{"id":15893,"date":"2026-05-13T20:29:09","date_gmt":"2026-05-13T20:29:09","guid":{"rendered":"https:\/\/iwell-guard.com\/erlik-khan-2\/"},"modified":"2026-06-18T14:52:54","modified_gmt":"2026-06-18T14:52:54","slug":"erlik-khan","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/","title":{"rendered":"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"15893\" class=\"elementor elementor-15893 elementor-2636 elementor-bc-flex-widget\" data-elementor-post-type=\"page\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-hero e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-hero\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-hl e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-hl\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-htxt e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-htxt\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-h1 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-h1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h1 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Erlik Chan, a\u0142tajsko-syberyjski pan podziemi i przeciwnik \u00dclgena<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-lead elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-lead\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Erlik Chan, a\u0142tajsko-syberyjski pan podziemi i przeciwnik boga \u015bwiat\u0142a <a href=\"\/pl\/uelgen\/\">\u00dclgen<\/a>. Uosabia zarazem \u015bmier\u0107 i chorob\u0119, jak r\u00f3wnie\u017c konieczn\u0105, uporz\u0105dkowan\u0105 ciemn\u0105 stron\u0119 \u015bwiata. W a\u0142tajsko-syberyjskiej tradycji uchodzi za w\u0142adc\u0119 krainy umar\u0142ych.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-pillc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-pillc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-pills elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-pills\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"iwg-pill-row\"><span class=\"iwg-klasse-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Istoty szkodliwe w tradycji Syberia \/ tengryzm.\">Istoty szkodliwe<\/span><a href=\"\/pl\/tengryzm-syberyjski\/\" class=\"iwg-kultur-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Mitologia tradycji Syberia \/ tengryzm.\">Syberia \/ tengryzm<\/a><span class=\"iwg-tradition-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"B\u00f3g \u015bwiata podziemnego.\">B\u00f3g \u015bwiata podziemnego<\/span><\/div>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-tocc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-tocc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-toc elementor-toc--minimized-on-tablet elementor-widget elementor-widget-table-of-contents\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-toc\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;headings_by_tags&quot;:[&quot;h2&quot;,&quot;h3&quot;],&quot;minimize_box&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;marker_view&quot;:&quot;bullets&quot;,&quot;no_headings_message&quot;:&quot;Es wurden keine \\u00dcberschriften auf dieser Seite gefunden.&quot;,&quot;exclude_headings_by_selector&quot;:[],&quot;icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;fas fa-circle&quot;,&quot;library&quot;:&quot;fa-solid&quot;,&quot;rendered_tag&quot;:&quot;&lt;svg class=\\&quot;e-font-icon-svg e-fas-circle\\&quot; viewBox=\\&quot;0 0 512 512\\&quot; xmlns=\\&quot;http:\\\/\\\/www.w3.org\\\/2000\\\/svg\\&quot;&gt;&lt;path d=\\&quot;M256 8C119 8 8 119 8 256s111 248 248 248 248-111 248-248S393 8 256 8z\\&quot;&gt;&lt;\\\/path&gt;&lt;\\\/svg&gt;&quot;},&quot;minimized_on&quot;:&quot;tablet&quot;,&quot;hierarchical_view&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;min_height&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;min_height_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;min_height_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]}}\" data-widget_type=\"table-of-contents.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__header\">\n\t\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-toc__header-title\">\n\t\t\t\tSpis tre\u015bci\t\t\t<\/h2>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__toggle-button elementor-toc__toggle-button--expand\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-controls=\"elementor-toc__iwgw-erlikkhan-toc\" aria-expanded=\"true\" aria-label=\"Open table of contents\"><svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-fas-chevron-down\" viewBox=\"0 0 448 512\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M207.029 381.476L12.686 187.132c-9.373-9.373-9.373-24.569 0-33.941l22.667-22.667c9.357-9.357 24.522-9.375 33.901-.04L224 284.505l154.745-154.021c9.379-9.335 24.544-9.317 33.901.04l22.667 22.667c9.373 9.373 9.373 24.569 0 33.941L240.971 381.476c-9.373 9.372-24.569 9.372-33.942 0z\"><\/path><\/svg><\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__toggle-button elementor-toc__toggle-button--collapse\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-controls=\"elementor-toc__iwgw-erlikkhan-toc\" aria-expanded=\"true\" aria-label=\"Close table of contents\"><svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-fas-chevron-up\" viewBox=\"0 0 448 512\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M240.971 130.524l194.343 194.343c9.373 9.373 9.373 24.569 0 33.941l-22.667 22.667c-9.357 9.357-24.522 9.375-33.901.04L224 227.495 69.255 381.516c-9.379 9.335-24.544 9.317-33.901-.04l-22.667-22.667c-9.373-9.373-9.373-24.569 0-33.941L207.03 130.525c9.372-9.373 24.568-9.373 33.941-.001z\"><\/path><\/svg><\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div id=\"elementor-toc__iwgw-erlikkhan-toc\" class=\"elementor-toc__body\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-toc__spinner-container\">\n\t\t\t\t<svg class=\"elementor-toc__spinner eicon-animation-spin e-font-icon-svg e-eicon-loading\" aria-hidden=\"true\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M500 975V858C696 858 858 696 858 500S696 142 500 142 142 304 142 500H25C25 237 238 25 500 25S975 237 975 500 763 975 500 975Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-hr e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-hr\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-heroimg iwg-hero-image elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-heroimg\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan-683x1024.webp\" class=\"attachment-large size-large wp-image-130369\" alt=\"Erlik Khan - demony z tradycji syberyjsko-tengria\u0144skiej, ilustracja historyczna\" srcset=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan-683x1024.webp 683w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan-200x300.webp 200w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan-768x1152.webp 768w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp 1024w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-sec-iwgcomp2-erlik-khan elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"sec-iwgcomp2-erlik-khan\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-col-iwgcomp2-erlik-khan\" data-id=\"col-iwgcomp2-erlik-khan\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgcomp2-erlik-khan elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgcomp2-erlik-khan\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Erlik Khan jest <strong>a\u0142tajsko-syberyjskim<\/strong> bogiem \u015bwiata podziemnego w tengrizmie.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-sec-iwgcomp-erlik-khan elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"sec-iwgcomp-erlik-khan\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-col-iwgcomp-erlik-khan\" data-id=\"col-iwgcomp-erlik-khan\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgcomp-erlik-khan elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgcomp-erlik-khan\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Erlik Khan, <strong>a\u0142tajski b\u00f3g \u015bwiata podziemnego<\/strong>, panuje nad umar\u0142ymi i podziemnym \u015bwiatem tengristyczno-szama\u0144skiej <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Og\u00f3\u0142 przekazanych narracji o bogach danej kultury.\" tabindex=\"0\">mitologii<\/span>.