{"id":200630,"date":"2026-09-07T14:09:51","date_gmt":"2026-09-07T14:09:51","guid":{"rendered":"https:\/\/iwell-guard.com\/?page_id=200630"},"modified":"2026-09-07T14:13:09","modified_gmt":"2026-09-07T14:13:09","slug":"supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/","title":{"rendered":"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"200630\" class=\"elementor elementor-200630 elementor-2580 elementor-bc-flex-widget\" data-elementor-post-type=\"page\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-hero e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-hero\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-hl e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-hl\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-htxt e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-htxt\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-h1 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-h1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h1 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Supay, kaltegarri izpirituak, azpimundu-jauna eta Andeetako goi-lautadaren meatze-deabrua<\/h1>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-lead elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-lead\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Supay-k (kitxuaz <em>supay<\/em>, aimaraz <em>supaya<\/em>) andiar tradizioan bi gauza izendatzen ditu: kaltegarri izpiritu klase bat eta azpimundu-figura zehatz bat. Boliviako meatzaritza-eskualdean <em>Tio<\/em> bihurtu zen, Potosi eta Orurioko zilar-meatzeetako galeria-deabrua.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-pillc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-pillc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-pills elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"iwgw-supay-pills\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"iwg-pill-row\"><span class=\"iwg-klasse-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Andeak \/ Inka tradizioaren kaltegarri izpiritua.\">Kaltegarri izpiritua<\/span><a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/andeetako-kulturak-inkak-inti-pachamama-viracocha\/\" class=\"iwg-kultur-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Andeak \/ Inka tradizioaren mitologia.\">Andeak \/ Inka<\/a><span class=\"iwg-tradition-badge\" tabindex=\"0\" data-tooltip=\"Azpimundu-deabrua.\">Azpimundu-deabrua<\/span><\/div>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-tocc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-tocc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-toc elementor-toc--minimized-on-tablet elementor-widget elementor-widget-table-of-contents\" data-id=\"iwgw-supay-toc\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;headings_by_tags&quot;:[&quot;h2&quot;,&quot;h3&quot;],&quot;minimize_box&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;marker_view&quot;:&quot;bullets&quot;,&quot;no_headings_message&quot;:&quot;Orrialde honetan ez da izenbururik aurkitu.&quot;,&quot;exclude_headings_by_selector&quot;:[],&quot;icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;fas fa-circle&quot;,&quot;library&quot;:&quot;fa-solid&quot;,&quot;rendered_tag&quot;:&quot;&lt;svg class=\\&quot;e-font-icon-svg e-fas-circle\\&quot; viewBox=\\&quot;0 0 512 512\\&quot; xmlns=\\&quot;http:\\\/\\\/www.w3.org\\\/2000\\\/svg\\&quot;&gt;&lt;path d=\\&quot;M256 8C119 8 8 119 8 256s111 248 248 248 248-111 248-248S393 8 256 8z\\&quot;&gt;&lt;\\\/path&gt;&lt;\\\/svg&gt;&quot;},&quot;minimized_on&quot;:&quot;tablet&quot;,&quot;hierarchical_view&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;min_height&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;min_height_tablet&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]},&quot;min_height_mobile&quot;:{&quot;unit&quot;:&quot;px&quot;,&quot;size&quot;:&quot;&quot;,&quot;sizes&quot;:[]}}\" data-widget_type=\"table-of-contents.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__header\">\n\t\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-toc__header-title\">\n\t\t\t\tAurkibidea\t\t\t<\/h2>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__toggle-button elementor-toc__toggle-button--expand\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-controls=\"elementor-toc__iwgw-supay-toc\" aria-expanded=\"true\" aria-label=\"Open table of contents\"><svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-fas-chevron-down\" viewBox=\"0 0 448 512\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M207.029 381.476L12.686 187.132c-9.373-9.373-9.373-24.569 0-33.941l22.667-22.667c9.357-9.357 24.522-9.375 33.901-.04L224 284.505l154.745-154.021c9.379-9.335 24.544-9.317 33.901.04l22.667 22.667c9.373 9.373 9.373 24.569 0 33.941L240.971 381.476c-9.373 9.372-24.569 9.372-33.942 0z\"><\/path><\/svg><\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-toc__toggle-button elementor-toc__toggle-button--collapse\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-controls=\"elementor-toc__iwgw-supay-toc\" aria-expanded=\"true\" aria-label=\"Close table of contents\"><svg aria-hidden=\"true\" class=\"e-font-icon-svg e-fas-chevron-up\" viewBox=\"0 0 448 512\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M240.971 130.524l194.343 194.343c9.373 9.373 9.373 24.569 0 33.941l-22.667 22.667c-9.357 9.357-24.522 9.375-33.901.04L224 227.495 69.255 381.516c-9.379 9.335-24.544 9.317-33.901-.04l-22.667-22.667c-9.373-9.373-9.373-24.569 0-33.941L207.03 130.525c9.372-9.373 24.568-9.373 33.941-.001z\"><\/path><\/svg><\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div id=\"elementor-toc__iwgw-supay-toc\" class=\"elementor-toc__body\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-toc__spinner-container\">\n\t\t\t\t<svg class=\"elementor-toc__spinner eicon-animation-spin e-font-icon-svg e-eicon-loading\" aria-hidden=\"true\" viewBox=\"0 0 1000 1000\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\"><path d=\"M500 975V858C696 858 858 696 858 500S696 142 500 142 142 304 142 500H25C25 237 238 25 500 25S975 237 975 500 763 975 500 975Z\"><\/path><\/svg>\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-hr e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-hr\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-heroimg iwg-hero-image elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"iwgw-supay-heroimg\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay-683x1024.webp\" class=\"attachment-large size-large wp-image-202572\" alt=\"Supay - Andeetako-inka tradizioko izpirituak, historiko-ilustratiboa\" srcset=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay-683x1024.webp 683w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay-200x300.webp 200w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay-768x1152.webp 768w, https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp 1024w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s0 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s0\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s0h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s0h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Kokapena panteoi andetarrean<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s0c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s0c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s0t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s0t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Supay andiar erlijioaren figura sailkatzeko zaila da. <a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/inti-sinesjainkoa-inkak\/\">Inti<\/a>, <a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/viracocha-andeetako-sortzailea\/\">Viracocha<\/a> eta <a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/mama-killa-ilargi-jainkosa-inkak\/\">Mama Killa<\/a> jainko goren estatu-inperialen desberdin, Supay ez da sortzaile pertsonifikaturik ez jainko bakar argi definiturik. Kitxuazko iturri zaharrenetan gorputz gabeko izaki kaltegarrien klase bat izendatzen du, hildakoen izpirituak, gaixotasun-deabruak, gaueko oztopatzaileak, eta aldi berean, azpimunduko agintari-figura pertsonifikatu bat.<\/p><p>Espainiar misiolariek <em>supay<\/em> hitza XVI. mendetik erabili zuten deabru kristauaren (<em>diablo<\/em>) kitxuazko baliokide gisa.<\/p><p>Identifikazio horrek jatorrizko esanahia nabarmen okertu du: deabru kristaua bekatu hutsezko indar gisa ulertzen bada, supay andiar <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio bateko Jainkoaz eta sinesmenaz aritzen den ikaskuntza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologia<\/span> aurre-hispanikoan figura moralki anbibalentea zen, arriskutsua bai, baina egoeraren arabera lagungarria ere izan zitekeen, ez, inolaz ere, gaiztakeria hutsa.<\/p><p>Peruar antropologo Manuel Marzal-ek, <em>El mundo religioso de Urcos<\/em> (1971) lanean, supay\/diablo distortsioa sistematikoki azaldu zuen.<\/p><p>Erlijio-zientzien sailkapenean, Supay <em>ktonikoen zeruko izaeren<\/em> kategoria zabalean sartzen da, sakonaren, lurraren barnearen, kobazuloen eta galerien izakiak.<\/p><p>Egiturazko aldetik konparagarriak dira Hades greziarra, Hel germaniarra, Mictlantecuhtli mesoamerikarra eta, nolabait, Baron Samedi vodouarra ere. Kasu guztietan, hildakoen munduarekin eta lurpeko erreinuarekin lotutako izakiez ari gara.<\/p><p>Aipagarria da espainiarren behaketa goiztiarra: kitxuera hitz egiten zuten inkak ez zutela gaiztakeria absolutuaren kontzeptu bateratu bat ezagutzen. Polo de Ondegardo-k 1559an idatzi zuen inkak izaki kaltegarri asko ezagutzen zituztela, baina ez gaizkiaren izaera bateratu bat, deabru kristauaren gisara.<\/p><p>Behaketa hori misiolariek hasieran <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio bateko Jainkoaz eta sinesmenaz aritzen den ikaskuntza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologia<\/span> gabezia gisa interpretatu zuten, eta supay\/diablo identifikazioaren bidez konpondu zuten, prozesu bat gaur egun ere erlijio-historiaren ikerketan eztabaidagarria dena.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s1 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s1\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s1h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s1h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Izena eta etimologia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s1c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s1c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s1t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s1t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><em>Supay<\/em> kitxuazko terminoa hiztegi kolonial zaharrenetatik dokumentatuta dago. Diego Gonzalez Holguin-ek 1608an <em>demonio o sombra<\/em> esanahia ematen dio, <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Kalte edo eragin anbibalentea egotzi zaion izaki izpirituala.\" tabindex=\"0\">deabrua<\/span> edo itzala. Esanahi bikoiztasun hori adierazgarria da: <em>sombra<\/em>-k ez du itzal optikoa bakarrik esan nahi, baita bizidunei atxikitzen zaien izaki gorputz gabeko bat ere. <em>Supaykuna<\/em> plurala izaki itzaltsu horien ugaritasuna adierazten du.<\/p><p>Aimara hizkuntza-eremuan baliokidea <em>supaya<\/em> edo <em>saxra<\/em> da. Azken hori gaur egun ohikoagoa da Bolivian aimarazko herrietan, eta natura-fenomeno jakinetan (zurrunbiloak, arroka-arrakalak, kobazuloak) bizi diren kaltegarri izpirituak izendatzen ditu.<\/p><p>Kitxuera hitz egiten den herri modernoetan, <em>supay<\/em>-k esanahi-historia bereizi bat izan du.<\/p><p>Catherine Allen-ek, <em>The Hold Life Has<\/em> (2002) lanean, hiru esanahi-eremu bereizten ditu: lehenik, <em>supay<\/em> deabru kristauen izen gutxiesgarri gisa (misio-identifikazioaren zentzuan); bigarrenik, <em>supay<\/em> kaltegarri izpiritu itzaltsuen izendapen orokor gisa; hirugarrenik, <em>supay<\/em> mendi-jaun batzuen (Apu) edo arbaso-mumien (mallqui) izengoiti errespetuzko gisa, kontu handiz jokatzeko gomendioa dakartenak.<\/p><p><em>Supay<\/em>-ren eta kitxuazko <em>supay-<\/em> aditzaren (haizeak eramana izatea, eramana izatea) hurbiltasun etimologikoak zenbait hizkuntzalarik uste izatera bultzatu ditu, oinarrizko esanahia <em>haizeak eramandako <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Kalte edo eragin anbibalentea egotzi zaion gorputz gabeko izakia.\" tabindex=\"0\">izpiritua<\/span><\/em> litzatekeela, hilondoan haizeak bizidunen munduetara eramaten duen izakia.<\/p><p>Hipotesi hizkuntza-historiko hori ez dago behin betiko frogatuta, baina ongi bat dator etnografikoki behatutako supay <em>haizezko <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Kalte edo eragin anbibalentea egotzi zaion gorputz gabeko izakia.\" tabindex=\"0\">izpiritua<\/span><\/em>ren ideiarekin.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s2 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s2\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s2h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s2h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Deskribapena eta ikonografia<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s2c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s2c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s2t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s2t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Kroniketan lehenetan, Supay itxurarik gabeko izaki gisa deskribatzen da, ikusezina eta iheskorra, biziei loaldian, gaixotasunean edo gauean eraso egiten diena. Hutsune ikonografiko hori andetar sinesmen zaharraren ezaugarri tipikoa da izaki kaltegarrien inguruan: ez ziren itxura jakinaren bidez irudikatzen, presentzia ikusezin gisa beldurtzen ziren baizik.