{"id":195037,"date":"2026-09-07T09:38:28","date_gmt":"2026-09-07T09:38:28","guid":{"rendered":"https:\/\/iwell-guard.com\/?page_id=195037"},"modified":"2026-09-07T09:41:15","modified_gmt":"2026-09-07T09:41:15","slug":"khnum","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/","title":{"rendered":"Khnum"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"195037\" class=\"elementor elementor-195037 elementor-2995 elementor-bc-flex-widget\" data-elementor-post-type=\"page\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-87a6c88 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"87a6c88\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-30520f9 e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"30520f9\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cd9c15b e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"cd9c15b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-83334eb elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"83334eb\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h1 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Khnum, deus creador exipcio de cabeza de carneiro<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c7dd867 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"c7dd867\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Khnum \u00e9 un deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos e a s\u00faa forza vital na s\u00faa roda de oleiro. Khnum pertence aos deuses m\u00e1is antigos de Exipto e ocupa, na tradici\u00f3n teol\u00f3xica, o lugar dun creador de cabeza de carneiro.<\/p><p>O seu nome \u00abKhnum\u00bb (tam\u00e9n Khenmu, ou Chnoubis entre os gregos) deriva do verbo \u00abkhnem\u00bb (\u00abunir, vincular\u00bb), e alude \u00e1 s\u00faa funci\u00f3n de creador que xunta os membros do ser en formaci\u00f3n sobre a roda de oleiro.<\/p><p>Khnum \u00e9 o deus oleiro no sentido m\u00e1is preciso: sobre a roda non s\u00f3 modela os corpos humanos, sen\u00f3n tam\u00e9n o \u00abKa\u00bb, o dador invisible de vida que cada ser recibe antes de nacer.<\/p><p>O seu principal lugar de culto \u00e9 Elefantina, cerca de Asu\u00e1n, onde goberna a crecida do Nilo; no <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un lugar sagrado dedicado ao culto dunha divindade.\" tabindex=\"0\">santuario<\/span> de Esna, da \u00e9poca tard\u00eda, ocupa unha posici\u00f3n cosmox\u00f3nica central como creador autoexistente de todos os seres.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-fc35793 e-con-full e-flex e-con e-parent\" data-id=\"fc35793\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d5cbc82 elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"d5cbc82\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"iwg-pill-row\"><span class=\"iwg-klasse-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Deus \/ Deusa: Poder supremo personificado no pante\u00f3n dunha cultura, con \u00e1mbitos claros de competencia \u2014 forzas da natureza, destino, guerra, fertilidade. Venerado mediante cultos, ofrendas e instituci\u00f3ns templarias.\">Deus<\/span><a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/exipto\/\" class=\"iwg-kultur-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Mitolox\u00eda do antigo val do Nilo, ca. 3000 a.C. ata 30 a.C.\">Exipto<\/a><\/div>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-0ec3057 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"0ec3057\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-353aee3 elementor-toc--minimized-on-tablet elementor-widget elementor-widget-table-of-contents\" data-id=\"353aee3\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;exclude_headings_by_selector&quot;:[],&quot;no_headings_message&quot;:&quot;Non se atoparon t\\u00edtulos nesta p\\u00e1xina.&quot;,&quot;headings_by_tags&quot;:[&quot;h2&quot;,&quot;h3&quot;],&quot;marker_view&quot;:&quot;bullets&quot;,&quot;icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;fas fa-circle&quot;,&quot;library&quot;:&quot;fa-solid&quot;,&quot;rendered_tag&quot;:&quot;&lt;svg class=\\&quot;e-font-icon-svg e-fas-circle\\&quot; viewBox=\\&quot;0 0 512 512\\&quot; xmlns=\\&quot;http:\\\/\\\/www.w3.org\\\/2000\\\/svg\\&quot;&gt;&lt;path d=\\&quot;M256 8C119 8 8 119 8 256s111 248 248 248 248-111 248-248S393 8 256 8z\\&quot;&gt;&lt;\\\/path&gt;&lt;\\\/svg&gt;&quot;},&quot;minimize_box&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;minimized_on&quot;:&quot;tablet&quot;,&quot;hierarchical_view&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;min_height&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;min_height_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;min_height_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]}}\" data-widget_type=\"table-of-contents.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__header\">\n\t\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-toc__header-title\">\n\t\t\t\t\u00cdndice\t\t\t<\/h2>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__toggle-button elementor-toc__toggle-button--expand\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-controls=\"elementor-toc__353aee3\" aria-expanded=\"true\" aria-label=\"Open table of contents\"><svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-fas-chevron-down\" viewBox=\"0 0 448 512\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M207.029 381.476L12.686 187.132c-9.373-9.373-9.373-24.569 0-33.941l22.667-22.667c9.357-9.357 24.522-9.375 33.901-.04L224 284.505l154.745-154.021c9.379-9.335 24.544-9.317 33.901.04l22.667 22.667c9.373 9.373 9.373 24.569 0 33.941L240.971 381.476c-9.373 9.372-24.569 9.372-33.942 0z\"><\/path><\/svg><\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__toggle-button elementor-toc__toggle-button--collapse\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-controls=\"elementor-toc__353aee3\" aria-expanded=\"true\" aria-label=\"Close