ئید، ئاگرەکەی پشتی ناوەکانی ئایرلەند
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئید هەڵگری ناو و مانایە لە بەرنامەی ئایرلەندیدا.
ئاگرە کەسایەتیکراوەکە لە ناوەکانی ئایرلەنددا. ئید ئاگرەکەی پشتی ناوەکانی ئایرلەندە.
ئید، بە ئایرلەندی کۆن áed، مانای ئاگر دەبەخشێت و لەهەمان کاتدا ناوی چەندین پەیکەری ئەفسانەناسی و مێژووی ئایرلەندیشە. وەک ئاگری کەسایەتیکراو، ئید لە چیرۆک و ڕەچەلەکناسیدا دەردەکەوێت؛ لە ڕووی ناوەڕۆکەوە ئید لە خواژنی ئاگر و بخاری بریگید نزیکە.
ئید هیچ پەیکەری تاکەکەسی جێگیری نییە. یەکێکە لە زۆرترین توخمی ناوی بەکارهاتوو لە ئایرلەند و وەک ناوی پاشا، پیرۆزان و کەسایەتی ئەفسانەیی دەردەکەوێت، لەوانە ئید، کوڕی لیر لە چیرۆکی منداڵانی لیردا.
جۆر: ئاگری کەسایەتیکراو، زۆربەی جار وەک ناوی پەیکەری ئەفسانەیی
سەرچاوە: ئایرلەند، ناوچەی کولتووری کێلتی
دەقەکان: ئەدەبیاتی ئایرلەندی ناوەڕاست، ناوی ئەفسانەیی و مێژوویی
سەردەم: لە ئەدەبیاتی ئایرلەندی ناوەڕاست تا ناوی تاکەکەسی ئەمڕۆ
دیمەن: هیچ پەیکەری جێگیر نییە، ئاگر وەک بنەمای ناو و مانا
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ئەدەبیاتی ئایرلەندی ناوەڕاست: ئید لە ناوی ئەفسانەیی و مێژووییدا بڵاوە و لە چیرۆک و ڕەچەلەکناسیدا دەردەکەوێت.
بواری باڵاوبوونەوە
ئایرلەند و ناوچەی کولتووری کێلتی؛ وەک توخمی ناو، áed بەسەر هەموو ڕوایەتی ئایرلەندیدا دابەشکراوە.
دۆخی سەرچاوەکان
مامناوەند: ئید زۆرجار وەک توخمی ناو و لە چیرۆکدا دەردەکەوێت؛ لە فەرهەنگی ئۆ هۆگاین و مەکیلاپەوە دەرچووە.
ناو و شێوازەکان
ئایرلەندی کۆن: áed، ئاگر. یەکێکە لە زۆرترین توخمی ناوی بەکارهاتوو لە ئایرلەند و وەک ناوی پاشا، پیرۆزان و کەسایەتی ئەفسانەیی دەردەکەوێت. لە ڕووی ناوەڕۆکەوە ناوەکە لە خواژنی ئاگر و بخاری بریگید نزیکە.
کەسایەتی و کارکرد
دیمەن
ئید هیچ پەیکەری تاکەکەسی جێگیری نییە، بەڵکو وەک ناو و بنەمای مانای ئاگر دەردەکەوێت. لە چیرۆکدا پەیکەری جیاواز ئەم ناوەیان هەڵگرتووە؛ هێمای بەیەکەوەبەستنەکەیان ئاگرە وەک هێزی ژیان، پاڵنەری هەستی و گەرمی.
کاریگەری
وەک ئاگری کەسایەتیکراو، ئید نوێنەری خۆڵەمێش و هێزی ژیانە. هەڵگرانی ناوەکە لە چیرۆکدا هەریەکە بەپێی ڕۆڵی خۆیان کار دەکەن؛ توخمی ئاگرین وەک زەمینەی مانا بەردەوام دەمێنێتەوە.
کارتی زانیاری: ئید
گرنگترین لایەنەکانی ناوی ئاگرین بە یەک نەزەر.
ئەفسانەناسی ئایرلەندی و زاراوەناسی: چەمکێکی توخمی کە بووە بە ناوی پاشا، پیرۆزان و پەیکەری چیرۆکی.
جیهانی چیرۆک و ناوی ئایرلەند: ئید ئاگر وەک چینی مانا لە ڕەچەلەکناسی و چیرۆکی ئەفسانەییدا هەڵدەگرێت.
هیچ پەیکەری جێگیر نییە: ئید ئاگری کەسایەتیکراوە و زۆرجار وەک ناوی پەیکەری ئەفسانەیی دەبینرێت.
نوێنەرایەتی ئاگر دەکات وەک هێزی ژیان، پاڵنەری هەستی و گەرمی؛ وەک ناولاو و پەیکەر لە چیرۆکدا دەردەکەوێت.