<\/p><p>Espainiar misioarekin eta kristau deabruarekin identifikatzearekin, ikonografia erabat aldatu zen. Kuzko eta Potosiko garaiko koloniako margolaritzan, Supay gero eta gehiago Europako deabru-itxuraz agertzen da: adarrak dituela, buztan luzea, ahuntz-hankak, eta batzuetan sufre-lurrunez inguratuta.<\/p><p><em>San Migel arkanjeluaren garaipena<\/em> izeneko margolan ezagunak (Kuzkoko eskola, XVII. mendea) horrelako Supay ugari erakusten ditu artzapezpikuaren oinen azpian.<\/p><p>Boliviako meatzaritza eskualdean, XVII. mendetik aurrera Tio izeneko ikonografia berezi bat garatu da: buztinezko gizon-figurak, urrezko begiak, adar dituen burua, tabako-zigarro bat ahoan eta falo zutik nabarmena, lurraren emankortasunaren adierazgarri, zeinak zilarra ekartzen duen.<\/p><p>Tio figura horiek gaur egun ere Potosi-Oruro eskualdeko meategi ia guztietan aurkitzen dira. June Nashek zehatz-mehatz dokumentatu zituen <em>We Eat the Mines and the Mines Eat Us<\/em> (1979) lanean.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s3 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s3\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s3h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s3h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Kondaira mitologikoak<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s3c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s3c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s3t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s3t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Supayren inguruko <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jakintza eta kontakizunak belaunaldiz belaunaldi transmititzea.\" tabindex=\"0\">tradizioa<\/span> zatikatuta dago. Huarochiri eskuizkribuan (K. 1608 inguru) hainbat supay izaki agertzen dira heroi-izaeren aurkariak modura; gehienetan azpikeriaz garaitzen dira edo erritu-ekintzen bidez uxatzen dira.<\/p><p>Cristobal de Albornozek bere <em>Instruccion para descubrir todas las guacas<\/em> lanean (K. 1581 inguru) supay klase ezberdinak deskribatzen ditu, tartean <em>aya supay<\/em> (hildakoen espirituak), <em>chuqui supay<\/em> (lantza-espirituak, hau da, gudari-deabruak) eta <em>llocsi supay<\/em> (agertzen direnak, hau da, ibiltari mamuak).<\/p><p>Kitxua hizkuntzako herrietako kontakizunetan sarritan agertzen den topikoa <em>condenado<\/em> (madarikatua) da: odolkeria, hilketa edo bestelako delitu larriengatik beste munduan sarrerarik aurkitzen ez duen arima hilak, Supay ibiltari gisa dabilena.<\/p><p>Condenado horiek batez ere goi-lurraldeetan zehar ibiltzen dira gauez, bidaiariei lagun tristea baina beldurgarria bezala agertzen zaizkie, eta biziak heriotzara eramaten saiatzen dira. Catherine Allen-ek Sonqo herriarentzat horrelako condenado kontakizun ugari jaso zituen.<\/p><p>Boliviar Andeetako meatzaritza-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Kultura bateko jainko-kontakizun tradizionalen multzoa.\" tabindex=\"0\">mitologian<\/span>, Supay\/Tio zilar-baliabideen jaun gisa agertzen da. Kontakizun nagusi batek deskribatzen du nola lehen meatzariak Tio-estatua bat aurkitu eta hari galdetu zion: Tio-k zilar oparoa zin egin zuen, baina truke koka, pattarra eta tarteka giza bizitza bat ere eskatzen zuen.<\/p><p>Kontakizun hori kondaira izan arren, meategietan izaten den istripu-arrisku errealari erantzun oso zehatza ematen dio, Tio-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainko edo izaki sakratu baten aldeko debozio-ekintzen multzoa.\" tabindex=\"0\">kultuaren<\/span> bitartez erritu bidez lantzen dena.<\/p><p>Kontakizun-klase garrantzitsu bat <em>pishtaco<\/em> izakiei dagokie, Supay-rekin ahaidetasun berezia duten izakiei, Andeetako herri berrienetan arreta bereziaz aztertutakoak. Pishtaco-ak larru zuriko izakiak dira, gantza xurgatzen dutenak, eta beren <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainkotasun bati eskerrak emateko, eskatzeko edo gurtzeko egiten den oparia.\" tabindex=\"0\">biktimen<\/span> gantza makina industrialetan sartzen dutela sinesten da.<\/p><p>Kontakizun hori XVI. mendearen amaieratik dago dokumentatuta, eta aldaketa ekonomiko oro bizitzen den bakoitzean berpiztu egiten da. Mary Weismantel-ek <em>Cholas and Pishtacos<\/em> lanean (2001) erakutsi zuen nola kontakizun horrek biztanleria indigenaren eta indigena ez diren botereen arteko tentsio estrukturalak erlijio-bidez lantzen dituen.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s4 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s4\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s4h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s4h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Kultua eta meategiko erritua<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s4c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s4c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s4t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s4t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Inken garaiko Supay-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainko edo izaki sakratu baten aldeko debozio-ekintzen multzoa.\" tabindex=\"0\">kultua<\/span> forma negatiboan bakarrik existitzen zen: Supay-ak ez ziren gurtu beharreko jainkotasunak, kaltea erritu bidezko neurriekin uxatu behar zen izakiak baizik.<\/p><p>Adibide garrantzitsuena Kuzkoko urteroko <em>Citua<\/em> garbiketa-jaia da (irailean), non gudariek zuziak eskuan hartuta hiritik zehar joan, gaixotasun guztiak, ezagutzen ziren supay izaki guztiak eta hiriko oztopo guztiak uxatzen zituzten, sinbolikoki lau haizeetara isurita.<\/p><p>XVII. mendetik aurrera, Boliviako meatzaritza-eskualdeetan Tio-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainko edo izaki sakratu baten aldeko debozio-ekintzen multzoa.\" tabindex=\"0\">kultu<\/span> berezi bat sortu zen, uxapena baino askoz haratago doana, meategiko deabruarekiko harreman aktiboa zaintzeraino.<\/p><p>Meatzariek asteartero eta ostiralero opariak eskaintzen dizkiote Tio-ri: koka-hostoak ipurdi gainean uzten dituzte, pattarra ahoan isuriz, zigarro pizturik ahoan sartuz, eta zilarra askatzeko eta meategiak seguru mantentzeko eskatuz.<\/p><p>Gailurra Oruroko urteroko <em>Carnaval Minero<\/em> (Meatzarien Ihauteria) da, 2001etik UNESCOren Gizateriaren Ondare gisa aitortua.<\/p><p>Erdigunean <em>Diablada<\/em> dantza dago, Tio-k San Migel arkanjeluaren aurka jasandako galera irudikatzen duena, hispaurreko Supay-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio baten jainkoari eta sinesmenei buruzko jakintza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologiaren<\/span> eta doktrina katoliko demoniakoaren nahasketa koreografikoa. Oruroko ihauterietako maskara zilar-koloreko deabru famatuak, aldi berean, arte-historiako eta erlijio-historiako fenomenoa dira.