table of contents\"><svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-fas-chevron-up\" viewBox=\"0 0 448 512\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M240.971 130.524l194.343 194.343c9.373 9.373 9.373 24.569 0 33.941l-22.667 22.667c-9.357 9.357-24.522 9.375-33.901.04L224 227.495 69.255 381.516c-9.379 9.335-24.544 9.317-33.901-.04l-22.667-22.667c-9.373-9.373-9.373-24.569 0-33.941L207.03 130.525c9.372-9.373 24.568-9.373 33.941-.001z\"><\/path><\/svg><\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div id=\"elementor-toc__353aee3\" class=\"elementor-toc__body\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-toc__spinner-container\">\n\t\t\t\t<svg class=\"elementor-toc__spinner eicon-animation-spin e-font-icon-svg e-eicon-loading\" aria-hidden=\"true\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M500 975V858C696 858 858 696 858 500S696 142 500 142 142 304 142 500H25C25 237 238 25 500 25S975 237 975 500 763 975 500 975Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-20450c5 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"20450c5\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-30b145a iwg-hero-image elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"30b145a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum-683x1024.webp\" class=\"attachment-large size-large wp-image-196731\" alt=\"Khnum - Deuses da tradici\u00f3n exipcia, ilustraci\u00f3n hist\u00f3rica\" srcset=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum-683x1024.webp 683w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum-200x300.webp 200w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum-768x1152.webp 768w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum.webp 1024w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f5523e7 e-con-boxed e-flex e-con e-parent\" data-id=\"f5523e7\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-b4aa68e e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"b4aa68e\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9a15f65 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"9a15f65\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Mito e xenealox\u00eda<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-86afd84 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"86afd84\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Khnum pertence aos deuses exipcios m\u00e1is antigos. A s\u00faa veneraci\u00f3n est\u00e1 documentada desde o Reino Antigo; na Paleta de Narmer (arredor do ano 3100 antes da nosa era) posiblemente xa apareza unha cabeza de carneiro que se lle poder\u00eda atribu\u00edr a Khnum.<\/p><p>Nos Textos das Pir\u00e1mides, Khnum aparece como o oleiro que \u00abmodela\u00bb o rei defunto e o dota dos seus membros (f\u00f3rmula 522). Este rexistro temper\u00e1n mostra que a vinculaci\u00f3n de Khnum coa creaci\u00f3n do corpo humano xa estaba ben establecida na \u00e9poca primitiva.<\/p>\n<p>A esposa de Khnum var\u00eda segundo o culto local. En Elefantina forma unha tr\u00edade con Satet (a deusa do arco) e Anuket (a deusa da gacela); Satet e Anuket son as personificaci\u00f3ns das correntes que liberan as augas do Nilo desde a primeira catarata.<\/p><p>En Esna, a esposa de Khnum \u00e9 Neit ou Menhit, a deusa guerreira de cabeza de leoa; con ela xera o fillo Heka, a personificaci\u00f3n do poder m\u00e1xico. En Antinoe \u00e9 Heket, a deusa de cabeza de ra da xestaci\u00f3n, considerada esposa de Khnum, coa que leva a cabo o acto creador.<\/p>\n<p>Khnum manifest\u00e1base en catro aspectos teol\u00f3xicos, sistematizados na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e a fe dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">teolox\u00eda<\/span> tard\u00eda de Esna. Era Khnum-Re (ser solar), Khnum-Shu (ser do aire), Khnum-Geb (ser da terra) e Khnum-Osiris (ser das profundidades).<\/p><p>Estes catro aspectos son catro manifestaci\u00f3ns dun mesmo Khnum que act\u00faa ao longo do d\u00eda e nas catro partes do mundo, non catro deuses distintos. O <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio dedicado ao culto dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Esna representa esta cuadruplicidade nos muros do seu hipostilo como programa teol\u00f3xico fundamental da cidade.<\/p>\n<p>O fillo de Khnum en Esna \u00e9 Heka; en Elefantina, no lugar dos fillos carnais, est\u00e1n as subdivindades do santuario vinculadas a Satet e Anuket. Na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e a fe dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">teolox\u00eda<\/span> da \u00e9poca tard\u00eda, Khnum aparece tam\u00e9n como pai do rei: modela na roda de oleiro o corpo humano do rei e, ao mesmo tempo, o seu \u00abKa\u00bb, o dador divino de vida.<\/p><p>Este proceso repres\u00e9ntase en relevos impresionantes nos muros do templo funerario de Hatshepsut en Deir el-Bahari e no <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio dedicado ao culto dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Amenhotep III en Luxor: Khnum na roda, fronte \u00e1 ra\u00ed\u00f1a, modelando o rostro do futuro rei.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-d81d02a e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"d81d02a\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9e49182 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"9e49182\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">S\u00edmbolos, iconograf\u00eda e atributos<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-b4b6d4a elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"b4b6d4a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Khnum repres\u00e9ntase tipicamente como un home con cabeza de carneiro. O carneiro \u00e9 o de la longa da especie nubia \u00abovis longipes\u00bb, de cornos longos e curvados que se estenden horizontalmente. Esta forma de cornos distingue a Khnum de Am\u00f3n, que ten un carneiro con cornos dirixidos cara abaixo (ovis platyura).