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s0 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s0\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s0h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s0h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Klasyfikacja i kr\u00f3tki profil<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s0c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s0c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s0t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s0t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Erlik Khan (tak\u017ce Erlik, Erklik, Erlig, mong. Erlig Khaan) nale\u017cy do najwy\u017cszej warstwy panteon\u00f3w po\u0142udniowosyberyjskich. W wierzeniach a\u0142tajskich i tuwi\u0144skich jest on panem kr\u00f3lestwa dolnego \u2013 nie z\u0142em jako takim, lecz odr\u0119bn\u0105 domen\u0105, w kt\u00f3rej zamieszkuj\u0105 umarli oraz duchy zarazy i g\u0142odu.<\/p><p>W p\u00f3\u017aniejszych przekazach pojawia si\u0119 jako posta\u0107 zdegenerowanie z\u0142a, co wynika przede wszystkim z buddyjskiej nadbudowy w mongolskim kr\u0119gu kulturowym (Erlik Khan \u2248 Yama) oraz z demonizacji dokonanej przez misjonarzy chrze\u015bcija\u0144skich w XVIII i XIX w.<\/p><p>W obr\u0119bie <a href=\"\/pl\/tengryzm-syberyjski\/\">tradycji syberyjsko-tengristycznej<\/a> Erlik tworzy z <a href=\"\/pl\/uelgen\/\">\u00dclgenem<\/a> par\u0119 dualn\u0105. Nie nale\u017cy jej jednak rozumie\u0107 w kategoriach moralnych, jak w dualizmie manichejskim \u2013 jest to raczej komplementarny porz\u0105dek g\u00f3ry i do\u0142u, lata i zimy, narodzin i \u015bmierci. Takie rozumienie przedstawi\u0142 A. W. Anokhin w swoich <em>Materia\u0142ach do <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"System religijny, w kt\u00f3rym wyspecjalizowani po\u015brednicy obcuj\u0105 ze \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanizmu<\/span> A\u0142tajczyk\u00f3w<\/em> (1924).<\/p><p>Dyskusja religioznawcza wok\u00f3\u0142 Erlika jest tak bogata, poniewa\u017c pozwala na modelowym przyk\u0142adzie pokaza\u0107, jak misjonarskie spojrzenie z zewn\u0105trz mo\u017ce zniekszta\u0142ci\u0107 rdzenn\u0105 religi\u0119. To, co A\u0142tajczycy znali jako 'Pana Podziemia&#8217;, za spraw\u0105 rosyjsko-prawos\u0142awnych i buddyjskich przek\u0142ad\u00f3w sta\u0142o si\u0119 'diab\u0142em&#8217; \u2013 klasyczny przypadek z zakresu postkolonialnych studi\u00f3w religioznawczych.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s1 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s1\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s1h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s1h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Nazwa i etymologia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s1c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s1c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s1t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s1t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Imi\u0119 <em>Erlik<\/em> jest starotureckie i bywa w badaniach na og\u00f3\u0142 \u0142\u0105czone z <em>er<\/em> (&#8217;m\u0105\u017c, bohater&#8217;); alternatywna etymologia wi\u0105\u017ce je z rdzeniem oznaczaj\u0105cym 'odwa\u017cny, silny, w\u0142adczy&#8217;.<\/p><p>W j\u0119zyku mongolskim przyjmuje form\u0119 <em>Erlig Khaan<\/em>; w warstwie buddyjskiej zlewa si\u0119 z indo-tybeta\u0144skim Yam\u0105 \/ Shinje. Walther Heissig opisa\u0142 to zlanie si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owo w <em>Die Religionen der Mongolei<\/em> (1970).<\/p><p>Cz\u0142on tytularny <em>Khan<\/em> wskazuje na jego rol\u0119 w\u0142adcy; w a\u0142tajskich pie\u015bniach szama\u0144skich nosi on r\u00f3wnie\u017c imi\u0119 <em>Yer-Tine Khan<\/em>, 'kr\u00f3l g\u0142\u0119bin ziemi&#8217;. Wa\u017cna uwaga: w syberyjskim kontek\u015bcie w\u0142asnym Erlik nie jest diab\u0142em w sensie chrze\u015bcija\u0144skim; chrze\u015bcija\u0144scy misjonarze XIX wieku (Verbickij i inni) zaproponowali jednak takie t\u0142umaczenie i badania d\u0142ugo przyjmowa\u0142y je bezkrytycznie.<\/p><p>J\u0119zykowo interesuj\u0105ce jest mo\u017cliwe powi\u0105zanie z <em>er-lig<\/em>, 'ten, kt\u00f3ry jest m\u0119\u017cem&#8217;, co charakteryzuje Erlika jako 'Wielkiego M\u0119\u017ca&#8217; po drugiej stronie \u015bmierci. W tej interpretacji by\u0142by on mniej istot\u0105 szkodliw\u0105, a bardziej reprezentantem koniecznej funkcji antropologicznej: \u015bmierci jako cz\u0119\u015bci tego, czym jest bycie cz\u0142owiekiem.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s2 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s2\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s2h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s2h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Opis i ikonografia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s2c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s2c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s2t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s2t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Erlik jest opisywany jako stary, czarnow\u0142osy m\u0119\u017cczyzna z k\u0142ami dzika, \u017celaznymi pazurami i bu\u0142aw\u0105 zrobion\u0105 z ludzkich kr\u0119g\u00f3w.<\/p><p>Jedzie na czarnym byku lub czarnym koniu; jego pa\u0142ac stoi nad brzegiem piekielnej rzeki, kt\u00f3r\u0105 zamieszkuje z dziewi\u0119cioma synami i dziewi\u0119cioma c\u00f3rkami. Na a\u0142tajskim b\u0119bnie szama\u0144skim ukazany jest w dolnej tercji, cz\u0119sto z odwr\u00f3conym s\u0142onecznym <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Znak, kt\u00f3ry zast\u0119pczo reprezentuje jakie\u015b wyobra\u017cenie lub znaczenie.\" tabindex=\"0\">symbolem<\/span>.<\/p><p>T\u0119 ikonografi\u0119 opisuj\u0105 klasycznie Anokhin (1924) i N. Dyrienkowa; recepcji dokona\u0142 nast\u0119pnie Mircea Eliade w <em>Le chamanisme<\/em>. Buddyjska nadbudowa przypisuje mu dodatkowo atrybuty indo-tybeta\u0144skiego Yamy: rogi bawo\u0142u, lasso i zwierciad\u0142o czyn\u00f3w.<\/p><p>W zbiorach Muzeum Kunstkammer (Sankt Petersburg) zachowa\u0142o si\u0119 kilka a\u0142tajskich przedstawie\u0144 Erlika skatalogowanych przez L. P. Potapowa w jego standardowym opracowaniu <em>Altaiskij schamanizm<\/em> (1991). Wykazuj\u0105 one godn\u0105 uwagi stabilno\u015b\u0107 ikonograficzn\u0105 przez 200 lat historii kolekcji.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s3 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s3\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s3h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s3h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Opowie\u015bci mitologiczne<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s3c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s3c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s3t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s3t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>A\u0142tajska mitologia stworzenia opowiada, jak <a href=\"\/pl\/uelgen\/\">\u00dclgen<\/a> pragnie wydoby\u0107 ziemi\u0119 z pramorza i w tym celu prosi Erlika w postaci ptaka o pomoc.<\/p><p>Erlik zanurza si\u0119, wydobywa mu\u0142, lecz skrycie zatrzymuje cz\u0119\u015b\u0107 w ustach \u2013 z tej reszty powstaj\u0105 bagna, g\u00f3ry i w ko\u0144cu sam Erlik jako samodzielna pot\u0119ga. Powodowany pych\u0105 pr\u00f3buje potem zasi\u0105\u015b\u0107 obok \u00dclgena, zostaje wygnany i odt\u0105d w\u0142ada\u0107 nad \u015bwiatem dolnym.<\/p><p>Druga narracja opisuje, jak Erlik sprowadza chorob\u0119 na pierwszych ludzi, 'odczytuj\u0105c&#8217; im ko\u015bci z cia\u0142a. Szamani narodzili si\u0119 po to, by te ko\u015bci przywraca\u0107 \u2013 mit ten uzasadnia <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Nale\u017c\u0105cy do ustalonego przebiegu czynno\u015bci religijnych.\" tabindex=\"0\">rytualnie<\/span> podr\u00f3\u017c szamana do podziemia i zajmuje w modelu Eliades ze <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"System religijny, w kt\u00f3rym wyspecjalizowani po\u015brednicy obcuj\u0105 ze \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">Schamanismus<\/span> miejsce prototypiczne.<\/p><p>Trzecia, mniej znana narracja opowiada, jak Erlik negocjuje z pos\u0142a\u0144cami <a href=\"\/pl\/tengri\/\">Tengri<\/a> w sporze o dusze zmar\u0142ych: kto wi\u00f3d\u0142 dobre \u017cycie, mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107 na g\u00f3r\u0119; kto post\u0119powa\u0142 \u017ale, pozostaje przy Erliku. Ta moralizuj\u0105ca wersja jest zapewne p\u00f3\u017aniejszego (postbuddyjskiego) ukszta\u0142towania.