<\/p><p>Potosiko meatzaritza-eskualdea, 1545ean zilar-baliabideak aurkitu zirenetik, koloniaren ekonomiaren erdigunea izan zen. Potosi hiria XVII. mendean munduko hiri handienetako bat bihurtu zen, 160.000 biztanle baino gehiagorekin.<\/p><p>Mita meatzari indigenen artean izandako hildako kopuru izugarriak, milaka meatzari urtero merkurio-pozoituz, istripuz eta neke fisikoz hilez, Tio-<span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio baten jainkoari eta sinesmenei buruzko jakintza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologiari<\/span> odolezko oinarri bat eman zioten, gaur egun ere Oruro-Boliviako ihauteri-kontakizunetan presente dagoena.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s5 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s5\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s5h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s5h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Babes-praktika eta babes magikoa<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s5c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s5c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s5t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s5t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Supayen aurkako babes-praktika andetar herri-erlijioaren kapitulurik aberatsenetako bat da. Catherine Allenek, Joseph Bastienek eta Olivia Harrisek beren lan etnografikoetan herrixketako praktika hori sistematikoki deskribatu dute.<\/p><p>Oinarrizko babes-bitartekoen artean daude: haur txikiei bereziki eskumuturrean artile gorriko haria jartzea, etxeko sarrerako atearen gainean gurutze-konbinazio txiki bat kokatzea, etxea eukalipto- eta muna-hostoekin (goi-lautadako basa-menda mota bat) intzentsatzea, eta lepoan berakatza edo rutan belarraren zatiak eramatea. Praktika horiek zehatz-mehatz sinkretikoak dira, europar herri-medikuntzako tradizioek eraginda.<\/p><p><em>almas en pena<\/em> (nekeko arimak) eta <em>condenados<\/em> deiturikoei buruzko babes-praktika bereziki nabarmena da: Arimen Egunean (azaroaren 1a\/2a) hildakoentzako otoruntza erritualki behar bezala prestatzen ez duenak arriskatzen du bere arbaso hildakoak supay gisa itzultzea.<\/p><p><em>Todos Santos<\/em> jaietako janari-praktika xehatua, berariaz egindako ogi-figuratxoekin (<em>t&#8217;antawawas<\/em>), choclo-arekin, artoz eginiko gozokiekin eta koka-hostoekin, aldi berean hildakoen omenaldia da eta gaizki tratatutako izpirituen mendekutik babesteko praktika.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s6 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s6\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s6h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s6h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Antzekotasunak beste kultura batzuetan<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s6c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s6c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s6t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s6t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Supay\/Tio konstelazioak arreta handia jaso du zientzia-literaturan, <em>alderantzikatze erlijiosoaren<\/em> fenomenoaren adibide bikaina delako: berez izugarrikeria eragiten duen figura bat meatzaritzako praktikan aktiboki zaindutako harreman bihurtzen da, biziraupen-egoera ekonomikoak gaiztakeriarekiko hurbilpen instrumentala behartzen duelako.<\/p><p>Fenomeno paralelo estrukturalak aurki daitezke mesoamerikako Tlazolteotl eta Mictlantecuhtli <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio baten Jainkoari eta sinesmenari buruzko irakaskuntza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologian<\/span>, mendebaldeko Asiako Lilith tradizioan (batzuetan izpiritu kaltegarria, bestetan babes-izpiritua izan daitekeena), eta afrikako Eshu <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio baten Jainkoari eta sinesmenari buruzko irakaskuntza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologian<\/span>. June Nashek Bolivar Tio <em>We Eat the Mines<\/em> (1979) lanean esplizituki <em>working-class theology<\/em> baten adibide gisa deskribatu zuen, marxistikoki eta erlijio-etnologikoki batera irakur daitekeena.<\/p><p>Andetar eremuari berariazkoa zaio Supay\/Tio konplexuaren eta <a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/pachamama-lur-ama-andeak\/\">Pachamama<\/a> konplexuaren nahasketa. Bolivarko meategietan, Tio eta Pachamama bikote osagarritzat hartzen dira: Tio galeriaren barnean, Pachamama kanpoan, galeriaren sarreran. Osagarritasun hori andetar <em>yanantin<\/em> printzipio orokorrari dagokio, bikote bikoitzen printzipioari.<\/p><p>Paralelismo garrantzitsu bat judu <em>Lilith<\/em> tradizioan aurkitzen da, hori ere kaltegarria den izpiritu eta, kasu batzuetan, bitartekari eskuragarri gertatzen den bi-aurpegiko figura izanik.<\/p><p>Japoniako <em>oni<\/em> kontzeptua ere ahaidea da, oni izakiak ere ez baitira moralki soilki gaiztotzat aurkezten, baizik eta anbibalentetzat. Hala ere, antzekotasun estruktural horiek ez lukete tipologikoki parekatzera bultzatu behar: tradizio bakoitzaren berezitasun historiko-kulturala funtsezkoa izaten jarraitzen du.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s7 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s7\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s7h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s7h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Gaur egungo harrera eta ikerketa<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s7c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s7c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s7t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s7t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Bolivarko meategien Tio <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainko edo izate sakratu bati eskainitako gurtza-ekintzen multzoa.\" tabindex=\"0\">kultua<\/span> gaur egun munduko praktika-konplexu erlijiosorik hobeto behatuetako bat da. June Nashen (1979), Tristan Platten (1983), Pascale Absiren (2005) eta meatzaritza-etnologo frantses Tristan Platten lanek kultuaren jarraitutasunak eta aldaketak zehatz-mehatz deskribatu dituzte espainiar kolonizazio-garaitik.<\/p><p>Nabarmena da Supay kristau deabruarekin identifikatzeko historia: hasieran itzalezko samarra eta moralki anbibalentea zen izpiritu-konplexu bat espainiar misio-estrategiaren bidez anti-jainko nabarmen bihurtu zen, eta paradoxikoki, meatzaritza-praktikan berriz ere elkarrekikotasunean oinarritutako <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainko bati esker ona, eskaria edo gurtza adierazteko emandako oparia.\" tabindex=\"0\">opari<\/span>-harreman baten hartzaile-figura bihurtu zen.<\/p><p>Bihurgune ironiko hori kolonia-baldintzapean indigenen kulturek erakusten duten <em>religious creativity<\/em>-aren adibide klasikoa da.