Ganesha, Hindu geleneğinin tanrısıdır.
Fil başlı tanrı; engellerin gidericisi ve başlangıçların efendisi. Ganesha, Hinduizm’in en sevilen tanrılarından biridir; bu sevginin nedeni gücü değil, bilgeliği ve mizahi iyilikseverliğidir.
Kocaman fil kafası, şişman ve uysal bedeni ve ayaklarının dibindeki *Mooshika* faresiyle Ganesha, hem sıcak hem de kozmik açıdan şaşırtıcı olan her şeyi bünyesinde barındırır. Hiçbir Hindu, Ganesha’nın kutsaması olmadan bir girişime başlamaz: bir mektup, bir yolculuk, bir iş. O, Mahabharata’nın kâtibi ve tüm başlangıçların yol arkadaşıdır.
Ganesha, engel gidermenin koruyucusu ve yeni başlangıçların hamisidir.
Tür: Hindu ana tanrısı, engel giderme ve bilgelik tanrısı
Panteon: Hinduizm (Şaivizm, Smartizm; tüm Hindu geleneklerinde yüceltilir)
İşlev: Engellerin gidericisi, öğretimin hamisi, her girişimin başlangıcı
Başlıca nitelikler: Fil kafası, dört kol, kırık dişi, Modaka (tatlı)
Başlıca kült merkezleri: Mumbai (Siddhi-Vinayak), Pune, Sri Lanka (Tamil geleneği)
Budist özdeşleştirme: Vinayaka (Vajrayana Budizmi’nde)
Ganesha, ikonografik olarak M.Ö. 5. yüzyıldan itibaren belgelenmiştir; edebî açıdan ise Rigveda‘da erken bir biçimde (Brahmanaspati olarak) yer almaktadır. Gupta döneminde (M.S. 4.-6. yüzyıl) baş tanrı konumuna yükselmiştir.
Günümüzdeki başlıca kült zamanı, özellikle Mumbai ve Maharashtra’da kutlanan Ganesha Chaturthi bayram haftasıdır (Ağustos/Eylül). 19. yüzyılda Bal Gangadhar Tilak tarafından Hint kimliğinin siyasi-kültürel simgesi hâline getirilmiştir.
Hindistan’daki başlıca kült merkezleri: Mumbai (Siddhi-Vinayak tapınağı, dünyanın en çok ziyaret edilen Hindu tapınaklarından biri), Pune (Dagdusheth Halwai Ganpati), Ashtavinayaka hac güzergahı (Maharashtra’da sekiz Ganesha tapınağı), Tirupati (alt kutsal alan olarak). Uluslararası düzeyde: Sri Lanka, Singapur, Mauritius ve Malezya’daki Tamil diasporası. Dünyanın dört bir yanındaki Hindu tapınaklarının girişinde çoğunlukla bir Ganesha heykeli bulunur.
Temel kaynaklar: Ganesha Purana (başlıca kaynak), Mudgala Purana, Ganapati Atharvashirsha (Vedik ilahi), Skanda Purana ve Brahma Purana‘nın ilgili bölümleri. İkincil literatür: Brown, Ganesh: Studies of an Asian God; Courtright, Gaṇeśa: Lord of Obstacles, Lord of Beginnings; Bailey, The Ganeshapurâna.
Ganesha, kırmızı ya da grimsi mavi bir fil kafasına sahip, tombul ve iyiliksever bir tanrı olarak tasvir edilir. Bir dişi, bir efsaneye göre yazısını tamamlamak için genellikle kırık ya da eksiktir. Çoğunlukla sade bir elbise veya kaplan postu giyer.
Çevresinde: Modak (tatlı köfte), çiçekler, tütsü. Ayaklarının dibinde faresi Mooshika oturur; görünürde önemsiz bir varlık olsa da Ganesha Tantra’sında onun tüm özüyle özdeşleştirilebilir (Moo = ruh, Shika = biçim).
Ganesha, ister özel sunak olsun ister tapınak, diğer tüm tanrılardan önce yüceltilir. “Om Gam Ganapataye Namaha” duası engellere karşı korur. Okullarda ve üniversitelerde okul yılı başlangıcı kutsaması için Ganesha heykelleri yerleştirilir.
Ayaklarının altındaki fare, ehlileştirilmesi gereken egoyu simgeler. Ganesh Chaturthi, devasa heykellerin nehirlere daldırıldığı, renklerin, müziğin ve halka açık alayların kutlandığı bir bayramdır.