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s4 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s4\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s4h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s4h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Kult i cze\u015b\u0107<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s4c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s4c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s4t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s4t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>W \u015bcis\u0142ym sensie nie by\u0142o 'czci&#8217; dla Erlika \u2013 raczej zrytualizowane odgraniczenie. A\u0142tajscy szamani rozr\u00f3\u017cniali mi\u0119dzy <em>aq kam<\/em> (bia\u0142ym <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Specjalista religijny, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 po\u015bredniczenie mi\u0119dzy lud\u017ami a \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanem<\/span>), kt\u00f3ry wznosi\u0142 si\u0119 ku \u00dclgenowi, a <em>kara kam<\/em> (czarnym <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Specjalista religijny, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 po\u015bredniczenie mi\u0119dzy lud\u017ami a \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanem<\/span>), kt\u00f3ry zst\u0119powa\u0142 do Erlika.<\/p><p>Obie powo\u0142ania by\u0142y uwa\u017cane za prawomocne i konieczne; etnograficzny opis u Anokhina wyra\u017anie wskazuje, \u017ce 'czarny&#8217; oznacza tu 'skierowany ku do\u0142owi&#8217;, bynajmniej nie 'z\u0142y&#8217;.<\/p><p>Przy epidemiach, nag\u0142ych zgonach lub utracie dziecka wzywano czarnego <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Specjalista religijny, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 po\u015bredniczenie mi\u0119dzy lud\u017ami a \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamana<\/span>. Podczas seansu <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Nale\u017c\u0105cy do ustalonego przebiegu czynno\u015bci religijnych.\" tabindex=\"0\">rytualnie<\/span> wkracza\u0142 on w kr\u00f3lestwo Erlika, negocjowa\u0142 z nim i przywo\u0142ywa\u0142 z powrotem 'uprowadzon\u0105 dusz\u0119&#8217;. <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Dar dla b\u00f3stwa wyra\u017caj\u0105cy wdzi\u0119czno\u015b\u0107, pro\u015bb\u0119 lub cze\u015b\u0107.\" tabindex=\"0\">Ofiary<\/span> sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z czarnych owiec lub koni; krew wlewano w ziemi\u0119, zamiast sk\u0142ada\u0107 j\u0105 s\u0142o\u0144cu.<\/p><p>W czasach sowieckich ten <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Og\u00f3\u0142 religijnych czynno\u015bci kultowych skierowanych do b\u00f3stwa lub \u015bwi\u0119tej postaci.\" tabindex=\"0\">kult<\/span> niemal ca\u0142kowicie zamar\u0142; w a\u0142tajskim odrodzeniu po 1991 roku prze\u017cywa ostro\u017cne odrodzenie, jednak wyra\u017anie mniej widoczne ni\u017c kult <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Og\u00f3\u0142 religijnych czynno\u015bci kultowych skierowanych do b\u00f3stwa lub \u015bwi\u0119tej postaci.\" tabindex=\"0\">\u00dclgena<\/span>, poniewa\u017c Erlik w nowoczesnym odbiorze nadal jest kojarzony z 'czarn\u0105 magi\u0105&#8217;.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s5 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s5\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s5h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s5h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Praktyki ochronne i apotropaiczne<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s5c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s5c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s5t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s5t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Opisane religioznawczo (bez obietnicy skuteczno\u015bci): apotropaiczne praktyki przeciwko Erlikowi obejmowa\u0142y wieszanie bia\u0142ych we\u0142nianych wst\u0105\u017cek na odrzwiach, sk\u0142adanie ma\u0142ych drewnianych figurek (&#8217;s\u0142ug Erlika&#8217;) jako symbolicznej ofiary zast\u0119pczej, tabu g\u0142o\u015bnego wymawiania imienia Erlik po zachodzie s\u0142o\u0144ca oraz okadzanie domu ja\u0142owcem.<\/p><p>R\u00f3wnie\u017c pewne regu\u0142y post\u0119powania mia\u0142y charakter <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Odpieraj\u0105cy z\u0142o: o znakach i przedmiotach maj\u0105cych oddala\u0107 szkodliwe wp\u0142ywy.\" tabindex=\"0\">apotropaiczny<\/span>: do chorego nie wolno by\u0142o wchodzi\u0107 w nakryciu g\u0142owy, gdy\u017c Erlik 'zbiera g\u0142owy&#8217;; progi drzwi smarowano w\u0119glem drzewnym, poniewa\u017c zahamowana czer\u0144 mia\u0142a podobno powstrzymywa\u0107 to, co czarne \u2013 klasyczny przyk\u0142ad magii sympatycznej w rozumieniu Jamesa Frazera.<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Praktyki, kt\u00f3re poprzez szczeg\u00f3lne dzia\u0142ania lub formu\u0142y zamierzaj\u0105 ingerowa\u0107 w bieg zdarze\u0144.\" tabindex=\"0\">magii<\/span><\/p><p>Praktyki te nale\u017cy rozumie\u0107 w kontek\u015bcie koncepcji tabu i czysto\u015bci po\u0142udniowosyberyjskiej religii, kt\u00f3ra w licznych szczeg\u00f3\u0142owych regu\u0142ach odgranicza uporz\u0105dkowany \u0142ad \u015bwiata od krainy podziemnej. Roberte Hamayon odczyta\u0142a je w <em>La chasse \u00e0 l&#8217;\u00e2me<\/em> (1990) jako cz\u0119\u015b\u0107 'ekonomii pokrewie\u0144stwa&#8217;, w kt\u00f3rej choroba i \u015bmier\u0107 s\u0105 traktowane jako naruszenia porz\u0105dku.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s6 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s6\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s6h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s6h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Paralele w innych kulturach<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s6c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s6c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s6t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s6t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Strukturalnie por\u00f3wnywalne s\u0105: Yama w Indiach wedyjskich i buddyjskich; Hades w tradycji greckiej; Hel w nordyckiej <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Og\u00f3\u0142 przekazanych narracji o bogach danej kultury.\" tabindex=\"0\">mitologii<\/span>; Mictlantecuhtli w azteckim <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Og\u00f3\u0142 bog\u00f3w danej religii lub kultury.\" tabindex=\"0\">panteonie<\/span>; Ozyrys w funkcji s\u0119dziego umar\u0142ych, a nie w roli umieraj\u0105cego boga. Na samej Syberii istniej\u0105 figury paralelne, jak <em>Aiy Tojon<\/em>&#8217;s odpowiednik <em>Yer-Khan<\/em> u Jakut\u00f3w.<\/p><p>Buddyjsko-tybeta\u0144ska nadbudowa Erlika w posta\u0107 Erlig Khaan = Yama jest przedmiotem odr\u0119bnego studium u Walthera Heissiga (<em>Die Religionen der Mongolei<\/em>, 1970). Ukazuje ona, jak rdzenna figura podziemna zostaje w\u0142\u0105czona do tantryzmu i tam obudowana w\u0142asnymi warstwami atrybut\u00f3w.<\/p><p>Z religioznawczego punktu widzenia godne uwagi jest spostrze\u017cenie, \u017ce niemal wszystkie tr\u00f3jcz\u0142onowe systemy kosmologiczne (g\u00f3ra, \u015brodek, d\u00f3\u0142) znaj\u0105 b\u00f3stwo podziemne, kt\u00f3re jest zarazem postaci\u0105 budz\u0105c\u0105 groz\u0119 i gwarantem porz\u0105dku. Erlik nie jest wi\u0119c anomali\u0105, lecz wzorcowym przyk\u0142adem.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s7 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s7\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s7h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s7h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Wsp\u00f3\u0142czesna recepcja i badania<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s7c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s7c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s7t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s7t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>We wsp\u00f3\u0142czesnym tuwi\u0144skim i a\u0142tajskim <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Przekazana kultura ludowa z jej obyczajami, narracjami i pie\u015bniami.