پالو سانتو — داری بخووری پیرۆزی باشوری ئەمریکا

پالو سانتو (Bursera graveolens) لە دارستانە وشکە ئیقلیمییەکانی ئیکوادۆر، پیرو و چەند وڵاتێکی تری باشوری ئەمریکادا گەشە دەکات. دارەکە بۆنی تایبەتی خۆی تەنها دوای مردنی سرووشتیی دارەکە یان چڵێک لێی دەبەخشێت: ڕۆنی ئیتری لە ناو داری مردوودا بەردەوام بۆ چەند ساڵ دروست دەبن.

لە نەریتی گەلانی خۆجێیی و لە بۆچوونی گەلی لاتینی ئەمریکادا، پالو سانتو وەک ماددەیەکی بەرهەڵستکاری ڕۆحی خراپ، هاوڕێی ڕیتوالی شامانیزم و پارێزەرێک لە دژی کاریگەرییە نەرێنییەکان دادەنرێت. بۆنەکەی دەبێت هێزی زیانبەخش دووربخاتەوە و لە هەمان کاتدا وزەی چاکەرسازی و باش ڕاکێشێت.

بەکارهێنانی پالو سانتو لە نەریتی زارەکی گەلانی خۆجێیی ئیکوادۆر و پیرودا مێژووێکی درێژی هەیە. شامان و چاکەرسازانی کولتوورەکانی ئەندیز، لەوانە نوێنەرانی نەریتی کووراندریسمۆ، ئەم دارە لە ڕیتوالەکانی چاکردنەوە، ئاهەنگی پاکژکردنەوە و وەک ماددەیەکی هاوڕێ بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ جیهانی ڕۆحی بەکاردەهێنا.

ئینکاکان بەپێی چەند ڕوایەت داری بەکارهێنا لە بۆنە ڕیتوالییەکاندا؛ بەڵام دەستنیشانکردنی سەلامەتی نووسراو لە سەردەمی پێش کۆلۆنیالیزمدا بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی نووسراو ئاسان نییە.

لەگەڵ داگیرکردنی باشوری ئەمریکا و کاریگەری کاسۆلیکیزمی ئیسپانیدا، بەکارهێنانی خۆجێیی لەگەڵ توخمی مەسیحی تێکەڵ بوو.

خودی ناوی “داری پیرۆز” بەرهەمی ئەم تێکەڵبوونەیە: ئەوە ڕوونکردنەوەی ڕووکاری مەسیحییە کە بەهۆیەوە داری بخوور بە چەمکی پیرۆزی بەستراوەتەوە. لە فۆلکلۆری سینکرێتیستی لاتینی ئەمریکا، کە توخمی خۆجێیی، ئەفریقی و ئەورووپی تێکەڵ دەکات، پالو سانتو ماددەیەکی پاراستنی جێگیر ماوەتەوە.

لە سەردەمانی دواتردا، پالو سانتو لە ڕێگای جوڵانەوەی تەندروستی و نیو-ئێیجدا گەیشتە جیهانی ڕۆژئاوا، جێگایەک تیایدا وەک سالفیای سپی وەک ماددەیەکی پاکژکردنەوەی گشتی بازاڕدراوە. لەم پرۆسەیەدا زۆرجار زەمینەی ڕیتوالیی تایبەتی کە دارەکە سەرەتا تیایدا بەکارهاتووە، لەدەست دەچێت.

لە نەریتی ئەندیزی و کووراندریستیدا، پالو سانتو لە دووگۆشەوە کاردەکات. بۆنی لەلایەکەوە وەک بەرهەڵستکاری ڕۆحی زیانبەخش و کاریگەرییە نەرێنییەکان دادەنرێت (susto، daño، mal aire، واتە ڕۆحی ترس، سیحری زیان و هەوای خراپ بەپێی مانای نەریتی).

لەلایەکی ترەوە، بۆنەکە وەک ڕاکێشەرێک بۆ ڕۆح و هێزی چاکەرساز و پارێزەر دادەنرێت. شامان یان چاکەرساز، پالو سانتو تەنها بۆ دوورخستنەوە بەکارنایانێت، بەڵکو بۆ بانگهێشتکردنیشە: ئەو شوێنێکی پاکژکراو دروست دەکات کە چاکبووەکە پێی بچوونی خۆی هەیە.

ئەم دوو ڕووەیە، دوورخستنەوە و بانگهێشتکردن، پالو سانتو لە کارکردنی نەریتی خۆیدا لە ماددەی بەرگری تەنها وەک ئارچە (Wacholder)، کە کاریگەرییەکی زیاتر دوورخەرەوە و کەمکەرەوەیان بۆ دیاری کراوە، جیا دەکاتەوە. ئەو بۆچوونەی کە پاراستن تەنها بەرگری نییە بەڵکو ڕاکێشانی باشیشە، تایبەتمەندی نەریتی ئەندیزییە.

بۆ کاریگەری، بەپێی ئەم نەریتە، گرنگە کە دارەکە بە شێوەی سرووشتی مردووبێت. داری بڕدراو نابێت هەمان هێزی ڕیتوالی هەبێت وەک داری کە خۆی مردووە و چەند ساڵ لەسەر زەوی ماوەتەوە پێش کۆکردنەوەی.

ئەو کاتەی کە دارەکە پێویستیەتی بۆ گەشەکردنی بۆنی خۆی، لە نەریتدا بەڕەوایی نییە: ئەوە نرخی کاریگەرییەکەیە.