Görünüm ve Sembolik
Ganesha, insan gibi şişman bir gövde üzerinde kalın, kırmızı bir fil kafası taşır; dört kolu vardır ve bir dişi eksiktir. Çoğunlukla bir tüy, bir asa, tatlı pirinç keki ya da bir ip tutar. Faresi onun binit hayvanıdır. Bu ikonografi, zekâyı, bilgeliği, refahı ve alçakgönüllülüğü bir araya getirir.
Ganesha’nın en önemli yönlerine bir bakışta. Aşağıdaki alanlar köken, işlev, görünüm, yüceltme, semboller ve paralelleri özetlemektedir.
Ganesha, Shiva ve Parvati’nin oğludur. En bilinen mitte Parvati, kapısını beklemesi için onu sandal ağacı ezmesinden şekillendirir. Tanınmayan Shiva, öfkeyle oğlunun başını keser.
Parvati’nin ricası üzerine Shiva, yitirilen başın yerine karşısına çıkan ilk hayvanın, bir filin başını koyar. Bazı geleneklerde savaş tanrısı Skanda/Murugan’ın kardeşi; Riddhi ve Siddhi’nin eşidir.
Vighnaharta, engellerin gidericisi. Her yeni girişimden önce yardımına başvurulur: düğünler, yolculuklar, sözleşme imzalamaları, eğitime başlama, işyeri ve ev açılışları. Yazarların, öğretmenlerin ve öğrencilerin hamisidir. Tantra geleneğinde Muladhara Çakrası (kök çakra) için kilit tanrıdır. Sanat ve dansta edebi ve müzikal ilhamın hamisidir.
Dört (kimi zaman altı, sekiz ya da on) kollu, şişman insan karınlı, fil başlı bir figürdür. Ten rengi kırmızı, altın ya da fildişi rengindedir. Kırık bir dişi vardır (Mahabharata geleneğine göre Mahabharata’yı yazmak için kendi dişini kırmıştır). Binit hayvanı (Vahana), fil görünümüyle özgün bir karşıtlık oluşturan fare Mushika’dır. Dört kolundaki nitelikleri: balta, kement, Modaka tatlısı, lotus. Oturuş biçimi Lalitasana’dır (rahat poz); sıklıkla dans eder hâlde gösterilir.
Etki Alanı: Ganesha, gündelik yaşamda en çok çağrılan Hindu tanrısıdır. Her yeni girişimden önce “Om Gam Ganapataye Namaha” okunur. Öğrenciler sınavlardan önce ona dua eder. İş insanları, Ganesha heykellerini dükkan girişlerine ve kasaların önüne yerleştirir.
Ganesha Chaturthi (Ağustos/Eylül’de 10 günlük bayram), alaylar ve kil heykellerin suya ritüel daldırılmasıyla birlikte en büyük Hindu bayramlarından biridir. Uluslararası düzeyde modern spiritüel hareketlerde de yaygın biçimde tanınır.
Fil kafası, kırık dişi, dört kol, Modaka (tatlı), balta (Pasha kemendi), lotus, fare (Vahana), kemer olarak yılan, şişman karın (kozmik bolluk), Om simgesi. Çiçeği: kırmızı hibiskus. Kendi etrafında döner (bir mitolojide Shiva ve Parvati’nin etrafını dolaşır = evren; kardeşi Skanda ile yarış biçiminde aktarılır).
Vinayaka (Budizm’de Vajrayana Budist kabulü), Kangiten (Japonya’da Vajrayana mezhepleri), Hermes (Yunanistan’da yolların ve başlangıçların hamisi), Janus (Roma’da eşik tanrısı, çift yüzlü), Heraldik Eşik Bekçileri (Mezopotamya’da kanatlı boğalar). Daha geniş bir karşılaştırmada: Bes (Mısır’da), eşiklerde de yardımına başvurulan ev koruyucusu ve kolaylaştırıcı olarak.
Yüceltme Ritüelleri
Ganesha engellerin gidericisidir (Vighnaharta); her yeni başlangıçtan önce (işletme kuruluşu, eve taşınma, yazım etkinliği, düğün) Ganesha Puja gerçekleştirilir.