<\/p><p>Esta diferenciaci\u00f3n das formas de carneiro \u00e9 relevante desde o punto de vista da historia relixiosa, xa que mostra que Khnum est\u00e1 vinculado \u00e1 raza ovina m\u00e1is antiga, orixinaria do sur de Nubia, mentres que Am\u00f3n se identifica co carneiro posterior, de cornos distintos.<\/p>\n<p>Na cabeza, Khnum leva a mi\u00fado a coroa Atef, a veces a alta coroa de plumas con disco solar, o que marca a s\u00faa dimensi\u00f3n c\u00f3smica. Nos textos de Esna aparece tam\u00e9n con catro cabezas de carneiro simultaneamente, unha por cada aspecto; esta representaci\u00f3n tetrac\u00e9fala est\u00e1 documentada no santuario da \u00e9poca tard\u00eda e constit\u00fae unha particularidade teol\u00f3xica.<\/p><p>O seu atributo m\u00e1is importante \u00e9 a roda de oleiro, sobre a que se modelan os seres en formaci\u00f3n. Relevos en Esna, Luxor e Deir el-Bahari mostran a Khnum na roda, modelando unha pequena figura humana (ou o \u00abKa\u00bb do neno por nacer); ante el at\u00f3pase o produto rematado, a mi\u00fado unha dobre figura (o ser humano e o seu Ka).<\/p>\n<p>O seu animal sagrado \u00e9 o carneiro, mantido nos templos e mumificado tras a morte. En Elefantina descubriuse unha necr\u00f3pole de carneiros na que se enterraron centos de animais mumificados. No recinto do templo da \u00e9poca tard\u00eda \u00e9rguense instalaci\u00f3ns propias para criar carneiros, onde sacerdotes espec\u00edficos coidaban dos animais sagrados.<\/p>\n<p>Conserv\u00e1nse imaxes escult\u00f3ricas de Khnum desde o Reino Medio. Do Reino Novo procede unha importante estatua de Amenhotep III vinculada a Khnum, que se conserva no Museo de Luxor.<\/p><p>Da \u00e9poca tard\u00eda conserv\u00e1nse numerosas estatuas de bronce de menor tama\u00f1o. Nos muros do templo de Esna (maioritariamente da \u00e9poca imperial romana), Khnum aparece varias veces representado en figura completa, con detallado traballo do pelo lanudo do carneiro e dos cornos curvados.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-bec7d1c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"bec7d1c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f6109c6 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"f6109c6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Culto e veneraci\u00f3n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-135a6e8 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"135a6e8\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>O culto a Khnum m\u00e1is antigo e importante \u00e9 o de Elefantina, a illa m\u00e1is meridional do val do Nilo exipcio, na primeira catarata. Al\u00ed se atopaba o recinto do templo, no que o <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un lugar sagrado dedicado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha divindade.\" tabindex=\"0\">santuario<\/span> est\u00e1 documentado desde o Reino Antigo e que foi ampliado varias veces no Reino Medio e no Reino Novo.<\/p><p>A misi\u00f3n germano-su\u00edza, desde a d\u00e9cada de 1960, escavou sistematicamente o <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un lugar sagrado dedicado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha divindade.\" tabindex=\"0\">santuario<\/span> e puido documentar construci\u00f3ns do templo do per\u00edodo temper\u00e1n, do Reino Medio, do Reino Novo e da Baixa \u00c9poca. As estelas e inscrici\u00f3ns mostran que Khnum, en Elefantina, dominaba a \u00abprimeira catarata\u00bb e as\u00ed controlaba a crecida anual do Nilo.<\/p>\n<p>O segundo gran centro de culto \u00e9 Esna (a <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"\u00c9poca da cultura grega e romana, aproximadamente entre 800 a.C. e 600 d.C.\" tabindex=\"0\">antiga<\/span> Lat\u00f3polis), a uns cincuenta e cinco quil\u00f3metros ao sur de Tebas, na beira occidental do Nilo. O <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha construci\u00f3n destinada \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> da \u00e9poca imperial romana, hoxe case completamente conservado (con salas constru\u00eddas baixo Tiberio, Claudio, Vespasiano, Domiciano, Nerva, Traxano, Adriano, Antonino P\u00edo e ata Septimio Severo), \u00e9 un dos santuarios de Khnum m\u00e1is monumentais da relixi\u00f3n exipcia.<\/p><p>O pronaos (vest\u00edbulo de entrada) est\u00e1 cuberto de extensos himnos teol\u00f3xicos; as columnas presentan os catro aspectos teol\u00f3xicos de Khnum formulados dun xeito elaborado.<\/p>\n<p>Nas festividades de Khnum realiz\u00e1banse ritos especiais. A festa m\u00e1is importante era a \u00abfesta do barco do oleiro\u00bb, na que se transportaba polos patios do templo un pequeno modelo de barco coa imaxe de Khnum. O <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha secuencia regulada de acci\u00f3ns simb\u00f3licas con significado relixioso ou cultural.\" tabindex=\"0\">ritual<\/span> conmemoraba a actividade creadora continua do deus e representaba simbolicamente a repetici\u00f3n anual da creaci\u00f3n.<\/p><p>En Esna, na festa de Ano Novo, celebr\u00e1base un \u00ab<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un acto relixioso fixo e recorrente.\" tabindex=\"0\">rito<\/span> da vitoria\u00bb especial, no que se fac\u00eda e queimaba unha imaxe da serpe Apofis en cera, unha pr\u00e1ctica ligada \u00e1 <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e sobre a fe dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">teolox\u00eda<\/span> de Esna sobre a conservaci\u00f3n do mundo mediante a creaci\u00f3n renovada cada d\u00eda.<\/p>\n<p>Os himnos do <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha construci\u00f3n destinada \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Esna, atopados e editados por Serge Sauneron (seis volumes, 1962 a 1975), est\u00e1n entre os textos teoloxicamente m\u00e1is profundos da relixi\u00f3n exipcia tard\u00eda.