\" tabindex=\"0\">folklorze<\/span> Erlik jest raczej postaci\u0105 straszn\u0105 ni\u017c obiektem kultu; w popularnym odbiorze (powie\u015bci fantasy, gry komputerowe) jawi si\u0119 miejscami jako 'mroczny antagonista&#8217;. Naukowo rzetelne opracowania znale\u017a\u0107 mo\u017cna u Andrieja Znamenskiego, Roberte Hamayon oraz w rosyjskoj\u0119zycznym zbiorze <em>Mify narodov mira<\/em> (t. 2, 1992).<\/p><p>Wa\u017cna debata badawcza dotyczy pytania, ile z dzisiejszego 'mrocznego&#8217; obrazu Erlika jest przedislamskie lub przedbuddyjskie, a ile powsta\u0142o jako chrze\u015bcija\u0144sko-misjonarska demonizacja w XVIII i XIX wieku. Verbickij i inni misjonarze w swoich s\u0142ownikach prze\u0142o\u017cyli 'Erlik&#8217; po prostu jako 'diabe\u0142&#8217;, co p\u00f3\u017aniejsza nauka d\u0142ugo przyjmowa\u0142a bezkrytycznie.<\/p><p>Andriej Znamenski w <em>Shamanism and Western Imagination<\/em> (Oxford 2007) kompleksowo zrekonstruowa\u0142 t\u0119 histori\u0119 zniekszta\u0142ce\u0144 i opowiada si\u0119 za przywr\u00f3ceniem historycznego Erlika jako ambiwalentnej figury porz\u0105dku, wykraczaj\u0105cej poza chrze\u015bcija\u0144sko-dualistyczne schematy.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s8 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s8\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s8h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s8h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Debaty badawcze i otwarte pytania<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s8c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s8c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s8t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s8t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Trzy kwestie badawcze pozostaj\u0105 nadal otwarte. Po pierwsze: jak\u0105 form\u0119 wst\u0119pn\u0105 mia\u0142 Erlik w prototypowej religii tureckiej przed kontaktem z buddyzmem i chrze\u015bcija\u0144stwem? Materia\u0142y Anokhina sugeruj\u0105, \u017ce by\u0142 starszy i bardziej samodzielny, ni\u017c sugeruje to buddyjska identyfikacja z Yam\u0105.<\/p><p>Po drugie: na ile a\u0142tajska tradycja Erlika jest ci\u0105g\u0142a z jakuck\u0105 tradycj\u0105 <em>abasy<\/em>, a nieci\u0105g\u0142a z mongolsk\u0105 tradycj\u0105 Erlig Khaan? L. P. Potapow opowiedzia\u0142 si\u0119 tu za hipotez\u0105 rozga\u0142\u0119zienia, kt\u00f3r\u0105 nowsza badania na nowo podejmuj\u0105.<\/p><p>Po trzecie: jak\u0105 rol\u0119 odgrywa Erlik we wsp\u00f3\u0142czesnej tuwi\u0144skiej i a\u0142tajskiej scenie neo-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"System religijny, w kt\u00f3rym wyspecjalizowani po\u015brednicy obcuj\u0105 ze \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanizmu<\/span>, rozwijaj\u0105cej si\u0119 cz\u0119\u015bciowo wbrew, a cz\u0119\u015bciowo wraz z rosyjskim g\u0142\u00f3wnym nurtem? Marjorie Mandelstam Balzer wykaza\u0142a w kilku artyku\u0142ach, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni szamani \u015bwiadomie si\u0119gaj\u0105 po Erlika, by profilowa\u0107 rdzenn\u0105 alternatyw\u0119 wobec dominuj\u0105cej symboliki rosyjsko-prawos\u0142awnej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s9 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s9\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s9h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s9h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Stosunek do tradycji Yamy<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s9c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s9c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s9t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s9t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Identyfikacja Erlika z buddyjskim Yam\u0105 jest pod wzgl\u0119dem historyczno-religijnym jednym z najlepiej udokumentowanych przypadk\u00f3w w religii mongolsko-tybeta\u0144skiej. Walther Heissig wykaza\u0142 w <em>Die Religionen der Mongolei<\/em> (1970), jak na przestrzeni kilku stuleci a\u0142tajski Erlik zlewa\u0142 si\u0119 z indo-tybeta\u0144skim Yam\u0105 \/ Shinje bez ca\u0142kowitego zast\u0105pienia jednej figury przez drug\u0105.<\/p><p>Zamiast tego powsta\u0142a dwuwarstwowa posta\u0107, w kt\u00f3rej zale\u017cnie od kontektu aktualizowana jest warstwa a\u0142tajska lub buddyjska.<\/p><p>Ta warstwowo\u015b\u0107 jest modelowym przyk\u0142adem dla naukowych 'translation studies&#8217;: jak dok\u0142adnie przenosi si\u0119 poj\u0119cie z jednej tradycji do drugiej, jakie przesuni\u0119cia semantyczne s\u0105 nieuniknione i jakie swoiste formy hybrydyczne rodz\u0105 si\u0119 z procesu przek\u0142adu?<\/p><p>Konkretny przypadek: w tybeta\u0144skim <em>Bardo-th\u00f6dr\u00f6l<\/em> (&#8217;Tybeta\u0144skiej Ksi\u0119dze Umar\u0142ych&#8217;) Yama pojawia si\u0119 jako trzymaj\u0105cy zwierciad\u0142o, w kt\u00f3rym ukazuje zmar\u0142emu czyny jego \u017cycia. Wyobra\u017cenie to nie wyst\u0119puje w autochtonicznym a\u0142tajskim kompleksie Erlika, jest jednak obecne w p\u00f3\u017anomongolskich wyobra\u017ceniach o Erliku \u2013 wskaz\u00f3wka na buddyjsk\u0105 warstw\u0119.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s10 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s10\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s10h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s10h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">\u0179r\u00f3d\u0142a i odniesienie do centrum kulturowego<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s10c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s10c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s10t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s10t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Kto pragnie studiowa\u0107 kompleks Erlika w ca\u0142ej jego rozleg\u0142o\u015bci, znajdzie na stronie przegl\u0105dowej <a href=\"\/pl\/tengryzm-syberyjski\/\">Tradycja syberyjsko-tengristyczna<\/a> najwa\u017cniejsze odsy\u0142acze do pokrewnych postaci, takich jak <a href=\"\/pl\/uelgen\/\">\u00dclgen<\/a> i dolne istoty szkodliwe <em>abasy<\/em>. Praca A. W. Anokhina <em>Materia\u0142y do <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"System religijny, w kt\u00f3rym wyspecjalizowani po\u015brednicy obcuj\u0105 ze \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanizmu<\/span> A\u0142tajczyk\u00f3w<\/em> (1924) pozostaje najwa\u017cniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em pierwotnym.<\/p><p>Dla buddyjskiej nadbudowy kluczowe s\u0105 <em>Die Religionen der Mongolei<\/em> Walthera Heissiga (1970) i studia Klausa Sagastera. W zakresie krytycznego opracowania misjonarskich zniekszta\u0142ce\u0144 najlepszym dost\u0119pnym dzie\u0142em jest <em>Shamanism and Western Imagination<\/em> (Oxford 2007) Andrieja Znamenskiego.<\/p><p>Standardowe opracowanie L. P. Potapowa <em>Altaiskij schamanizm<\/em> (Sankt Petersburg 1991) oferuje najobszerniejsz\u0105 sowiecko-rosyjsk\u0105 syntez\u0119 i nie powinno by\u0107 pomijane w badaniach nad Erlikiem.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s11 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s11\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s11h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s11h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Fenomenologia religijna podziemi<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s11c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s11c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s11t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s11t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Erlik wpisuje si\u0119 w religioznawcze spektrum b\u00f3stw \u015bwiata podziemnego, kt\u00f3re Mircea Eliade om\u00f3wi\u0142 obszernie w <em>Forgerons et alchimistes<\/em> (1956) oraz w swej ksi\u0105\u017cce o <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"System religijny, w kt\u00f3rym wyspecjalizowani po\u015brednicy obcuj\u0105 ze \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanizmie<\/span>. Znamienne jest owo ambiwalencja: b\u00f3stwa \u015bwiata podziemnego reprezentuj\u0105 konieczny obszar cienia kosmicznego \u0142adu, a sprowadzanie ich istoty do prostego 'z\u0142a&#8217; chybia celu.