<\/p><p>Ikuspegi zientifikotik, Supay\/Tio garrantzitsua da indigenen izpiritu kaltegarriak kristau deabruarekin sinplistaki identifikatzeari kontra egiteko oroigarri gisa. Kolonia-jatorriko <em>diablo<\/em> kategoriak supay konplexuaren berezko anbibalentzia morala andetarra estaltzen du, eta horrek analisi zientifikorako baliogabe egiten du. iWell Guard testuinguruak aurkikuntza hori historikoki deskribatzen du, ez eraginkortasun-promesa gisa.<\/p><p>Ikerketa berriak, gainera, Supay konplexua justizia-kontzeptu indigenen galderarekin lotzen dute. Zuzenbide-sistema estataleko aparatu tradizionala huts egiten duen tokietan, herrixketan supay-condenado ideiak orekagailu moral gisa balio du: erru bat bere gain hartu duena, heriotzan supay ibiltari gisa itzuliko da eta bere zigor propioa beteko du.<\/p><p>Supay <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Erlijio baten Jainkoari eta sinesmenari buruzko irakaskuntza zientifikoa.\" tabindex=\"0\">teologiaren<\/span> dimentsio etiko hori Allenek, Bastienek eta Salomonek beren lanetan quechua-aimara erlijiotasunaren <em>moral ecology<\/em> gisa deskribatu dute.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s8 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-s8\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s8h elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-s8h\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Literatura eta iturriak<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s8c e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-s8c\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-s8t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-s8t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Ondorengo aukeraketak Andeetako erdiko eremuko supay\/Tio tradizioari buruzko funtsezko lanak zerrendatzen ditu, bereziki Bolivarko meatzaritza-etnografiari lotutakoak.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp290cce30 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cp290cce30\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp268756bf elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"cp268756bf\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Supay, kolonia aurreko ideia eta kristau berrinterpretazioaren artean<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2e5496e8 e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"cp2e5496e8\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2761718f elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"cp2761718f\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><em>Supay<\/em> hitza espainiar kolonizazioak esanahia funtsean aldatu zioten hitzen artean dago.<\/p><p>Quechuazko lehen hiztegietan, esaterako Domingo de Santo Tom\u00e1sen <em>Lexicon<\/em>-en (1560) eta Diego Gonz\u00e1lez Holgu\u00ednen hiztegian (1608), <em>supay<\/em> heriotzaren eta azpiko munduaren esparruarekin lotutako <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Munduan eragina duela ulertzen zaion gorpuzgabeko izakia.\" tabindex=\"0\">espiritu<\/span> edo itzal-izaki gisa agertzen da.<\/p><p>Ez dago ziurtatzerik kolonizazio aurreko garaian balorazio moral argi negatiborik izan zuenik.<\/p><p>Hala ere, misiolari kristauek <em>supay<\/em> etengabe deabru eta <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Kaltegarri edo ambiguo eragina egozten zaion izaki espirituala.\" tabindex=\"0\">deabrukume<\/span> hitzekin itzuli zuten. Horrela, Andeetako mundu anbiguoko izaki bat, gaizkia kristauaren figura bihurtu zen. Baliokidetza hori jada Limako Hirugarren Kontzilioak 1583tik aurrera quechuaz eta aimaraz argitaratutako katiximetan aurkitzen da.<\/p><p>Ikerketak, besteak beste Sabine MacCormack eta Gerald Taylorren lanek, azaldu dute testu kolonialek horrela lehendik existitzen ez zen kategoria bat sortu zutela.<\/p><p>Andeetako biztanleria birformulazio hori zenbait kasutan onartu, eta beste batzuetan bazterrera utzi zuenez, irudia are konplexuagoa da. Lurpeko esparrua aberastasunarekin eta meategiekin lotuta geratu zen sinesmenean, eta horrela <em>supay<\/em> aldi berean meategien jaun bihurtu zen.<\/p><p>Lur azpiko jaunaren figurak, <em>t\u00edo<\/em> izenekoak, gaur egun ere Potos\u00edn eta beste meategi-guneetan meatzariek opariak eskaintzen dizkiote, ildo horretan kokatzen da.<\/p><p>Ez da deabru kristau soil bat, izaki bat baizik, mendiaren altxorren jabe delako harekin topo egin behar dena. Anbibalentzia antzekoa erakusten du <a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/pachamama-lur-ama-andeak\/\">Pachamama<\/a>rekiko jokabideak, honi ere opariak eskaintzen zaizkiolako.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2745eaad e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cp2745eaad\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2c1826c6 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"cp2c1826c6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Diablada eta deabruen dantza<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2d0b1363 e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"cp2d0b1363\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2f6bbec7 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"cp2f6bbec7\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Gaur egun oraindik bizirik dagoen testuinguru bat, non Supay sinesmena ikusgai geratzen den, <em>Diablada<\/em> da, deabruen dantza, batez ere Boliviako Oruroko Carnaval-arekin lotua.<\/p><p>Jai honetan, XVIII. mendean bere gaur egungo oinarrizko forman jasota dagoena, dantzari taldeek deabru-maskara ikusgarriak jantzita hiria zeharkatzen dute. Maskaradunek <em>supay<\/em> izakiz osatutako armada bat irudikatzen dute, azkenean Migel arkanjeluaren figurak sinbolikoki garaitua.<\/p><p>Interpretazio zientifikoak <em>Diablada<\/em>n bi geruzaren batasuna ikusten du. Kanpoko forma ongiaren gaizkia gainditzeko eskema kristauari jarraitzen dio, espainiar misio-antzezlanek hedatu zuten moduan.<\/p><p>Aldi berean, lurpeko lotura mantentzen da: Oruro meatzaritza-hiria zen, eta erromesaldi zentralaren <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Leku sakratu txiki bat edo debozio gunea.\" tabindex=\"0\">santutegia<\/span>, Socav\u00f3n amabirjinarena, hau da, galeriaren amabirjina, meategi-galeria baten sarreran dago. Dantza amabirjinari eskaintzen zaio, baina meategien jaunarena den lekuan gauzatzen da.<\/p><p>Thomas Abercrombie bezalako ikertzaileek azpimarratu dute parte-hartzaileek beraiek anbiguotasun hori era ezberdinetan interpretatzen dutela. Batzuentzat dantza penitentzia bat da, besteentzat mendiarekiko betebehar bat. UNESCOk 2001ean Oruroko Carnaval-a Ondare Ez-materialaren zerrendan sartu zuen, eta horrek homogeneizazio eta merkaturatze handiagoa ekarri zuen.