<\/p><p>Presentan a Khnum como aquel que exist\u00eda \u00abantes do principio\u00bb, que \u00abmodelou todos os deuses e homes a partir do barro\u00bb e que \u00abinsufla o alento de vida nas narinas\u00bb de cada ser.<\/p><p>O paralelismo con X\u00e9nese 2, 7 \u00e9 notable, a\u00ednda que non \u00e9 preciso supo\u00f1er unha influencia directa; a coincidencia tem\u00e1tica remite a un topos amplo do Pr\u00f3ximo Oriente antigo sobre a creaci\u00f3n a partir do barro mediante o sopro divino.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e3fff7f e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"e3fff7f\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-1377ed0 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"1377ed0\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Santuarios e templos importantes<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-463eace elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"463eace\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>O <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio destinado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Elefantina s\u00f3 se conservou en restos, pero a misi\u00f3n xermano-su\u00edza reconstru\u00edu detalladamente as capas das distintas fases de construci\u00f3n. Un elemento importante foi o antigo <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un pequeno lugar sagrado de custodia ou devoci\u00f3n.\" tabindex=\"0\">santuario<\/span> de Khnum do Imperio Medio, erguido baixo Sesostris I.<\/p><p>No Imperio Novo, Tutmose II e Hatshepsut ampliaron o <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio destinado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span>, que foi de novo agrandado no per\u00edodo Tard\u00edo e no ptolemaico. Na illa at\u00f3pase tam\u00e9n a c\u00e9lebre \u00ab<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha placa de pedra ou madeira erguida, con inscrici\u00f3ns ou imaxes.\" tabindex=\"0\">estela<\/span> da fame\u00bb de Sesostris III (\u00e9poca ptolemaica), que trata a <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"O conxunto dos relatos mitol\u00f3xicos transmitidos por unha cultura.\" tabindex=\"0\">mitolox\u00eda<\/span> da crecida anual do Nilo e o papel de Khnum nela.<\/p>\n<p>O <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio destinado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Esna \u00e9 o principal monumento do culto a Khnum e un dos <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio destinado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templos<\/span> exipcios mellor conservados en xeral. At\u00f3pase a m\u00e1is de nove metros baixo o nivel actual da r\u00faa, o que contribu\u00edu \u00e1 s\u00faa conservaci\u00f3n.<\/p><p>A fase de construci\u00f3n estendeuse desde Ptolomeo VI at\u00e9 Decio, no s\u00e9culo terceiro da era cristi\u00e1; con iso, Esna \u00e9 o \u00faltimo <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio destinado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> exipcio ampliado a\u00ednda na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"\u00c9poca de transici\u00f3n entre a Antig\u00fcidade e a Idade Media, aproximadamente entre os s\u00e9culos III e VII.\" tabindex=\"0\">Antig\u00fcidade Tard\u00eda<\/span>.<\/p><p>A sala de columnas (pronaos), coas s\u00faas vinte e catro columnas e o teito ricamente decorado, \u00e9 a parte m\u00e1is impresionante do edificio. Nos teitos hai representaci\u00f3ns astron\u00f3micas, nas paredes himnos teol\u00f3xicos e nas columnas relevos reais de ofrendas.<\/p>\n<p>Un terceiro lugar de culto \u00e9 Antinoe (Antino\u00f3polis), no Exipto Medio, xurdida da cidade fundada por Adriano en honra de Ant\u00ednoo. Aqu\u00ed vener\u00e1base a Khnum xunto a Heqet como deusa do parto. Os restos arqueol\u00f3xicos son fragmentarios, pero numerosas inscrici\u00f3ns e estelas testemu\u00f1an a importancia do culto durante a \u00e9poca imperial romana.<\/p><p>Na rexi\u00f3n de Nubia, ao sur da primeira catarata, situ\u00e1base o <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un edificio destinado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Bigga, <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Entregado a trav\u00e9s dun acto relixioso ao \u00e1mbito sagrado, e as\u00ed separado do coti\u00e1n.\" tabindex=\"0\">consagrado<\/span> \u00e1 illa pr\u00f3xima de Fil\u00e9; al\u00ed Khnum tam\u00e9n desempe\u00f1aba un papel importante como deus das augas.<\/p>\n<p>Outras capelas de Khnum at\u00f3panse en Karnak (no patio do templo de Am\u00f3n-Ra), en Deir el-Bahari (no templo funerario de Hatshepsut), en Luxor (na sala de nacemento de Amenhotep III), en Edfu (na casa de nacemento de Horus, o mamisi) e en moitos outros santuarios menores ao longo do val do Nilo.<\/p><p>En todos os templos funerarios ram\u00e9sidas repres\u00e9ntase a Khnum como creador do ka real; estes relevos son a fonte m\u00e1is importante para a iconograf\u00eda do acto de creaci\u00f3n sobre a roda de oleiro.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cec8bc3 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"cec8bc3\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-598bdfe elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"598bdfe\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Relatos mitol\u00f3xicos<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2719f5a elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"2719f5a\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>O <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un relato transmitido sobre deuses, orixes e a orde do mundo.