<\/p><p>Szczeg\u00f3ln\u0105 cech\u0105 Erlika jest jego funkcja zarazem sprawcy choroby i jej znosz\u0105cego. Czarny <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Specjalista religijny, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 po\u015bredniczenie mi\u0119dzy lud\u017ami a \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szaman<\/span> negocjuje z Erlikiem o zwrot utraconych dusz \u2013 klasyczny model 'szama\u0144skiej negocjacji&#8217;, kt\u00f3ry Roberte Hamayon rozwin\u0119\u0142a w opozycji do modelu 'ekstazy&#8217; Eliades.<\/p><p>Z perspektywy antropologii religii interesuj\u0105cy jest podzia\u0142 na 'bia\u0142ych&#8217; i 'czarnych&#8217; szaman\u00f3w z odr\u0119bnymi adresami bosko\u015bci. Ta podw\u00f3jna struktura wyst\u0119puje tak wyra\u017anie jak u A\u0142tajczyk\u00f3w i Tuwin\u00f3w tylko w niewielu tradycjach syberyjskich; historycznie powsta\u0142a zapewne p\u00f3\u017ano, by\u0107 mo\u017ce pod wp\u0142ywem buddyzmu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s12 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s12\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s12h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s12h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Refleksja metodologiczna<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s12c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s12c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s12t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s12t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Przy pracy ze \u017ar\u00f3d\u0142ami dotycz\u0105cymi Erlika pojawia si\u0119 kilka problem\u00f3w metodycznych. Po pierwsze: najstarsze \u017ar\u00f3d\u0142a to zapiski chrze\u015bcija\u0144skich misjonarzy (Verbickij, Chivalkov) z XIX wieku, kt\u00f3rzy systematycznie uto\u017csamiali go z chrze\u015bcija\u0144skim diab\u0142em. Oczyszczenie tych misjonarskich warstw jest metodycznie wymagaj\u0105cym zadaniem.<\/p><p>Po drugie: buddyjska identyfikacja z Yam\u0105 wnios\u0142a dodatkowe poziomy znaczeniowe, kt\u00f3re nie\u0142atwo oddzieli\u0107 od a\u0142tajskiej pierwotnej warstwy Erlika. Model warstwowy Heissiga pomaga, lecz pozostaje dyskusyjny.<\/p><p>Po trzecie: wsp\u00f3\u0142czesna praktyka szama\u0144ska wok\u00f3\u0142 Erlika jest po epoce sowieckiej sfragmentaryzowana; to, co dzi\u015b obserwujemy, jest rekonstrukcj\u0105 na podstawie tekst\u00f3w etnograficznych, a nie nieprzerwan\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105. Andriej Znamenski podda\u0142 to krytycznej refleksji.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s13 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s13\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s13h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s13h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Erlik we wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze popularnej<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s13c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s13c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-s13t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-s13t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>We wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze popularnej Erlik jest zadziwiaj\u0105co obecny. Pojawia si\u0119 w kilku rosyjskich powie\u015bciach fantasy, w komputerowych grach online (m.in. <em>Path of Exile<\/em>, <em>Smite<\/em>), w tekstach piosenek heavy metalowych oraz w \u015bwiecie mangi i anime. Ta recepcja silnie zniekszta\u0142ca historyczny obraz, czyni jednak z Erlika kulturowo aktywn\u0105 posta\u0107.<\/p><p>Naukowo rzecz bior\u0105c, recepcja ta jest ambiwalentna: utrzymuje Erlika w pami\u0119ci kulturowej, lecz zarazem go banalizu. Andriej Znamenski w <em>Shamanism and Western Imagination<\/em> (2007) wskaza\u0142 na napi\u0119cie mi\u0119dzy naukow\u0105 rekonstrukcj\u0105 a popularnym zaw\u0142aszczaniem.<\/p><p>W samych republikach a\u0142tajskiej i tuwi\u0144skiej Erlik jest w kulturze ludowej mniej obecny ni\u017c \u00dclgen czy Tengri; pozostaje postaci\u0105 raczej peryferyjn\u0105, odgrywaj\u0105c\u0105 rol\u0119 w praktyce szama\u0144skiej, lecz nie w publicznej reprezentacji regionu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp27518a4a e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cp27518a4a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp20374ec2 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"cp20374ec2\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Erlik w a\u0142tajskim opowiadaniu o stworzeniu: wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca niedoskona\u0142ego \u015bwiata<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp23d083fe e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"cp23d083fe\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2fdabf2c elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"cp2fdabf2c\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>W narracjach stworzenia tureckich lud\u00f3w A\u0142taju Erlik, zwany tak\u017ce <em>Erlik Khan<\/em> lub <em>Erlik<\/em>, odgrywa niejednoznaczn\u0105, lecz niezbywaln\u0105 rol\u0119.<\/p><p>W kilku wersjach zapisanych przez etnograf\u00f3w XIX i pocz\u0105tku XX wieku opisuje si\u0119, jak na pocz\u0105tku istnia\u0142a tylko woda i jak b\u00f3g stw\u00f3rca, cz\u0119sto uto\u017csamiany z <a href=\"\/pl\/uelgen\/\">\u00dclgenem<\/a>, przy udziale Erlika wydobywa ziemi\u0119 z pramorza.<\/p><p>W powszechnej formie narracyjnej obaj zanurzaj\u0105 si\u0119 w postaci ptak\u00f3w lub posy\u0142aj\u0105 stworzenie, kt\u00f3re ma przynie\u015b\u0107 ziemi\u0119 z dna pramorza. Erlik skrycie zatrzymuje cz\u0119\u015b\u0107 ziemi w ustach, z zamiarem stworzenia w\u0142asnego \u015bwiata.<\/p><p>Gdy b\u00f3g stw\u00f3rca ka\u017ce rosn\u0105\u0107 przyniesionej ziemi, ukryta ziemia w ustach Erlika r\u00f3wnie\u017c zaczyna rosn\u0105\u0107, tak \u017ce musi j\u0105 wyplu\u0107. Z tej wyplutej ziemi powstaj\u0105 bagna oraz tereny trudno dost\u0119pne i nieurodzajne. <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Powracaj\u0105cy element tre\u015bciowy w sztuce lub narracji.\" tabindex=\"0\">Motyw<\/span> wyja\u015bnia mitologicznie, dlaczego \u015bwiat nie jest doskona\u0142y.<\/p><p>Narracja ta nale\u017cy do szeroko rozpowszechnionego typu mit\u00f3w stworzenia o nurku po ziemi\u0119, po\u015bwiadczonego w ca\u0142ej Eurazji P\u00f3\u0142nocnej i Ameryce P\u00f3\u0142nocnej. Uderza moralnie ambiwalentna pozycja Erlika: zamiast zwyk\u0142ego niszczyciela mit ukazuje wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0119, kt\u00f3rego samowola i przebieg\u0142o\u015b\u0107 zarazem dope\u0142niaj\u0105 i naznaczaj\u0105 \u015bwiat.<\/p><p>Przy ocenie tych narracji nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107, \u017ce zapisy pochodz\u0105 z czasu, gdy a\u0142tajska religia by\u0142a ju\u017c pod wp\u0142ywem wyobra\u017ce\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i buddyjskich. Niekt\u00f3rzy badacze pytali zatem, czy zaostrzenie obrazu w stron\u0119 antagonistycznego wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy zosta\u0142o wzmocnione przez te wp\u0142ywy. Pewna odpowied\u017a nie jest mo\u017cliwa.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2032381e e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cp2032381e\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2549d4d3 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"cp2549d4d3\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Pan podziemi: kr\u00f3lestwo Erlika i szama\u0144ska podr\u00f3\u017c w d\u00f3\u0142<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2699d7d9 e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"cp2699d7d9\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp215c60fe elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"cp215c60fe\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Poza narracjami stworzenia Erlik jest znany w religii a\u0142tajskiej i szerzej syberyjskiej przede wszystkim jako pan \u015bwiata podziemnego i w\u0142adca umar\u0142ych. Jego kr\u00f3lestwo opisywane jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako mroczna kraina pod ziemi\u0105, do kt\u00f3rej wst\u0119puj\u0105 zmarli.<\/p><p>Erlik uchodzi ponadto za sprawc\u0119 choroby i \u015bmierci; wed\u0142ug a\u0142tajskich wyobra\u017ce\u0144 si\u0142a \u017cyciowa lub dusza powa\u017cnie chorego mog\u0142a zosta\u0107 uprowadzona do podziemia przez Erlika lub jego pos\u0142a\u0144c\u00f3w.