<\/p><p>Ikerketek adierazten dute turismo-balorazioak esanahi erritual hori zenbaitetan gainjartzen duela, erabat ordezkatu gabe ordea. <em>Diablada<\/em>, ondorioz, ondo dokumentatutako adibidea da, nola figura kolonialki birformulatu bat jai publiko batean bizirik dirauen eta esanahi berriak hartzen dituen erakusteko.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp24212341 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cp24212341\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp2406cb69 elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"cp2406cb69\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Goiko eta azpiko munduaren dualitateari buruzko ikerketa-eztabaida<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp20d2c88b e-flex e-con-boxed e-con e-child\" data-id=\"cp20d2c88b\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cp20a30241 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"cp20a30241\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Andeen ikerketan eztabaidatutako galdera bat <em>supay<\/em>ren eta munduaren kolonizazio aurreko eredu ustezko batekiko harremana da.<\/p><p>Zenbait interpretaziok Andeen kosmologia hiru esparrutan antolatzen dute: goiko mundu bat, bizidunen erdiko mundu bat, eta lurraren barrualdearekin eta hildakoekin lotutako azpiko mundu bat. Ikuspegi horretan, <em>supay<\/em> azpiko munduaren biztanle edo jaun gisa ulertzen da.<\/p><p>Ikerketan ez dago adostasunik hiru geruzako eredu hori zenbateraino zaharra eta hedatua izan zen benetan. Bruce Mannheim bezalako kritikariek azpimarratu dute berreraikitzeko erabiltzen diren iturriak ia denak kolonialak direla, eta jada zeru, lur eta infernuari buruzko ideia kristauak izan ditzaketela.<\/p><p>Arriskua dago eskema kristau bat kolonizazio aurreko garaian atzera projektatzeko, eta gero indigena berezko ondare gisa aurkezteko.<\/p><p>Beste ikertzaile batzuek, esaterako Huarochir\u00ed eskuizkribuei buruzko lanen esparruan (1600 inguruan quechuaz jasotako tokiko tradizioen bilduma bat), lurpeko esparruaren kolonizazio aurreko esanahi baten aztarnak ikusten dituzte, nahiz eta hau kristau infernu kontzeptuari erantzuten ez zion. <em>Supay<\/em>, beraz, hasieran hildakoen esparruaren izaki neutro edo anbiguo bat izango zen.<\/p><p>Eztabaida ez dago itxita, oinarrizko zailtasun batean oinarritzen delako: Andeen kolonizazio aurreko erlijioa ia guztiz testu kolonialetatik ondorioztatzeko zailtasuna. Hortik ondorioztatzen da errepresentazio serio batean zuhurtasunez jokatu behar dela: ziurtzat jo daitekeena garai kolonialean gertatutako esanahi-aldaketa da, ez emaitza zehatza kolonizazio aurreko garaian.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-lit e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-lit\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-lith elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-lith\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Bibliografia (aukeraketa)<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-litc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-litc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-litt elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-litt\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<ul><li>June Nash: <em>We Eat the Mines and the Mines Eat Us<\/em> (1979)<\/li><li>Tristan Platt: <em>Estado boliviano y ayllu andino<\/em> (1982)<\/li><li>Pascale Absi: <em>Les ministres du diable<\/em> (2005)<\/li><li>Catherine Allen: <em>The Hold Life Has<\/em> (2002)<\/li><li>Manuel Marzal: <em>El mundo religioso de Urcos<\/em> (1971)<\/li><li>Cristobal de Albornoz: <em>Instruccion para descubrir todas las guacas<\/em> (ca. 1581)<\/li><\/ul>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgkw2-add-supay e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgkw2-add-supay\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgkw2-add-supay-t elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgkw2-add-supay-t\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p>Supay <em>Andeetako<\/em> erlijio-historian <em>azpiko munduaren jaun<\/em> gisa eta aldi berean <em>meategien deabrukume<\/em> gisa ulertzen da, Potos\u00edn kolonial garaiko zilar meategietan meatzariek <span class=\"iwg-fachbegriff\" data-tooltip=\"Jainkotasun bati eskaintzen zaion opari bat, esker ona, eskaera edo gurtza adierazteko.\" tabindex=\"0\">opariak<\/span> eskaintzen zizkioten meategi-eroriak eta gaixotasunak saihesteko.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-kwd e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-kwd\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-kwdc e-con-full e-flex e-con e-child\" data-id=\"iwgw-supay-kwdc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-kwdt elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-kwdt\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><em>Gako-hitz lotuak: Supay Saxra Tio Condenado Citua Diablada Oruro Potosi Aya Supay Tantawawa.<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-cc e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-cc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" id=\"iwg-cc-supay\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-ccinner e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-ccinner\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-cch elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"iwgw-supay-cch\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">iWell Guard eta babes-tradizioak<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-cct elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-cct\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div data-nosnippet=\"true\"><p>iWell Guard-ek janzteko babes-objektuen tradizio kulturalarekin lotura egiten du, <a href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/andeetako-kulturak-inkak-inti-pachamama-viracocha\/\">Andeak \/ Inka<\/a> tradizioaren eta munduko beste hainbat kulturen bidetik. 41 maila, urre naturala, platinoa, zilarra, Alemanian egina. 30 eguneko itzultze-eskubidea.<\/p><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-ccb iwg-cc-button iwg-cc-cta-2026-05-13 elementor-widget elementor-widget-jet-button\" data-id=\"iwgw-supay-ccb\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"jet-button.