\" tabindex=\"0\">mito<\/span> central de Khnum \u00e9 a creaci\u00f3n do ser humano no torno de oleiro. Nos himnos de Esna descr\u00edbese este acto con detalle: Khnum toma barro da beira do Nilo, modela con el o corpo do ser en formaci\u00f3n, remata cada membro con esmero, e finalmente os labios, a lingua e o o\u00eddo.<\/p><p>Despois toma o alento divino da man da deusa Heqet (ou, noutra variante, da s\u00faa propia man) e s\u00f3prao no nariz da criatura; con ese alento o ser humano cobra vida. O nacemento de cada neno \u00e9 a repetici\u00f3n desa acci\u00f3n creadora orixinaria.<\/p>\n<p>A <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha placa de pedra ou madeira, ergueita, con inscrici\u00f3ns ou imaxes.\" tabindex=\"0\">estela<\/span> da fame da illa de Sehel, probablemente unha creaci\u00f3n ptolemaica retroproxectada ao terceiro milenio antes da nosa era, narra unha seca de sete anos baixo o rei Djoser, causada por Khnum porque o seu <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un lugar sagrado dedicado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha divindade.\" tabindex=\"0\">santuario<\/span> estaba abandonado.<\/p><p>O rei dirixiuse a Khnum nun so\u00f1o; o deus apareceu e prometeu restaurar a crecida do Nilo se se reconstru\u00eda o seu <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha construci\u00f3n dedicada \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> e se dotaba o <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un lugar sagrado dedicado \u00e1 veneraci\u00f3n dunha divindade.\" tabindex=\"0\">santuario<\/span> con terras. Esta <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha placa de pedra ou madeira, ergueita, con inscrici\u00f3ns ou imaxes.\" tabindex=\"0\">estela<\/span> serviu de base xur\u00eddica para os privilexios do templo de Khnum en Elefantina e mostra \u00e1 vez a idea teol\u00f3xica de que Khnum controla a crecida do Nilo.<\/p>\n<p>No <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un relato transmitido sobre deuses, orixes e a orde do mundo.\" tabindex=\"0\">mito<\/span> do nacemento real, Khnum \u00e9 quen transforma ao pai divino (Am\u00f3n-Re) no embri\u00f3n real en formaci\u00f3n sobre o torno de oleiro. Este <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Un elemento tem\u00e1tico recorrente na arte ou na narraci\u00f3n.\" tabindex=\"0\">motivo<\/span> aparece representado con detalle nas \u00abc\u00e1maras de nacemento\u00bb (mammisis) dos <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha construci\u00f3n dedicada \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templos<\/span> ptolemaicos de Edfu, Dendera e Filas.<\/p><p>Na c\u00e1mara de nacemento de Hatshepsut en Deir el-Bahari conservouse a representaci\u00f3n m\u00e1is antiga deste tipo: Khnum na roda de oleiro, Heqet ao seu lado, o neno real en formaci\u00f3n e o seu Ka como figura dobre. A afirmaci\u00f3n teol\u00f3xica \u00e9 clara: o rei est\u00e1 formado por substancia divina conxuntamente por Khnum e Am\u00f3n-Re, m\u00e1is al\u00e1 da mera xeraci\u00f3n polos seus pais.<\/p>\n<p>Nos himnos de Esna at\u00f3pase tam\u00e9n un relato cosmog\u00f3nico no que se presenta a Khnum como creador de todos os seres. Ter\u00edan formado aos humanos de todas as cores de pel con distintos tipos de barro, aos animais con outros materiais diferentes, e \u00e1s plantas con substancias radiculares.<\/p><p>Esta teolox\u00eda da creaci\u00f3n ampliada resulta notable desde o punto de vista da historia das relixi\u00f3ns, xa que explica teoloxicamente a diversidade \u00e9tnica da humanidade sen ordenala xerarquicamente.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f2e8e9d e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"f2e8e9d\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-b4b6d04 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"b4b6d04\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Relaci\u00f3ns no pante\u00f3n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f83b11d elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"f83b11d\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Khnum mant\u00e9n relaci\u00f3ns complexas con outros deuses exipcios. Con Re forma a dobre forma Khnum-Re, que na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e sobre a crenza dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">teolox\u00eda<\/span> tard\u00eda subli\u00f1a o elemento creador do deus solar.<\/p><p>Con Am\u00f3n funde ocasionalmente en Am\u00f3n-Khnum, especialmente en Tebas; con Ptah, o deus creador menfita, existe unha complementariedade filos\u00f3fica: Ptah pensa e planea, Khnum modela e executa; con Atum, o creador heliopolitano, comparte a funci\u00f3n de deus primixenio, a\u00ednda que Atum crea por auto-xeraci\u00f3n e Khnum polo traballo de taller.<\/p>\n<p>Con Satet e Anuket forma a tr\u00edade de Elefantina. Satet \u00e9 a arqueira que \u00abespalla\u00bb a auga da crecida, Anuket a personificaci\u00f3n do tramo salvaxe do r\u00edo por debaixo das cataratas. Ambas deusas son veneradas xunto con el.<\/p><p>Con Neit en Esna comparte Khnum a funci\u00f3n creadora: Neit encarna o \u00abcando\u00bb (tempo, movemento), Khnum o \u00abque\u00bb (forma, materia) da creaci\u00f3n. Con Heqet, a deusa-ra do nacemento, Khnum leva a cabo o acto de nacer de cada ser humano.<\/p>\n<p>Co fara\u00f3n existe unha relaci\u00f3n especial. Khnum \u00e9 o verdadeiro creador f\u00edsico do corpo real e do Ka real. En cada cambio de rei, o novo gobernante \u00e9 representado como formado por Khnum, animado co alento divino e investido coa dignidade real.<\/p><p>Esta <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e sobre a crenza dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">teolox\u00eda<\/span> converte o nacemento real nun acontecemento de alta relevancia teol\u00f3xica, celebrado con detalle nos relevos dos templos dos mammisis.