<\/p><p>Do tego wyobra\u017cenia nawi\u0105zywa\u0142a okre\u015blona forma praktyki szama\u0144skiej. Podczas gdy podr\u00f3\u017c niebieska ku \u00dclgenowi by\u0142a wst\u0119powaniem, podr\u00f3\u017c do Erlika by\u0142a zst\u0119powaniem.<\/p><p>Wyspecjalizowany szaman opisywa\u0142 w rytualnych pie\u015bniach, jak zst\u0119puje do kr\u00f3lestwa Erlika, pokonuje tam przeszkody i staje w ko\u0144cu przed Erlikiem, by z nim negocjowa\u0107 \u2013 na przyk\u0142ad, by za\u017c\u0105da\u0107 zwrotu uprowadzonej duszy chorego lub z\u0142o\u017cy\u0107 dary ofiarne.<\/p><p>Wilhelm Radloff zapisa\u0142 takie opisy zst\u0119powania, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej zyska\u0142y du\u017ce zainteresowanie w por\u00f3wnawczych badaniach nad szamanizmem.<\/p><p>Przy interpretacji wymagana jest pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107. Zapisane teksty s\u0105 konkretnymi wykonaniami, nie ponadczasowymi scenariuszami, a ich uog\u00f3lnienie do wzorca szama\u0144skiej podr\u00f3\u017cy do podziemia \u2013 jak czyni\u0142o to na przyk\u0142ad Mircea Eliade \u2013 zosta\u0142o przez nowsz\u0105 badania skrytykowane jako nadmiernie wyg\u0142adzaj\u0105ce.<\/p><p>Stwierdzi\u0107 mo\u017cna, \u017ce Erlik by\u0142 w praktyce a\u0142tajskiej czym\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c jedynie budz\u0105c\u0105 l\u0119k moc\u0105, kt\u00f3rej si\u0119 unikano: by\u0142 pot\u0119g\u0105, z kt\u00f3r\u0105 wyspecjalizowany kap\u0142an wchodzi\u0142 aktywnie w negocjacje podczas <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Ustalona sekwencja symbolicznych dzia\u0142a\u0144 o znaczeniu religijnym lub kulturowym.\" tabindex=\"0\">rytua\u0142u<\/span>. Obcowanie z Erlikiem wykracza\u0142o poza czyst\u0105 obron\u0119; by\u0142a to uregulowana, ryzykowna komunikacja.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2907420d e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cp2907420d\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2fc29be0 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"cp2fc29be0\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Erlik mi\u0119dzy rodzim\u0105 tradycj\u0105 a wp\u0142ywem obcym: debata badawcza<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp215c8e40 e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"cp215c8e40\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp27662833 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"cp27662833\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Posta\u0107 Erlika stoi w centrum d\u0142ugotrwa\u0142ej debaty badawczej na temat obcych wp\u0142yw\u00f3w na religi\u0119 wewn\u0105trzazjatyck\u0105. Znamienne jest ju\u017c samo imi\u0119: Erlik, wzgl\u0119dnie Erlik Khan, jest j\u0119zykowo i konceptualnie powi\u0105zany z buddyjskim Yam\u0105, kt\u00f3ry jako Erlik Khan wszed\u0142 w mongolskie i tybeta\u0144sko-buddyjskie wyobra\u017cenia.<\/p><p>Pytanie brzmi: czy a\u0142tajska posta\u0107 podziemia mia\u0142a od pocz\u0105tku takie w\u0142a\u015bnie cechy, czy te\u017c zosta\u0142a ukszta\u0142towana przez buddyzm.<\/p><p>Drugi nurt debaty dotyczy dualizmu.<\/p><p>Zestawienie \u00dclgena na g\u00f3rze i Erlika na dole, stworzenia i niszczenia, nieba i podziemia, przypomina niekt\u00f3rym badaczom dualistyczne systemy religijne \u2013 na przyk\u0142ad wyobra\u017cenia zoroastryjskie, kt\u00f3re mog\u0142y dociera\u0107 drogami handlowymi Azji Centralnej, lub chrze\u015bcija\u0144skie przeciwstawienie Boga i diab\u0142a, przyniesione wraz z rosyjsk\u0105 misj\u0105.<\/p><p>Poniewa\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a pochodz\u0105 dopiero z czasu, gdy wszystkie te kontakty od dawna istnia\u0142y, pierwotny zas\u00f3b jest ju\u017c niemal nie do wyodr\u0119bnienia.<\/p><p>Metodycznie ostro\u017cna badania wyci\u0105ga z tego wniosek, \u017ce Erlik prawdopodobnie wywodzi si\u0119 z rdzennego wyobra\u017cenia o pot\u0119dze podziemnej, lecz wyobra\u017cenie to zosta\u0142o przekszta\u0142cone przez wp\u0142ywy buddyjskie i ewentualnie inne, a jego kontury wyostrzone. Wa\u017cna jest przy tym przestroga przed powszechnym nieporozumieniem: Erlika nie nale\u017cy pochopnie uto\u017csamia\u0107 z chrze\u015bcija\u0144skim diab\u0142em.<\/p><p>W a\u0142tajskich narracjach nie jest on absolutnym z\u0142em, lecz konieczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 porz\u0105dku \u015bwiata, z kt\u00f3r\u0105 ludzie i ich wyspecjalizowani kap\u0142ani musieli si\u0119 u\u0142o\u017cy\u0107. Jego klasyfikacja jako przeciwnika \u00dclgena opisuje napi\u0119ciow\u0105 komplementarno\u015b\u0107, nie wojn\u0119 moraln\u0105. Pokrewnych w\u0142adc\u00f3w podziemia znaj\u0105 i inne <a href=\"\/pl\/tengryzm-syberyjski\/\">kultury wewn\u0105trzazjatyckie<\/a>.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-lit e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-lit\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-lith elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-lith\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Literatura (wyb\u00f3r)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-litc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-litc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-litt elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-litt\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<ul><li>A. W. Anokhin: <em>Materia\u0142y do <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"System religijny, w kt\u00f3rym wyspecjalizowani po\u015brednicy obcuj\u0105 ze \u015bwiatem duch\u00f3w.\" tabindex=\"0\">szamanizmu<\/span> A\u0142tajczyk\u00f3w<\/em> (1924)<\/li><li>Mircea Eliade: <em>Le chamanisme<\/em> (1951)<\/li><li>Walther Heissig: <em>Die Religionen der Mongolei<\/em> (1970)<\/li><li>Vladimir Basilov: <em>Shamanism in Siberia<\/em> (1984)<\/li><li>Roberte Hamayon: <em>La chasse \u00e0 l&#8217;\u00e2me<\/em> (1990)<\/li><li>Andriej Znamenski: <em>Shamanism and Western Imagination<\/em> (2007)<\/li><li>L. P. Potapow: <em>Altaiskij schamanizm<\/em> (1991)<\/li><\/ul>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgkw2-add-erlikkhan e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgkw2-add-erlikkhan\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgkw2-add-erlikkhan-t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgkw2-add-erlikkhan-t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>W wierzeniach <em>a\u0142tajsko-<\/em>&#8211;<em>syberyjskich<\/em> <em><span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Przekazana narracja o bogach, pocz\u0105tkach i porz\u0105dku \u015bwiata.\" tabindex=\"0\">mit<\/span><\/em> kszta\u0142tuje Erlika Khan jako w\u0142adc\u0119 podziemia i przeciwnika \u00dclgena; szama\u0144skie pie\u015bni Turk\u00f3w a\u0142tajskich i Buriat\u00f3w przekazuj\u0105 jego rol\u0119 w chorobie, \u015bmierci i prowadzeniu dusz.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-kwd e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-kwd\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-kwdc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-kwdc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-kwdt elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-kwdt\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><em>Powi\u0105zane poj\u0119cia kluczowe: Erlik Khan, Erlig Khaan, A\u0142taj, \u015bwiat podziemny, Yama, buddyjska nadbudowa.<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-cc e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-cc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" id=\"iwg-cc-erlik-khan\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccinner e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-ccinner\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-cch elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-cch\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">iWell Guard i tradycje ochronne<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-cct elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-cct\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div data-nosnippet=\"true\"><p>iWell Guard nawi\u0105zuje do kulturowo-historycznej tradycji przeno\u015bnych przedmiot\u00f3w ochronnych, w tradycji <a href=\"\/pl\/tengryzm-syberyjski\/\">Syberii \/ tengryzmu<\/a> i wielu innych kultur na ca\u0142ym \u015bwiecie. 