلخانە، سندووق و ئامرازی کێڵگە دەردەکەوێت. وەکو نیشانەی بەردەرگا کار دەکات بۆ پاراستنی دەرگا. لەسەر شتی خۆراکی وەکو نان و کەرێ زیادکراوە، لە جادووکردنی خۆراک پاراستن دەکات.

وەکو ئاماژەیەکی دۆخی دیاریکراو، خاچکردن کەس لە ساتێکی دیاریکراودا پارێز دەکات: کاتی چوونەژوورەوەی شوێنی گومانلێکراو، کاتی هەلسان لە خەونی ترسناک، کاتی بیستنی دەنگی سەیر. ئەم بەکارهێنانە هەتا ئێستا لە خانووبانی باوەڕدار زیندووە و وەکو خرافات دانانرێت، بەڵکوو وەکو نیشانەی نوێژ.

لە باوەڕی گەلی، کە لە دەرەوەی ئایینناسی پەسندکراو بوو، شێوازی تایبەتترین بەکاردەهێنران: خاچی سێجاره لەسەر ناوچەوانی منداڵ، خاچی لە لقی خورما دروستکراو، خاچی پیرۆزکراوی چوارشەممەی خۆڵه‌مێش. ئەم پەیوەندییانی نێوان شێوازی خاچ و بەرەکەتی کڵێسایی وەکو کاریگەرترین دانراون.

دەستپێشکردنی گەلی خۆی سنووری هەیە: نیشانەی خاچ کە بێ باوەڕی یان بە نیازی خراپ کراوە، لە بیرکردنەوەی گەلی-باوەڕی کەمتر یان بەتەواوی بێکاریگەر دانراوە.

هەروەها خاچی هەڵکراو یان بۆیاخکراو لەسەر دار، بەپێی دەستپێشکردنی گەلی، کاریگەرییان لەدەستدەدا کاتێک زیانلێکەوتوو، کاڵبووەوە یان بەهۆی کەشوهەوادا لۆچابووبوونایە. لە هەندێک نەریتی ناوچەیی، خاچ پێویست بوو ساڵانە نوێ بکرێتەوە، بۆ نموونە لە بۆنە دیاریکراوی کڵێسایی.