Başlıca bayram Ganesh Chaturthi‘dir (Bhadrapada ayı, Ağustos/Eylül); on günlük yüceltme sürecini kapsar ve özellikle Maharashtra’da (Pune, Mumbai) ünlüdür; anıtsal Ganesha Murtiları kurulur ve Anant Chaturdashi’de denize daldırılır (bkz. Brown, Ganesh: Studies of an Asian God). Modaka (tatlı pirinç topları) onun tercih edilen yiyecek sunusudur.
Mantralar ve Çağrılar
Ganesha Bija Mantrası “Gam” ve Mula Mantra “Om Gam Ganapataye Namah”, neredeyse her Hindu ritüelinin başında yer alır. Ganesha Atharvashirsha (Upanishadik metin), onun merkezi liturjik ilahisidir. Sankashtahara Stotra, engellerin giderilmesi için Sankashti Chaturthi’de (her ayın dördüncü ay gecesi) okunur.
Muskalar ve Koruyucu Semboller
Küçük pirinç, gümüş ya da sandal ağacından Ganesha heykelleri, ev girişlerinde, araçlarda ve yazı masalarında bulunur. Vahana’sı (binit hayvanı) faredir; bu, bastırılmış arzuların simgesidir. Bakır levhalar üzerinde merkezinde Ganesha olan Yantra diyagramları vâstu-shânti koruması sağlar. Kırık dişin yarısı, hatıra kolye ucu olarak kullanılan simgedir.
Ganesha, Yunan Hermesi (yazı ve söz sanatının tanrısı) ve Mısır Thot’una (bilgelik ve yazının tanrısı) benzerlik gösterir. Şişman ve uysal görünümü, dünyanın pek çok geleneğindeki mizahi figürleri, yani saçmalık aracılığıyla öğreten rahat bilgeyi çağrıştırır. Modern Batı ezoterik çevrelerinde Ganesha, engellerin aşılması ve mizahi bırakış verebilme simgesi olarak popülerdir.
Ganesha’nın hiçbir yönü, fil kafası kadar geleneği bu denli meşgul etmemiştir.
En bilinen versiyon Shiva Purana‘da yer alır: Parvati, oğlanı kendi bedeninin sürtme maddesinden biçimlendirmiş ve onu banyosunun önünde nöbetçi olarak dikmiştir.
Shiva içeri girmek isteyince ve oğlan onu tanımayınca, tanrı öfkeyle onun başını kesmiştir. Parvati’nin yasını dindirmek için Shiva, kuzey yönüne dönük uyuyan ilk canlının başını getirtmiştir; bu bir fildi.
Brahmavaivarta Purana farklı anlatır: Burada Ganesha, Shiva ve Parvati tarafından birlikte dünyaya getirilir; ancak bir lanet nedeniyle baktığı her şeyi yakan gezegen tanrısı Shani’nin bakışı, çocuğun özgün başını yakar.
Bunun üzerine Vishnu yedeği temin eder. Linga Purana‘nın bazı bölümleri de dahil olmak üzere diğer metinler, Ganesha’yı kozmik bir görevi yerine getirmek üzere doğrudan fil kafasıyla dünyaya gelir biçiminde anlatır.
Bu çeşitlilik giderilmesi gereken bir çelişki değildir. Hindoloji, özellikle Paul Courtright’ın (Gaṇeśa: Lord of Obstacles, Lord of Beginnings, 1985) ve Robert Brown’ın (ed. Ganesh: Studies of an Asian God, 1991) çalışmalarında, birbiriyle rekabet eden doğum mitlerini farklı mezheplerin ve dönemlerin katmanları olarak okur.
Bekçi miti, anne ile oğul arasındaki ayrılığı ve şiddetli bir erginleme eylemiyle erkek tanrılar düzenine kabul edilişi ön plana çıkarır.
Shani varyantı ise suçu babadan uzaklaştırarak kişisel olmayan kozmik bir güce yükler. Her iki durumda da kafa değişimi, biçimlendirilmiş yaratıktan tam anlamıyla tanrıya geçişi simgeler.
Ayrı anlatıları olan kırık dişi ise ikonografinin bir diğer standart özelliğidir: Kimi anlatıda Ganesha, Parashurama ile dövüşte dişini yitirir; kimi anlatıda ise bilge Vyasa’nın dikte ettiği Mahabharata‘yı yazmak için onu bizzat kırar.