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-0250402 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"0250402\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-1c6120e elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"1c6120e\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Recepci\u00f3n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e94c292 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"e94c292\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"\u00c9poca da cultura grega e romana, aproximadamente entre 800 a.C. e 600 d.C.\" tabindex=\"0\">Antig\u00fcidade<\/span> greco-romana, Khnum foi identificado co grego Cronos, xa que ambos eran considerados antigos deuses creadores. Plutarco (\u00abDe Iside et Osiride\u00bb 56) menciona a Khnum como o \u00aboleiro dos deuses\u00bb. A identificaci\u00f3n co \u00abDemiourgos\u00bb herm\u00e9tico est\u00e1 documentada nos textos herm\u00e9ticos tard\u00edos e no <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha construci\u00f3n destinada \u00e1 veneraci\u00f3n dunha ou varias divindades.\" tabindex=\"0\">templo<\/span> de Hibis, no oasis de Charga.<\/p><p>A <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Pr\u00e1cticas que pretenden intervir no curso das cousas mediante acci\u00f3ns ou f\u00f3rmulas especiais.\" tabindex=\"0\">maxia<\/span> da <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"\u00c9poca de transici\u00f3n entre a Antig\u00fcidade e a Idade Media, aproximadamente do s\u00e9culo III ao VII.\" tabindex=\"0\">Antig\u00fcidade tard\u00eda<\/span> co\u00f1ece un \u00abChnoubis\u00bb, unha serpe con cabeza de le\u00f3n e sete raios, que aparece en amuletos de curaci\u00f3n sobre todo contra dores de est\u00f3mago; est\u00e1 ligada a Khnum polo nome e a iconograf\u00eda, pero desenvolveuse como un ser curativo independente.<\/p>\n<p>Co fin do culto pag\u00e1n nos templos, nos s\u00e9culos quinto e sexto da era cristi\u00e1, desapareceu o culto vivo a Khnum. A tradici\u00f3n copta conservou reflexos na idea de Deus como creador do ser humano a partir da terra, ligada a X\u00e9nese 2, 7; se aqu\u00ed persiste unha tradici\u00f3n directa de Khnum \u00e9 algo discutido.<\/p><p>Na Idade Media, viaxeiros \u00e1rabes informaron sobre os restos abandonados dos templos de Esna e Elefantina; o recordo de Khnum como deus oleiro conservouse de xeito illado na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A cultura popular transmitida a trav\u00e9s de costumes, relatos e canci\u00f3ns.\" tabindex=\"0\">folclore<\/span> copta.<\/p>\n<p>O redescubrimento moderno do culto a Khnum comeza coas primeiras publicaci\u00f3ns de Champollion sobre Esna, seguidas polas escavaci\u00f3ns germano-su\u00edzas en Elefantina desde a d\u00e9cada de 1960. O traballo de edici\u00f3n de Esna de Sauneron (1962 a 1975) \u00e9 unha das investigaci\u00f3ns hist\u00f3rico-relixiosas m\u00e1is exhaustivas dun templo exipcio.<\/p><p>Erik Hornung analizou a posici\u00f3n de Khnum na <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e sobre a fe dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">teolox\u00eda<\/span> exipcia en \u00abConceptions of God\u00bb e na serie \u00abVale dos Reis\u00bb. Na investigaci\u00f3n m\u00e1is recente de Daniel von Recklinghausen e Christian Leitz, Khnum foi elaborado con detalle como caso mod\u00e9lico dunha divindade principal teol\u00f3xica da Baixa \u00c9poca.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7b8af2d e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"7b8af2d\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c810715 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"c810715\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Interpretaci\u00f3n desde a ciencia da relixi\u00f3n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-6febeab elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"6febeab\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Khnum pertence \u00e1 categor\u00eda dos deuses oleiros, presentes en moitas relixi\u00f3ns como creadores do ser humano a partir do barro.<\/p><p>Ideas comparables at\u00f3panse no sumerio Enki, que moldea o ser humano a partir do barro, e no relato hebreo da creaci\u00f3n (X\u00e9nese 2, 7), onde Ad\u00e1n \u00e9 formado a partir da terra e cobra vida polo alento de Deus. No mito grego de Prometeo, os humanos tam\u00e9n son moldeados a partir do barro, e o v\u00e9dico Tva\u1e63\u1e6d\u1e5b forxa os seres vivos. No mito chin\u00e9s de N\u00fcwa, a creadora moldea os humanos a partir de barro amarelo.<\/p><p>Esta converxencia mostra un topos universal que aparece en numerosas culturas, xa sexa de forma independente ou por difusi\u00f3n.<\/p>\n<p>A particularidade teol\u00f3xica de Khnum reside na concepci\u00f3n diferenciada do \u00abKa\u00bb, a forza vital, que se forma e se anima en paralelo ao corpo. Esta idea exipcia resulta historicamente notable, xa que ofrece un concepto claro dun compo\u00f1ente vital inmortal, ligado ao corpo pero capaz de existir de forma independente.<\/p><p>A posterior noci\u00f3n grega da psique e a cristi\u00e1 da alma presentan semellanzas estruturais, sen derivar directamente do concepto do Ka de Khnum.<\/p>\n<p>Jan Assmann, nos seus traballos sobre o \u00abtopos creador\u00bb exipcio, identificou a Khnum como caso modelo dunha teolox\u00eda creadora de car\u00e1cter \u00abartesanal\u00bb. Mentres a tradici\u00f3n heliopolitana describe a Atum como autoxenerador e a tradici\u00f3n menfita presenta a Ptah como creador pensante, a tradici\u00f3n knumita mostra o creador como oleiro e artes\u00e1n.<\/p><p>Estes tres conceptos iluminan diferentes aspectos dunha mesma actividade creadora divina, sen entrar en competencia entre si. Erik Hornung, en \u00abDer Eine und die Vielen\u00bb, subli\u00f1ou que a relixi\u00f3n exipcia co\u00f1ece, en lugar dun creador \u00fanico, moitas manifestaci\u00f3ns locais, cuxa diversidade teol\u00f3xica constit\u00fae a profundidade relixiosa da cultura exipcia.