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-jet-button jet-elements\"><div class=\"jet-button__container\"><a class=\"jet-button__instance jet-button__instance--icon-left hover-effect-1\" href=\"\/ueber-iwell-guard\/?utm_source=iwell-guard.com&amp;utm_medium=info-box&amp;utm_campaign=wesen-tradition\"><div class=\"jet-button__plane jet-button__plane-normal\"><\/div><div class=\"jet-button__plane jet-button__plane-hover\"><\/div><div class=\"jet-button__state jet-button__state-normal\"><span class=\"jet-button__label\">iWell Guard-i buruz gehiago<\/span><\/div><div class=\"jet-button__state jet-button__state-hover\"><span class=\"jet-button__label\">iWell Guard-i buruz gehiago<\/span><\/div><\/a><\/div><\/div><style>.elementor-element.elementor-element-iwgw-supay-ccb .jet-button__instance{width:320px;height:56px;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-supay-ccb .jet-button__state-normal .jet-button__label{text-align:center;margin:0px 0px 0px 0px;color:#1a1b20;font-family:Montserrat,sans-serif;font-size:13px;font-weight:400;letter-spacing:4px;line-height:1.714em;text-transform:uppercase;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-supay-ccb .jet-button__state-hover .jet-button__label{text-align:center;margin:0px 0px 0px 0px;color:#FECC76;font-family:Montserrat,sans-serif;font-size:13px;font-weight:400;letter-spacing:4px;line-height:1.714em;text-transform:uppercase;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-supay-ccb .jet-button__plane-normal{background-color:#FECC76;border-style:solid;border-color:#C99540;border-width:2px 2px 2px 2px;}.elementor-element.elementor-element-iwgw-supay-ccb .jet-button__plane-hover{background-color:rgba(0,0,0,0.55);border-style:solid;border-color:#FECC76;border-width:2px 2px 2px 2px;}<\/style>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-ccd elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"iwgw-supay-ccd\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<div data-nosnippet=\"true\"><p style=\"text-align:center;font-size:13px;opacity:0.7;margin-top:14px\" data-nosnippet=\"true\">Esperientzia pertsonalak desberdinak izan daitezke. Ez da produktu mediko bat. Ez da sendatze-agindurik.<\/p><\/div>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-disc e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"iwgw-supay-disc\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-iwgw-supay-discw elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"iwgw-supay-discw\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t\t<footer data-nosnippet=\"true\" class=\"iwg-disclaimer-block\"><p data-nosnippet=\"true\">iWell Guard <strong>ez da produktu medikorik<\/strong> eta ez du ordezkatzen medikuen edo psikoterapeuten tratamendurik. Erlijio-zientzien edukiak kultura-historiaren araberako kokapena dira, ez praktika espiritual baterako gomendioa.<\/p><\/footer>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":3,"featured_media":2675,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"elementor_header_footer","meta":{"_yoast_wpseo_focuskw":"Supay Andeak kaltegarri izpiritua","_yoast_wpseo_title":"Supay \u2013 Andeetako azpimundu-jauna eta kaltegarri izpiritua","_yoast_wpseo_metadesc":"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.","_yoast_wpseo_meta-robots-noindex":"","_yoast_wpseo_canonical":"","_angie_page":false,"gefaehrdungsstufe":"4","wesen_kultur":"anden-inka","wesen_klasse":"geister","footnotes":""},"categories":[],"class_list":["post-200630","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v27.7 (Yoast SEO v28.3) - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-premium-wordpress\/ -->\n<title>Supay \u2013 Andeetako azpimundu-jauna eta kaltegarri izpiritua<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"iWell Guard\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-09-07T14:13:09+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1536\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/webp\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/\",\"name\":\"Supay \u2013 Andeetako azpimundu-jauna eta kaltegarri izpiritua\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/geister_anden-inka_supay.webp\",\"datePublished\":\"2026-09-07T14:09:51+00:00\",\"dateModified\":\"2026-09-07T14:13:09+00:00\",\"description\":\"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/geister_anden-inka_supay.webp\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/geister_anden-inka_supay.webp\",\"width\":1024,\"height\":1536,\"caption\":\"Ande-inka tradizioko izpirituak.\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Start\",\"item\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/?page_id=200284\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/\",\"name\":\"iWell Guard\",\"description\":\"Schutz vor dunklen Einfl\u00fcssen\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Ittermann electronic GmbH\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png\",\"width\":1182,\"height\":237,\"caption\":\"Ittermann electronic GmbH\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/pantip.com\\\/profile\\\/9367242\",\"https:\\\/\\\/micro.blog\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.diggerslist.com\\\/iwellguard\\\/about\",\"https:\\\/\\\/skitterphoto.com\\\/photographers\\\/2870314\\\/iwell-guard\",\"https:\\\/\\\/iwellguard.wordpress.com\\\/2026\\\/06\\\/06\\\/iwell-guard\\\/\",\"https:\\\/\\\/hub.docker.com\\\/u\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.pinterest.com\\\/iwellguard\\\/\",\"https:\\\/\\\/bit.ly\\\/m\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/entre-vos-mains.alsace.eu\\\/profiles\\\/iwellguard\\\/activity\",\"https:\\\/\\\/gravatar.com\\\/reallybeded8fd34\",\"https:\\\/\\\/naijamatta.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/www.goodreads.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/profile.hatena.ne.jp\\\/iwellguard\\\/\",\"https:\\\/\\\/experiment.com\\\/users\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/wakelet.com\\\/@iWellGuard82270\",\"https:\\\/\\\/www.chordie.com\\\/forum\\\/profile.php?id=2555664\",\"https:\\\/\\\/www.instapaper.com\\\/p\\\/17757966\",\"https:\\\/\\\/www.mapleprimes.com\\\/users\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/businesslistingplus.com\\\/profile\\\/iwell-guard\\\/\",\"https:\\\/\\\/telegra.ph\\\/iWell-Guard-06-06\",\"https:\\\/\\\/pbase.com\\\/iwellguard\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/b.hatena.ne.jp\\\/iwellguard\\\/20260607#bookmark-4788405196491818882\",\"https:\\\/\\\/fliphtml5.com\\\/home\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/anyflip.com\\\/homepage\\\/cmiwl#About\",\"https:\\\/\\\/transfur.com\\\/Users\\\/iwellguard\",\"http:\\\/\\\/delphi.larsbo.org\\\/user\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/jobs.lajobsportal.org\\\/profiles\\\/8380803-iwell-guard\",\"https:\\\/\\\/md.chaosdorf.de\\\/s\\\/jfbe5SBdJD\",\"https:\\\/\\\/www.lingvolive.com\\\/en-us\\\/profile\\\/9ecaeaca-ce11-4e51-9e71-01d55e2bff36\\\/translations\",\"https:\\\/\\\/www.fitday.com\\\/fitness\\\/forums\\\/members\\\/iwellguard.html\",\"https:\\\/\\\/www.mymeetbook.com\\\/iwellguard\",\"https:\\\/\\\/pxhere.com\\\/en\\\/photographer-me\\\/5040798\",\"https:\\\/\\\/disqus.com\\\/by\\\/iwellguard\\\/about\\\/\",\"https:\\\/\\\/pastelink.net\\\/hjwciqwq\",\"https:\\\/\\\/pubhtml5.com\\\/homepage\\\/scjhn\\\/\",\"https:\\\/\\\/www.bitchute.com\\\/channel\\\/2O2eOKzNqujT\",\"https:\\\/\\\/audiomack.com\\\/iwellguard\"]},{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Ralf Ittermann\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f\"},\"headline\":\"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna\",\"datePublished\":\"2026-09-07T14:09:51+00:00\",\"dateModified\":\"2026-09-07T14:13:09+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/eu\\\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/iwell-guard.