Ganesha’nın görsel formülü yüzyıllar boyunca şaşırtıcı biçimde istikrarlı kalmış ve aynı zamanda anlam taşıyan öğeler bakımından zengin olmuştur. Şişman karınlı gövde, biri tam biri kırık dişiyle fil kafası, genellikle dört kol ve küçük binit hayvanı olan bir sıçan ya da fare (mūṣika), çekirdeği oluşturur.
Eller değişen nitelikleri taşır: balta ya da kanca (aṅkuśa), kement (pāśa), tatlı dolu kase (modaka) ve çoğunlukla korku giderme ya da bağış verme jesti. Kanca, zihnin yönlendirilmesine; kement ise engellerin yakalanmasına göndermede bulunur.
Ganesha’nın bilinen en erken görselleri Gupta dönemine, yani yaklaşık 4. ile 6. yüzyıla tarihlenmektedir.
Daha eski fil başlı varlık tasvirlerinin Ganesha’ya ait olup olmadığı tartışmalıdır; bazı araştırmacılar, klasik öncesi metinlerde zararlı engel yaratıcıları olarak nitelendirilen ve ancak sonradan tek bir iyiliksever tanrıda birleşen vināyaka figürlerine dikkat çeker. Korkulan figürden yüceltilen figüre bu dönüşüm, araştırmaların merkezi temalarından biridir.
Maddi kültür açısından yelpaze, anıtsal tapınak heykellerinden ev türbesine, kitlesel üretim ürünlerine kadar uzanır. Görsel pratik, Ganesha Chaturthi bayramında en belirgin biçimde ortaya çıkar; bu bayramda kil figürler yapılır, yüceltilir ve sonunda sularda çözülür.
Modern Maharashtra’nın çoğunlukla alçıdan yapılmış anıtsal bayram figürleri, malzemelerin su kaynaklarına zarar vermesi nedeniyle ayrı bir ekolojik tartışmayı beraberinde getirmiştir. Hindistan dışında Ganesha, Güneydoğu Asya sanatında, örneğin Java ve Kamboçya’da, kendine özgü bölgesel görsel tipler geliştirmiş biçimde karşımıza çıkar; Tibet ve Japonya’nın tantrik bağlamlarında ise sarmaşık bir çift figür olarak Kangiten adıyla yer alır.
Ganesha, Hindu tanrılar düzeninde, kanona görece geç girişini örten özel bir konuma sahiptir. Vighneshvara, yani Engeller Efendisi sıfatıyla hem engel yaratabilir hem de giderebilir.
Bunun sonucu olarak her girişimden, her yolculuktan, her tapınak inşasından ve her metin okumadan önce ilk olarak ona başvurulma ritüel pratiği doğmuştur. Bu öncelik, mezhep ayrımı gözetmeksizin geçerlidir ve Ganesha’yı, Şaivitler, Vaishnavitler ve Şaktalar tarafından eşit biçimde yüceltilen ender tanrılardan biri hâline getirir.
Shiva ailesinin içinde Ganesha, Shiva ve Parvati’nin oğlu ve Güney Hindistan’da Murugan olarak büyük bir yüceltmeye sahip savaş tanrısı Kartikeya’nın kardeşidir.
Çeşitli mitler kardeşlerin yarışını anlatır; bunların en ünlüsü dünyayı dolaşma yarışıdır: Kartikeya tavusunda dünyayı dolaşırken Ganesha yalnızca ebeveynlerinin çevresini dolaşır; gerekçesi, onların kendisi için tüm dünya olduğudur ve bu sayede ödülü kazanır. Bu anlatı aynı zamanda onun hızlı değil akıllı oğul olarak tanınmasına da zemin hazırlar.
Ortaçağ’da Ganapatya akımı adıyla bilinen özgün teolojik bir gelenek, Ganesha’yı en yüce tanrı olarak yüceltti ve Ganapati Atharvashirsha adlı, onu mutlak Brahman ile özdeşleştiren bir metin ortaya koydu. Bu okul, özellikle Maharashtra’da bölgesel düzeyde kaldı; ancak Ganesha’nın felsefi açıdan yükseltilmesini kalıcı biçimde şekillendirdi.
Sembolik açıdan fil kafası büyük akıl, hortum ayırt etme yeteneği ve fare dizginlenmiş arzu olarak yorumlanır; bu alegorik okuma ağırlıklı olarak sonraki dönem yorumlarından kaynaklanmaktadır.