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ce9b335 e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"ce9b335\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-1f60b24 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"1f60b24\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Fontes<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-544522d elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"544522d\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div data-nosnippet=\"true\"><p>Textos das Pir\u00e1mides, f\u00f3rmulas 522 e 660 (Khnum como modelador). Inscrici\u00f3ns do templo de Esna, edici\u00f3n de Serge Sauneron, seis volumes, Le Caire 1962 a 1975. <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Unha placa de pedra ou madeira, erguida, con inscrici\u00f3ns ou imaxes.\" tabindex=\"0\">Estela<\/span> da fame de Sehel, edici\u00f3n de Paul Barguet. Cuarto de nacemento en Deir el-Bahari, edici\u00f3n de \u00c9douard Naville. Relevos do mammisi de Dendara e Edfu, edici\u00f3n de Fran\u00e7ois Daumas.<\/p><p>Estrab\u00f3n, \u00abGeographika\u00bb XVII, 1, 47 (Elefantina); Plutarco, \u00abDe Iside et Osiride\u00bb 56. Henri Frankfort, \u00abKingship and the Gods\u00bb, Chicago 1948. Erik Hornung, \u00abDer Eine und die Vielen\u00bb, Darmstadt 1971. Jan Assmann, \u00ab\u00c4gypten. <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A doutrina cient\u00edfica sobre Deus e a fe dunha relixi\u00f3n.\" tabindex=\"0\">Teolox\u00eda<\/span> e <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"A actitude e pr\u00e1ctica relixiosa vivida por unha persoa.\" tabindex=\"0\">Piedade<\/span> einer fr\u00fchen Hochkultur\u00bb, Stuttgart 1984. Christian Leitz (ed.), \u00abLexikon der \u00e4gyptischen G\u00f6tter und G\u00f6tterbezeichnungen\u00bb, Leuven 2002 a 2003.<\/p><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":3,"featured_media":3206,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"elementor_header_footer","meta":{"_yoast_wpseo_focuskw":"Khnum","_yoast_wpseo_title":"Khnum \u2013 Deus creador exipcio na roda do oleiro | iWell Guard","_yoast_wpseo_metadesc":"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.","_yoast_wpseo_meta-robots-noindex":"","_yoast_wpseo_canonical":"","_angie_page":false,"gefaehrdungsstufe":"","wesen_kultur":"","wesen_klasse":"","footnotes":""},"categories":[],"class_list":["post-195037","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v27.7 (Yoast SEO v28.3) - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-premium-wordpress\/ -->\n<title>Khnum \u2013 Deus creador exipcio na roda do oleiro | iWell Guard<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"gl_ES\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Khnum\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"iWell Guard\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-09-07T09:41:15+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum.webp\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1536\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/webp\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/\",\"name\":\"Khnum \u2013 Deus creador exipcio na roda do oleiro | iWell Guard\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/goetter_aegypten_khnum.webp\",\"datePublished\":\"2026-09-07T09:38:28+00:00\",\"dateModified\":\"2026-09-07T09:41:15+00:00\",\"description\":\"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"gl-ES\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"gl-ES\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/goetter_aegypten_khnum.webp\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/goetter_aegypten_khnum.webp\",\"width\":1024,\"height\":1536,\"caption\":\"Deuses da tradici\u00f3n exipcia.\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/khnum\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Start\",\"item\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/?page_id=194562\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Khnum\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/\",\"name\":\"iWell Guard\",\"description\":\"Schutz vor dunklen Einfl\u00fcssen\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"gl-ES\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/#organization\",\"name\":\"Ittermann electronic GmbH\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"gl-ES\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png\",\"width\":1182,\"height\":237,\"caption\":\"Ittermann electronic GmbH\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/gl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/pantip.com\\\/profile\\\/9367242\",\"https:\\\/\\\/micro.blog\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.diggerslist.com\\\/iwellguard\\\/about\",\"https:\\\/\\\/skitterphoto.com\\\/photographers\\\/2870314\\\/iwell-guard\",\"https:\\\/\\\/iwellguard.wordpress.com\\\/2026\\\/06\\\/06\\\/iwell-guard\\\/\",\"https:\\\/\\\/hub.docker.com\\\/u\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.pinterest.com\\\/iwellguard\\\/\",\"https:\\\/\\\/bit.ly\\\/m\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/entre-vos-mains.alsace.eu\\\/profiles\\\/iwellguard\\\/activity\",\"https:\\\/\\\/gravatar.com\\\/reallybeded8fd34\",\"https:\\\/\\\/naijamatta.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.goodreads.