41 poziom\u00f3w, czyste z\u0142oto, platyna, srebro, wyprodukowane w Niemczech. 30-dniowe prawo zwrotu.<\/p><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccb iwg-cc-button iwg-cc-cta-2026-05-13 elementor-widget elementor-widget-jet-button\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-ccb\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"jet-button.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-jet-button jet-elements\"><div class=\"jet-button__container\"><a class=\"jet-button__instance jet-button__instance--icon-left hover-effect-1\" href=\"\/pl\/o-iwell-guard-szczegoly-dotyczace-wisiorka-ochronnego\/?utm_source=iwell-guard.com&amp;utm_medium=info-box&amp;utm_campaign=wesen-tradition\"><div class=\"jet-button__plane jet-button__plane-normal\"><\/div><div class=\"jet-button__plane jet-button__plane-hover\"><\/div><div class=\"jet-button__state jet-button__state-normal\"><span class=\"jet-button__label\">Wi\u0119cej o iWell Guard<\/span><\/div><div class=\"jet-button__state jet-button__state-hover\"><span class=\"jet-button__label\">Wi\u0119cej o iWell Guard<\/span><\/div><\/a><\/div><\/div><style>.elementor-element.elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccb .jet-button__instance{width:320px;height:56px;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccb .jet-button__state-normal .jet-button__label{text-align:center;margin:0px 0px 0px 0px;color:#1a1b20;font-family:Montserrat,sans-serif;font-size:13px;font-weight:400;letter-spacing:4px;line-height:1.714em;text-transform:uppercase;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccb .jet-button__state-hover .jet-button__label{text-align:center;margin:0px 0px 0px 0px;color:#FECC76;font-family:Montserrat,sans-serif;font-size:13px;font-weight:400;letter-spacing:4px;line-height:1.714em;text-transform:uppercase;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccb .jet-button__plane-normal{background-color:#FECC76;border-style:solid;border-color:#C99540;border-width:2px 2px 2px 2px;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccb .jet-button__plane-hover{background-color:rgba(0,0,0,0.55);border-style:solid;border-color:#FECC76;border-width:2px 2px 2px 2px;}<\/style>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-ccd elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-ccd\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div data-nosnippet=\"true\"><p style=\"text-align:center;font-size:13px;opacity:0.7;margin-top:14px\">Indywidualne do\u015bwiadczenia mog\u0105 by\u0107 r\u00f3\u017cne. Nie jest to wyr\u00f3b medyczny. Brak obietnicy uzdrowienia.<\/p><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-disc e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-disc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-erlikkhan-discw elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"iwgw-erlikkhan-discw\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t\t<footer data-nosnippet=\"true\" class=\"iwg-disclaimer-block\"><p data-nosnippet=\"true\">iWell Guard <strong>nie jest wyrobem medycznym<\/strong> i nie zast\u0119puje leczenia lekarskiego ani psychoterapeutycznego. Tre\u015bci religioznawcze stanowi\u0105 kulturowo-historyczn\u0105 klasyfikacj\u0119, a nie zalecenie dotycz\u0105ce praktyki duchowej.<\/p><\/footer>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":3,"featured_media":2855,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"elementor_header_footer","meta":{"_yoast_wpseo_focuskw":"Erlik Khan b\u00f3g podziemia A\u0142taj","_yoast_wpseo_title":"Erlik Khan \u2013 a\u0142tajski b\u00f3g \u015bwiata podziemnego, mit i \u017ar\u00f3d\u0142a","_yoast_wpseo_metadesc":"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.","_yoast_wpseo_meta-robots-noindex":"","_yoast_wpseo_canonical":"","gefaehrdungsstufe":"4","wesen_kultur":"sibirisch-tengrismus","wesen_klasse":"daemonen","footnotes":""},"categories":[28],"class_list":["post-15893","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","category-daemonen"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v27.7 (Yoast SEO v28.3) - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-premium-wordpress\/ -->\n<title>Erlik Khan \u2013 a\u0142tajski b\u00f3g \u015bwiata podziemnego, mit i \u017ar\u00f3d\u0142a<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"iWell Guard\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-06-18T14:52:54+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1536\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/webp\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Ralf Ittermann\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f\"},\"headline\":\"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w\",\"datePublished\":\"2026-05-13T20:29:09+00:00\",\"dateModified\":\"2026-06-18T14:52:54+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp\",\"articleSection\":[\"Daemonen\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"description\":\"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\",\"name\":\"Erlik Khan \u2013 a\u0142tajski b\u00f3g \u015bwiata podziemnego, mit i \u017ar\u00f3d\u0142a\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp\",\"datePublished\":\"2026-05-13T20:29:09+00:00\",\"dateModified\":\"2026-06-18T14:52:54+00:00\",\"description\":\"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp\",\"width\":1024,\"height\":1536,\"caption\":\"Demony z tradycji syberyjsko-tengria\u0144skiej.\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Start\",\"item\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/strona-glowna\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/\",\"name\":\"iWell Guard\",\"description\":\"Schutz vor dunklen Einfl\u00fcssen\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#organization\",\"name\":\"Ittermann electronic GmbH\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png\",\"width\":1182,\"height\":237,\"caption\":\"Ittermann electronic GmbH\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/pantip.com\\\/profile\\\/9367242\",\"https:\\\/\\\/micro.blog\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.diggerslist.com\\\/iwellguard\\\/about\",\"https:\\\/\\\/skitterphoto.com\\\/photographers\\\/2870314\\\/iwell-guard\",\"https:\\\/\\\/iwellguard.wordpress.com\\\/2026\\\/06\\\/06\\\/iwell-guard\\\/\",\"https:\\\/\\\/hub.docker.com\\\/u\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.pinterest.com\\\/iwellguard\\\/\",\"https:\\\/\\\/bit.ly\\\/m\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/entre-vos-mains.alsace.eu\\\/profiles\\\/iwellguard\\\/activity\",\"https:\\\/\\\/gravatar.com\\\/reallybeded8fd34\",\"https:\\\/\\\/naijamatta.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.goodreads.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/profile.hatena.ne.jp\\\/iwellguard\\\/\",\"https:\\\/\\\/experiment.com\\\/users\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/wakelet.com\\\/@iWellGuard82270\",\"https:\\\/\\\/www.chordie.com\\\/forum\\\/profile.php?id=2555664\",\"https:\\\/\\\/www.instapaper.com\\\/p\\\/17757966\",\"https:\\\/\\\/www.mapleprimes.com\\\/users\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/businesslistingplus.com\\\/profile\\\/iwell-guard\\\/\",\"https:\\\/\\\/telegra.ph\\\/iWell-Guard-06-06\",\"https:\\\/\\\/pbase.com\\\/iwellguard\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/b.hatena.ne.jp\\\/iwellguard\\\/20260607#bookmark-4788405196491818882\",\"https:\\\/\\\/fliphtml5.com\\\/home\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/anyflip.com\\\/homepage\\\/cmiwl#About\",\"https:\\\/\\\/transfur.com\\\/Users\\\/iwellguard\",\"http:\\\/\\\/delphi.larsbo.org\\\/user\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/jobs.lajobsportal.org\\\/profiles\\\/8380803-iwell-guard\",\"https:\\\/\\\/md.chaosdorf.de\\\/s\\\/jfbe5SBdJD\",\"https:\\\/\\\/www.lingvolive.com\\\/en-us\\\/profile\\\/9ecaeaca-ce11-4e51-9e71-01d55e2bff36\\\/translations\",\"https:\\\/\\\/www.fitday.com\\\/fitness\\\/forums\\\/members\\\/iwellguard.html\",\"https:\\\/\\\/www.mymeetbook.