پالو سانتو لە شێوەی سەرەتاییدا تەنها لە باشوری ئەمریکا سنووردارە، چونکە دەرەختی Bursera graveolens تەنها لەوێ دەبینرێت. بەڵام چەمکی هاوشێوە، واتە بخوورکردن بە دارێکی سرووشتی مردوو یان کۆنکراوی تایبەت، لە کولتوورەکانی تریشدا هەیە.

لە بخووری تیبەتیدا، جۆرەکانی دار و ڕەشووک بەکاردەهێنرێن کە کاتی ڕەسانێکی درێژیان پێویستە. لە ژاپون، بخوورکردن بە ئاگاروود (عود/داری هیلاجی) هەروەها بە کەمی و ڕەسانی هێمنی دار بەستراوەتەوە؛ لۆژیکی ڕیتوالی نرخبەخشی و کاریگەری داری ڕەساو لە پیکرهاتوودا نزیکن.

لە ئیکوادۆر و پیرو، ئێستا پالو سانتو لە هەمان کاتدا سیمبولێکی نیشتیمانی و بەرهەمێکی ئابووریشە. هەناردەکردنی دارەکە یاسایی ڕێکخراوە، چونکە بەکارهێنانی بەبێ کۆنترۆل بووەتە هۆی مەترسی لەسەر بوونی ئەم دارە. ئەمە پالو سانتو دەکات بە یەکێک لە کەم بخوورانەی کە پێگەی نەریتیشی ڕوانگەیەکی پاراستنی ژینگەیشی هەیە.

لە نەقلکراوی کوراندریسمی و شامانیدا، پالۆ سانتۆ لە دژی ئەم جۆرانەی کاریگەری زیانبەخش بەکاردێت:

• مال ئایرێ، بە واتای وشەیی “هەوای خراپ”: کاریگەرییەکان کە بەهۆی شوێن، کات یان چاوپێکەوتنی دیارییەوە دەنووسێن و مرۆڤ نەخۆش دەکەن
• مال دێ ئۆخۆ، چاوی خراپ: کاریگەرییەکی بەئارەزوو یان بێ ئارەزوو کە لەبەر ئیرەیی یان سەرنجدانی بەهێز دروست دەبێت
• سوستۆ، ترس: دۆخێک کە بەپێی نەقلکراوی بەشێک لە ڕۆح بەهۆی ترسانەوە لەشی جێدەهێڵێت و پێویستە ڕۆحی پارێزەر بیگەڕێننەوە
• کاریگەری ڕۆحەکان کە بەند بە شوێنێکن و ئاژاوە دروست دەکەن
• ئاماژە بۆ جادووی (دانیۆ)ی بەگشتی داواکار بۆ زیان کە لەلایەن کەسێکی سێیەمەوە ئاراستەکراوە بۆ سەر کەسێک

ئەم جۆرانە هەماهەنگن لەگەڵ بیرباوەرییەکی تایبەت بە ئەندیزەکان، بەڵام لە ڕووی پێکهاتەوە دەکرێت بەراوردیان بکرێت لەگەڵ جۆرەکانی هاوشێوە لە کولتوورەکانی تر. کۆمپاسی پاراستن پالۆ سانتۆ بۆ ئەو جۆرە بوونەوەرانە دەخات کە بەپێی نەقلکراوی پەیوەندییان پێوەیە.

پالۆ سانتۆ بەشێوەیەکی گشتی وەک پارچەیەک دار یا تاختەیەکی دار داگیرساوە، پاشان دەکوژێنرێتەوە تاکو وەک چوپکی بخوور بکەوێتە دووکەڵکردن. دووکەڵەکە بەناو ژووردا یان بەسەر کەسەکەدا دەبردرێت. بەپێی نەقلکراوی، ئەم کارە بە مەبەستێکی ڕوون جێبەجێ دەکرێت؛ سووتانی تەنها بێ کۆکردنەوەی مێشک وا دەبیندرێت کە کارتێکەری کەمتری هەیە.

سنوورێکی گرنگی ئەم پراکتیکە بابەتی سەرچاوەیە. پالۆ سانتۆی بەردەوامبوو کە بە یاسایی لە داری مردووی سرووشتی بەرهەمهێنراوە، لە نەقلکراویدا و لە ڕووی هەڵسەنگاندنی ژینگەییشدا جیاوازی لەگەڵ بەرهەمی پیشەسازی هەیە. ئەوانەی دەیانەوێت پالۆ سانتۆ بەپێی مانای نەقلکراوی بەکاربهێنن، پێویستە سەیری بەرهەمی بروانامەدار بکەن کە لە ئیکوادۆر یان پێرو لەگەڵ بەڵگەی پێویست دێن.

وەک هەموو بخوورەکانی تر، پالۆ سانتۆ بەپێی نەقلکراوی نە چارەسەرێکی گشتییە و نە جێگرەوەیەک بۆ ڕێگاچارەی پاراستنی تر. هێزی ئەو لە تێکەڵبوونی پاکژکردنەوە و بانگهێشتکردنی چاکەیدا دەبینرێتەوە؛ بۆ بوونەوەرانی زیانبەخشی تایبەت، نەقلکراوی ئامرازی تری تەواوکەر پێشنیار دەکات کە لە کۆمپاسی پاراستندا تۆمارکراون.