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/profile.hatena.ne.jp\\\/iwellguard\\\/\",\"https:\\\/\\\/experiment.com\\\/users\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/wakelet.com\\\/@iWellGuard82270\",\"https:\\\/\\\/www.chordie.com\\\/forum\\\/profile.php?id=2555664\",\"https:\\\/\\\/www.instapaper.com\\\/p\\\/17757966\",\"https:\\\/\\\/www.mapleprimes.com\\\/users\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/businesslistingplus.com\\\/profile\\\/iwell-guard\\\/\",\"https:\\\/\\\/telegra.ph\\\/iWell-Guard-06-06\",\"https:\\\/\\\/pbase.com\\\/iwellguard\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/b.hatena.ne.jp\\\/iwellguard\\\/20260607#bookmark-4788405196491818882\",\"https:\\\/\\\/fliphtml5.com\\\/home\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/anyflip.com\\\/homepage\\\/cmiwl#About\",\"https:\\\/\\\/transfur.com\\\/Users\\\/iwellguard\",\"http:\\\/\\\/delphi.larsbo.org\\\/user\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/jobs.lajobsportal.org\\\/profiles\\\/8380803-iwell-guard\",\"https:\\\/\\\/md.chaosdorf.de\\\/s\\\/jfbe5SBdJD\",\"https:\\\/\\\/www.lingvolive.com\\\/en-us\\\/profile\\\/9ecaeaca-ce11-4e51-9e71-01d55e2bff36\\\/translations\",\"https:\\\/\\\/www.fitday.com\\\/fitness\\\/forums\\\/members\\\/iwellguard.html\",\"https:\\\/\\\/www.mymeetbook.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/pxhere.com\\\/en\\\/photographer-me\\\/5040798\",\"https:\\\/\\\/disqus.com\\\/by\\\/iwellguard\\\/about\\\/\",\"https:\\\/\\\/pastelink.net\\\/hjwciqwq\",\"https:\\\/\\\/pubhtml5.com\\\/homepage\\\/scjhn\\\/\",\"https:\\\/\\\/www.bitchute.com\\\/channel\\\/2O2eOKzNqujT\",\"https:\\\/\\\/audiomack.com\\\/iwellguard\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Khnum \u2013 Deus creador exipcio na roda do oleiro | iWell Guard","description":"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/","og_locale":"gl_ES","og_type":"article","og_title":"Khnum","og_description":"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.","og_url":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/","og_site_name":"iWell Guard","article_modified_time":"2026-09-07T09:41:15+00:00","og_image":[{"width":1024,"height":1536,"url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum.webp","type":"image\/webp"}],"twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/","name":"Khnum \u2013 Deus creador exipcio na roda do oleiro | iWell Guard","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum.webp","datePublished":"2026-09-07T09:38:28+00:00","dateModified":"2026-09-07T09:41:15+00:00","description":"Khnum \u00e9 o deus creador exipcio de cabeza de carneiro que modela os seres humanos na roda do oleiro. Fonte do Nilo, templo en Elefantina. Mito.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/#breadcrumb"},"inLanguage":"gl-ES","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"gl-ES","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/#primaryimage","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum.webp","contentUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/goetter_aegypten_khnum.webp","width":1024,"height":1536,"caption":"Deuses da tradici\u00f3n exipcia."},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/khnum\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Start","item":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/?page_id=194562"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Khnum"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/#website","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/","name":"iWell Guard","description":"Schutz vor dunklen Einfl\u00fcssen","publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"gl-ES"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/#organization","name":"Ittermann electronic GmbH","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"gl-ES","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png","contentUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png","width":1182,"height":237,"caption":"Ittermann electronic GmbH"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/pantip.com\/profile\/9367242","https:\/\/micro.blog\/iwellguard","https:\/\/www.diggerslist.com\/iwellguard\/about","https:\/\/skitterphoto.com\/photographers\/2870314\/iwell-guard","https:\/\/iwellguard.wordpress.com\/2026\/06\/06\/iwell-guard\/","https:\/\/hub.docker.com\/u\/iwellguard","https:\/\/www.pinterest.com\/iwellguard\/","https:\/\/bit.ly\/m\/iwellguard","https:\/\/entre-vos-mains.alsace.eu\/profiles\/iwellguard\/activity","https:\/\/gravatar.com\/reallybeded8fd34","https:\/\/naijamatta.com\/iwellguard","https:\/\/www.goodreads.com\/iwellguard","https:\/\/profile.hatena.ne.jp\/iwellguard\/","https:\/\/experiment.com\/users\/iwellguard","https:\/\/wakelet.com\/@iWellGuard82270","https:\/\/www.chordie.com\/forum\/profile.php?id=2555664","https:\/\/www.instapaper.com\/p\/17757966","https:\/\/www.mapleprimes.com\/users\/iwellguard","https:\/\/businesslistingplus.com\/profile\/iwell-guard\/","https:\/\/telegra.ph\/iWell-Guard-06-06","https:\/\/pbase.com\/iwellguard\/iwellguard","https:\/\/b.hatena.ne.jp\/iwellguard\/20260607#bookmark-4788405196491818882","https:\/\/fliphtml5.com\/home\/iwellguard","https:\/\/anyflip.com\/homepage\/cmiwl#About","https:\/\/transfur.com\/Users\/iwellguard","http:\/\/delphi.larsbo.org\/user\/iwellguard","https:\/\/jobs.lajobsportal.org\/profiles\/8380803-iwell-guard","https:\/\/md.chaosdorf.de\/s\/jfbe5SBdJD","https:\/\/www.lingvolive.com\/en-us\/profile\/9ecaeaca-ce11-4e51-9e71-01d55e2bff36\/translations","https:\/\/www.fitday.com\/fitness\/forums\/members\/iwellguard.html","https:\/\/www.mymeetbook.com\/iwellguard","https:\/\/pxhere.com\/en\/photographer-me\/5040798","https:\/\/disqus.com\/by\/iwellguard\/about\/","https:\/\/pastelink.net\/hjwciqwq","https:\/\/pubhtml5.com\/homepage\/scjhn\/","https:\/\/www.bitchute.com\/channel\/2O2eOKzNqujT","https:\/\/audiomack.com\/iwellguard"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/195037","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=195037"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/195037\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3206"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=195037"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=195037"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}