کولتێکی سەربەخۆی ئید بەڵگەدار نییە؛ پەرستنی ئاگری ئایرلەندی لە بریگید و ئاگرە پیرۆزەکەی کیلدارەدا کۆدەبێتەوە.
خواژنی ئاگر و بخاری بریگید هەروەها ناوی ئاگرین لە تراکسیۆنی هیندوئەورووپی تری.
لە وشەی توخم بۆ ناوی پاشا
ئایرلەندی کۆن áed مانای ئاگر دەبەخشێت. یەکێکە لە زۆرترین توخمی ناوی بەکارهاتوو لە ئایرلەند و وەک ناوی پاشا، پیرۆزان و کەسایەتی ئەفسانەیی دەردەکەوێت، بۆ نموونە ئید، کوڕی لیر لە چیرۆکی منداڵانی لیردا.
مانای ئاگرین ناوەکە بە توندی بە خواژنی ئاگر و بخاری بریگیدەوە دەبەستێتەوە: لە پەیکەریدا پەرستنی ئاگر لە ئایرلەندی کێلتیدا کۆدەبێتەوە. لەبەرامبەردا، ئید بەخۆی زیاتر هەڵگری ناو و مانا بووە.
ژیانی دواتر و شیکردنەوە
ئید هەتا ئەمڕۆ لە ناوی تاکەکەسی ئایرلەندیدا دەمێنێتەوە، بۆ نموونە لە فۆرمی ئۆده و ئینگلیزیکراو هیو. لە ئەفسانەناسیدا وەک ناوی منداڵانی لیر و چەندین پەیکەری چیرۆکی ئامادەیە.
لە ڕووی زانستی ئایینەوە، ئید نموونەیەکە بۆ ئەوەی چۆن چەمکێکی توخم، ئاگر، دەبێتە ناو و چینی مانای پەیکەری ئەفسانەیی، بەبێ ئەوەی خۆی کولتێکی سەربەخۆی دروست بکات. لایەنی ئاگر لە ئایرلەند بە شێوەی کولتی لە بریگیددا کۆدەبێتەوە.
پەرستنی ئاگر بەبێ کولتی سەربەخۆ
کولتێکی سەربەخۆی ئید بەڵگەدار نییە. پەرستنی ئاگری ئایرلەندی کێلتی لە پەیکەری بریگیددا کۆدەبێتەوە، کە ئاگرە پیرۆزەکەی لە کیلدار پارێزراو بووە. ئید بەخۆی زیاتر هەڵگری ناو و مانایە، نەک ئامانجی کولتی.
بەراوردی ناوی ئاگرین و پەیکەری ئاگرین
ئید وەک کەسایەتیکردنی زمانەوانی ئاگر، بەرامبەری بنەمای ناودانانی ئایرلەندییە کە توخمەکانی وەک ئاگر دەکاتە ناوی تاکەکەسی. لە ناوەرۆکدا، ئید نزیکی خواژنی ئاگر و بخاری بریگیدە، هەروەها نزیکی ناوی ئاگرین لە تراکسیۆنی هیندوئەورووپی تری. لەناو جیهانی خوداوەندی کێلتیدا، خودای زیوگری گۆیبنیو و خودای چاکردنەوەی گالی گراننوس ئەوانیش سەر بە لایەنی ئاگرن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ئید
ئید چی مانایە؟
ئایرلەندی کۆن áed مانای ئاگر دەبەخشێت؛ لەهەمان کاتدا ناوێکی زۆر باوی ئایرلەندییە.
ئایا ئید کولتێکی هەبووە؟
نەخێر. پەرستنی ئاگری کێلتی لە خواژن بریگیددا کۆدەبێتەوە.
لە چیرۆکدا کێ ناوی ئید هەیە؟
لەنێویاندا یەکێک لە منداڵانی گۆڕدراوی لیر بۆ قاز، هەروەها چەندین پاشا و پیرۆز.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- کێلتی – هەموو پەیکەرەکانی ناوچەی کولتووری کێلتی
- بریگید – خواژنی ئاگر و بخار
- گۆیبنیو، گراننوس – پەیکەری ئاگرینی تری جیهانی کێلتی
- مۆمی پاراستن، تیلیسم، خوێ – ئامرازی پاراستنی مێژووی
- قوتوپای پاراستن – ئامرازی پاراستن بە یەک نەزەر
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە پێرستی ئەدەبیات.
ئید نیشان دەدات چۆن یەک ئاگری ئایرلەندی هەمان کات ناو دەبەخشێت بە کەسایەتییە ئەفسانەییەکان و پاشاکان: وەک ناوی ئاگرینی کێلتی، áed خۆڵەمێشی جیهانی چیرۆک هەتا ناوی تاکەکەسی ئەمڕۆ وەک ئۆده و هیو هەڵدەگرێت.