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/pxhere.com\\\/en\\\/photographer-me\\\/5040798\",\"https:\\\/\\\/disqus.com\\\/by\\\/iwellguard\\\/about\\\/\",\"https:\\\/\\\/pastelink.net\\\/hjwciqwq\",\"https:\\\/\\\/pubhtml5.com\\\/homepage\\\/scjhn\\\/\",\"https:\\\/\\\/www.bitchute.com\\\/channel\\\/2O2eOKzNqujT\",\"https:\\\/\\\/audiomack.com\\\/iwellguard\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f\",\"name\":\"Ralf Ittermann\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Ralf Ittermann\"},\"givenName\":\"Ralf\",\"familyName\":\"Ittermann\",\"jobTitle\":\"Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer und redaktioneller Verantwortlicher\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/author\\\/claude\\\/\",\"description\":\"Ralf Ittermann ist Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer der Ittermann electronic GmbH und redaktioneller Verantwortlicher des iWell-Guard-Lexikons. Er verbindet langj\u00e4hrige Erfahrung in der Pr\u00e4zisionsfertigung mit medialer Praxis und religionsgeschichtlicher Quellenarbeit.\",\"worksFor\":{\"@type\":\"Organization\",\"name\":\"Ittermann electronic GmbH\",\"url\":\"https:\\\/\\\/ittermann.de\\\/\",\"address\":{\"@type\":\"PostalAddress\",\"streetAddress\":\"K\u00f6hlergasse 16-18\",\"postalCode\":\"99842\",\"addressLocality\":\"Ruhla\",\"addressCountry\":\"DE\"}},\"knowsAbout\":[\"Religionsgeschichte\",\"Mythologie\",\"Mediale Praxis\",\"Energetische Diagnostik\",\"Schutzpraxis\",\"Volksglauben\",\"Westliche Esoterik\"]},{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Ralf Ittermann\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f\"},\"headline\":\"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w\",\"datePublished\":\"2026-05-13T20:29:09+00:00\",\"dateModified\":\"2026-06-18T14:52:54+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/pl\\\/erlik-khan\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp\",\"articleSection\":[\"Daemonen\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"description\":\"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Erlik Khan \u2013 a\u0142tajski b\u00f3g \u015bwiata podziemnego, mit i \u017ar\u00f3d\u0142a","description":"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w","og_description":"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.","og_url":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/","og_site_name":"iWell Guard","article_modified_time":"2026-06-18T14:52:54+00:00","og_image":[{"width":1024,"height":1536,"url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp","type":"image\/webp"}],"twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/"},"author":{"name":"Ralf Ittermann","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#\/schema\/person\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f"},"headline":"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w","datePublished":"2026-05-13T20:29:09+00:00","dateModified":"2026-06-18T14:52:54+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/"},"publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp","articleSection":["Daemonen"],"inLanguage":"pl-PL","description":"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem."},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/","name":"Erlik Khan \u2013 a\u0142tajski b\u00f3g \u015bwiata podziemnego, mit i \u017ar\u00f3d\u0142a","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp","datePublished":"2026-05-13T20:29:09+00:00","dateModified":"2026-06-18T14:52:54+00:00","description":"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#primaryimage","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp","contentUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp","width":1024,"height":1536,"caption":"Demony z tradycji syberyjsko-tengria\u0144skiej."},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Start","item":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/strona-glowna\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#website","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/","name":"iWell Guard","description":"Schutz vor dunklen Einfl\u00fcssen","publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#organization","name":"Ittermann electronic GmbH","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png","contentUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png","width":1182,"height":237,"caption":"Ittermann electronic GmbH"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/pantip.com\/profile\/9367242","https:\/\/micro.blog\/iwellguard","https:\/\/www.diggerslist.com\/iwellguard\/about","https:\/\/skitterphoto.com\/photographers\/2870314\/iwell-guard","https:\/\/iwellguard.wordpress.com\/2026\/06\/06\/iwell-guard\/","https:\/\/hub.docker.com\/u\/iwellguard","https:\/\/www.pinterest.com\/iwellguard\/","https:\/\/bit.ly\/m\/iwellguard","https:\/\/entre-vos-mains.alsace.eu\/profiles\/iwellguard\/activity","https:\/\/gravatar.com\/reallybeded8fd34","https:\/\/naijamatta.com\/iwellguard","https:\/\/www.goodreads.com\/iwellguard","https:\/\/profile.hatena.ne.jp\/iwellguard\/","https:\/\/experiment.com\/users\/iwellguard","https:\/\/wakelet.com\/@iWellGuard82270","https:\/\/www.chordie.com\/forum\/profile.php?id=2555664","https:\/\/www.instapaper.com\/p\/17757966","https:\/\/www.mapleprimes.com\/users\/iwellguard","https:\/\/businesslistingplus.com\/profile\/iwell-guard\/","https:\/\/telegra.ph\/iWell-Guard-06-06","https:\/\/pbase.com\/iwellguard\/iwellguard","https:\/\/b.hatena.ne.jp\/iwellguard\/20260607#bookmark-4788405196491818882","https:\/\/fliphtml5.com\/home\/iwellguard","https:\/\/anyflip.com\/homepage\/cmiwl#About","https:\/\/transfur.com\/Users\/iwellguard","http:\/\/delphi.larsbo.org\/user\/iwellguard","https:\/\/jobs.lajobsportal.org\/profiles\/8380803-iwell-guard","https:\/\/md.chaosdorf.de\/s\/jfbe5SBdJD","https:\/\/www.lingvolive.com\/en-us\/profile\/9ecaeaca-ce11-4e51-9e71-01d55e2bff36\/translations","https:\/\/www.fitday.com\/fitness\/forums\/members\/iwellguard.html","https:\/\/www.mymeetbook.com\/iwellguard","https:\/\/pxhere.com\/en\/photographer-me\/5040798","https:\/\/disqus.com\/by\/iwellguard\/about\/","https:\/\/pastelink.net\/hjwciqwq","https:\/\/pubhtml5.com\/homepage\/scjhn\/","https:\/\/www.bitchute.com\/channel\/2O2eOKzNqujT","https:\/\/audiomack.com\/iwellguard"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#\/schema\/person\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f","name":"Ralf Ittermann","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g","caption":"Ralf Ittermann"},"givenName":"Ralf","familyName":"Ittermann","jobTitle":"Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer und redaktioneller Verantwortlicher","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/author\/claude\/","description":"Ralf Ittermann ist Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer der Ittermann electronic GmbH und redaktioneller Verantwortlicher des iWell-Guard-Lexikons. Er verbindet langj\u00e4hrige Erfahrung in der Pr\u00e4zisionsfertigung mit medialer Praxis und religionsgeschichtlicher Quellenarbeit.","worksFor":{"@type":"Organization","name":"Ittermann electronic GmbH","url":"https:\/\/ittermann.de\/","address":{"@type":"PostalAddress","streetAddress":"K\u00f6hlergasse 16-18","postalCode":"99842","addressLocality":"Ruhla","addressCountry":"DE"}},"knowsAbout":["Religionsgeschichte","Mythologie","Mediale Praxis","Energetische Diagnostik","Schutzpraxis","Volksglauben","Westliche Esoterik"]},{"@type":"Article","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/"},"author":{"name":"Ralf Ittermann","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#\/schema\/person\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f"},"headline":"Erlik Khan \u2013 w\u0142adca podziemi A\u0142tajczyk\u00f3w","datePublished":"2026-05-13T20:29:09+00:00","dateModified":"2026-06-18T14:52:54+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/"},"publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/erlik-khan\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/daemonen_sibirisch-tengrismus_erlik-khan.webp","articleSection":["Daemonen"],"inLanguage":"pl-PL","description":"Erlik Khan jest w po\u0142udniowosyberyjskim tengrizmie panem \u015bwiata podziemnego i przeciwnikiem \u00dclgena. Klasyfikacja wraz z mitem i kultem."}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/15893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15893"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/15893\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2855"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}