Ganesha’nın modern etki tarihi, siyasi ve kültürel dönüşümlerle yakından bağlantılıdır. 19. yüzyılın sonunda milliyetçi Bal Gangadhar Tilak, Ganesha Chaturthi bayramını Maharashtra’da büyük bir kamusal etkinliğe dönüştürdü.
Daha önce ağırlıklı olarak ev ortamında kutlanan bu tören, İngiliz yönetimi altında toplanma ve ortak kimlik oluşturma olanağı tanıyan toplumsal bir etkinlik hâline geldi. Bugün hâlâ belirleyici olan bayramın kamusallığı, bu siyasallaşma sürecinden beslenmektedir.
20. ve 21. yüzyılda Ganesha, muhtemelen uluslararası alanda en tanınan Hindu tanrısı hâline geldi. Küresel popüler kültürde, yoga stüdyolarında, tüketim ürünlerinde ve reklamlarda yaygınlaşması, kültürel sahiplenme ve saygısız kullanım konusundaki tartışmaları defalarca alevlendirdi. Hindu örgütleri, Ganesha görselinin ayakkabılarda, deniz giysilerinde ya da alkol bağlamlı mecralarda kullanılmasına defalarca itiraz etti.
Hindistan içinde de Ganesha siyasi ve toplumsal açıdan yüklü kalmaya devam etmektedir. Diaspora Hinduizm’indeki Pancha-Ganapati kutlaması ya da çevre dostu bayram figürleri üzerine yürütülen tartışmalar, geleneğin sürekli yeniden müzakere edildiğini ortaya koymaktadır.
Akademi dünyasında ise Paul Courtright’ın bazı mitlere yönelik psikanalitik eğilimli yorumu 2000’li yıllarda sert tartışmalara yol açmış ve kimin hangi yöntemlerle dinî imgeler üzerine yazma hakkına sahip olduğu sorusunu gündeme taşımıştır. Ganesha’nın alımlanma tarihi, bu anlamda küreselleşen bir tanrının kime ait olduğuna dair tartışmanın da tarihidir.
Büyük Vedik tanrıların aksine Ganesha’nın kaynak durumu görece kesin biçimde tarihlenebilir; bu özellik onu din tarihi açısından özellikle ilgi çekici kılmaktadır.
En eski Vedik metinlerde tekil bir fil başlı tanrı yer almaz. vināyaka sözcüğünün erken dönem kullanımları, bu varlıkları yatıştırmaya yönelik yöntemleri betimleyen bir ritüel metni olan Mânava-Gṛhyasûtra‘da olduğu gibi, bir grup engel iblisine karşılık gelir.
Tanıdık tanrıya geçiş, birinci milenyumun ilk yüzyıllarına ve sonrasına ait Puranalarda gerçekleşir. Yâjnavalkya-Smṛti, tekil bir Vinayaka’yı engeller efendisi olarak zaten tanımaktadır.
Shiva Purana, Skanda Purana ve özellikle Ganesha Purana ile Mudgala Purana, biyografiyi sistematik biçimde genişletir. Bu son ikisi salt Ganesha Puranası niteliğinde olup Ganapatya geleneğine aittir; bunlar görece geç dönemde, çoğunlukla ikinci milenyuma tarihlenerek incelenir.
Araştırmalar için bu durum net bir tablo ortaya koyar: Gözlerimizin önünde biçimlenen bir tanrı.
Yuvraj Krishan’ın (Gaṇeśa: Unravelling an Enigma, 1999) çalışmaları ve Robert Brown’ın editörlüğünde hazırlanan derleme, Vedik engel iblistlerini, olası bir halk hayvan kültünü ve Shiva ailesine dahil edilişi kapsayan çeşitli akımların tek bir tutarlı profile nasıl yoğunlaştığını ortaya koymuştur.
Kitabeler, sikke buluntuları ve tarihlendirilebilen heykeller, arkeolojik denetim işlevi görür. Metinler ile eserlerin tarihsel açıdan örtüşmediği durumlarda araştırmacılar temkinli davranır; örneğin belirli erken dönem fil başlı kabartmaların Ganesha’yı mı yoksa daha eski yerel tanrıları mı temsil ettiği sorusu henüz yanıtsızdır.
Ganesha’nın yüceltilmesi kısa bir giriş formülünden çok günlük büyük bayramlara kadar uzanır. Ev hayatında merkezde pûjâ yer alır; bu, su, çiçek, tütsü, kandil ışığı ve yiyecek sunusunu kapsar.
Ganesha özellikle modaka adlı dolgulu tatlıyla, kırmızı hibiskusla ve demetler hâlinde sunulan dûrvâ otu ile özdeşleşmiştir. Sınavlardan, işletme kuruluşlarından, ev açılışlarından ve düğünlerden önce ilk çağrılan odur; çoğunlukla oṃ gaṃ gaṇapataye namaḥ formülüyle.
Bhadrapada ayındaki yıllık Ganesha Chaturthi, ritüel yoğunluğu en yüksek andır. Kil figür, dualar okunarak yaşatılır (prāṇapratiṣṭhā), saatler ya da günler boyunca yüceltilir ve son olarak bir su kaynağında çözülür (visarjana).
Figürün geçici varlığı ve bilinçli çözülüşü teolojik açıdan anlamlıdır: Tanrı bir misafirdir, kalıcı bir sahiplik değil. Maharashtra’da bu gelenekten kamuya açık köşkler, alaylar ve yarışmalar doğmuştur.
Bunların yanı sıra özelleşmiş pratikler de mevcuttur. Tantrik okullar, Ganesha için özgün mantra ve yantra yöntemleri bilir; bunlar özellikle büyüsel-ritüel girişimler öncesinde engellerin giderilmesi amacıyla kullanılır. Maharashtra’da kendi kendine oluştuğuna inanılan sekiz Ganesha türbesine yönelik Ashtavinayaka hac yolculuğu, bölgesel dindarlığı belirli bir yol ağında buluşturur.
Salı günü ve belirli ay günleri de özellikle ona ayrılmış sayılır. Tüm bu biçimlerin ortak paydası, tüm pratiğe anlam katan işlevdir: Ganesha, bir başlangıcın başarıyla gerçekleşmesi için çağrılır.
Kaynakçada yer alan diğer başvuru eserleri: Literaturverzeichnis.
Ganesha (Sanskritçe Gaṇeśa, Gaṇaların, yani tanrı maiyet topluluklarının Efendisi), Hinduizm’in en popüler tanrılarından biridir; fil başlı, Shiva ile Parvati’nin oğludur. Eşiklerin bekçisi, engellerin gidericisi (Vighnaharta) ve başlangıçların, yazı sanatının ve bilgeliğin hamisi olarak kabul edilir.
Her önemli girişimden önce, düğün, iş açılışı, kitabın başlangıcı, Ganesha çağrılır. Bineği küçük bir faredir (Mooshika); bu durum, filin büyüklüğüyle güzel bir gerilim yaratır.
Merkezi mit: Parvati, yıkanırken nöbet tutması için Ganesha adlı çocuğu sandal ağacı pastasından yarattı.
Shiva eve geldiğinde tanımadığı çocuk ona girişi engelledi; Shiva öfkeyle çocuğun başını kesti. Parvati’nin oğlu olduğunu anlayınca, hizmetçisinin bulacağı ilk başı almayı vaat etti; bu bir fil başıydı.
Hikaye ikonografik açıdan merkezi bir öneme sahiptir, ancak derin sembolik bir anlam da taşır: Ganesha, hayvan ile tanrıyı, aklı (fil bilge sayılır) ve tevazuyu bir arada barındırır.
Against its influence, cross-cultural tradition names these protective means:
Compare in the Protection Compass →Recommended protective means
The simplest protective means in this collection: 41 layers of fine gold 999, platinum, silver and silicon, manufactured in Ruhla, Thuringia. It requires no activation, is bound to no person, and is effective within a radius of around 50 meters, even without being worn.
Related Beings

Charybdis, Odysseia'nın girdap canavarı: köken, Skylla ile birlikteliği, Messina Boğazı, aktarıla...

Troll, Germen geleneğinin devasa dağ varlığı. Edda Thursu ile halk masalı ogeri arasında - taş ve...

Palden Lhamo: Tibet panteonunun tek kadın koruyucu tanrıçası. Lhasa ve Dharma öğretisinin bekçisi...

Bonbibi, Sundarbans'ın orman koruyucu tanrıçası. Kökeni, bal toplayıcılarının kaplan iblisine kar...

Gu, Dahomey Fon halkının demir, ateş ve savaş tanrısıdır. Kökeni, Ogun ile yakınlığı ve din bilim...

Pricolici, Romanya'nın kurt biçimli kurt-ölümsüzü. Kökeni, kötü ölünün ruhu ile Strigoi ve Vukodl...