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/geister_anden-inka_supay.webp\",\"inLanguage\":\"eu\",\"description\":\"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Supay \u2013 Andeetako azpimundu-jauna eta kaltegarri izpiritua","description":"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna","og_description":"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.","og_url":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/","og_site_name":"iWell Guard","article_modified_time":"2026-09-07T14:13:09+00:00","og_image":[{"width":1024,"height":1536,"url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp","type":"image\/webp"}],"twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/"},"author":{"name":"Ralf Ittermann","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#\/schema\/person\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f"},"headline":"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna","datePublished":"2026-09-07T14:09:51+00:00","dateModified":"2026-09-07T14:13:09+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/"},"publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp","inLanguage":"eu","description":"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen."},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/","name":"Supay \u2013 Andeetako azpimundu-jauna eta kaltegarri izpiritua","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp","datePublished":"2026-09-07T14:09:51+00:00","dateModified":"2026-09-07T14:13:09+00:00","description":"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#primaryimage","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp","contentUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp","width":1024,"height":1536,"caption":"Ande-inka tradizioko izpirituak."},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Start","item":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/?page_id=200284"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#website","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/","name":"iWell Guard","description":"Schutz vor dunklen Einfl\u00fcssen","publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#organization","name":"Ittermann electronic GmbH","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png","contentUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Ittermann-Logo-1182x237-1.png","width":1182,"height":237,"caption":"Ittermann electronic GmbH"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/pantip.com\/profile\/9367242","https:\/\/micro.blog\/iwellguard","https:\/\/www.diggerslist.com\/iwellguard\/about","https:\/\/skitterphoto.com\/photographers\/2870314\/iwell-guard","https:\/\/iwellguard.wordpress.com\/2026\/06\/06\/iwell-guard\/","https:\/\/hub.docker.com\/u\/iwellguard","https:\/\/www.pinterest.com\/iwellguard\/","https:\/\/bit.ly\/m\/iwellguard","https:\/\/entre-vos-mains.alsace.eu\/profiles\/iwellguard\/activity","https:\/\/gravatar.com\/reallybeded8fd34","https:\/\/naijamatta.com\/iwellguard","https:\/\/www.goodreads.com\/iwellguard","https:\/\/profile.hatena.ne.jp\/iwellguard\/","https:\/\/experiment.com\/users\/iwellguard","https:\/\/wakelet.com\/@iWellGuard82270","https:\/\/www.chordie.com\/forum\/profile.php?id=2555664","https:\/\/www.instapaper.com\/p\/17757966","https:\/\/www.mapleprimes.com\/users\/iwellguard","https:\/\/businesslistingplus.com\/profile\/iwell-guard\/","https:\/\/telegra.ph\/iWell-Guard-06-06","https:\/\/pbase.com\/iwellguard\/iwellguard","https:\/\/b.hatena.ne.jp\/iwellguard\/20260607#bookmark-4788405196491818882","https:\/\/fliphtml5.com\/home\/iwellguard","https:\/\/anyflip.com\/homepage\/cmiwl#About","https:\/\/transfur.com\/Users\/iwellguard","http:\/\/delphi.larsbo.org\/user\/iwellguard","https:\/\/jobs.lajobsportal.org\/profiles\/8380803-iwell-guard","https:\/\/md.chaosdorf.de\/s\/jfbe5SBdJD","https:\/\/www.lingvolive.com\/en-us\/profile\/9ecaeaca-ce11-4e51-9e71-01d55e2bff36\/translations","https:\/\/www.fitday.com\/fitness\/forums\/members\/iwellguard.html","https:\/\/www.mymeetbook.com\/iwellguard","https:\/\/pxhere.com\/en\/photographer-me\/5040798","https:\/\/disqus.com\/by\/iwellguard\/about\/","https:\/\/pastelink.net\/hjwciqwq","https:\/\/pubhtml5.com\/homepage\/scjhn\/","https:\/\/www.bitchute.com\/channel\/2O2eOKzNqujT","https:\/\/audiomack.com\/iwellguard"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#\/schema\/person\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f","name":"Ralf Ittermann","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/073c0153e350a5005b68eb752b445fea71f6b24a26da9449ad7e155e6b446c9d?s=96&d=mm&r=g","caption":"Ralf Ittermann"},"givenName":"Ralf","familyName":"Ittermann","jobTitle":"Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer und redaktioneller Verantwortlicher","url":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/author\/claude\/","description":"Ralf Ittermann ist Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer der Ittermann electronic GmbH und redaktioneller Verantwortlicher des iWell-Guard-Lexikons. Er verbindet langj\u00e4hrige Erfahrung in der Pr\u00e4zisionsfertigung mit medialer Praxis und religionsgeschichtlicher Quellenarbeit.","worksFor":{"@type":"Organization","name":"Ittermann electronic GmbH","url":"https:\/\/ittermann.de\/","address":{"@type":"PostalAddress","streetAddress":"K\u00f6hlergasse 16-18","postalCode":"99842","addressLocality":"Ruhla","addressCountry":"DE"}},"knowsAbout":["Religionsgeschichte","Mythologie","Mediale Praxis","Energetische Diagnostik","Schutzpraxis","Volksglauben","Westliche Esoterik"]},{"@type":"Article","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/"},"author":{"name":"Ralf Ittermann","@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#\/schema\/person\/ee2a27f1cac3406c7c6fb5820cb7349f"},"headline":"Supay \u2013 Andeetako kaltegarri izpirituak eta azpimundu-jauna","datePublished":"2026-09-07T14:09:51+00:00","dateModified":"2026-09-07T14:13:09+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/"},"publisher":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/supay-andeetako-kaltegarri-izpirituak\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/iwell-guard.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/geister_anden-inka_supay.webp","inLanguage":"eu","description":"Supay-k andiar tradizioan kaltegarri izpiritu talde bat eta azpimundu-jaun bat izendatzen ditu. Meatzaritza-eskualdean Potosiko Tio bihurtu zen."}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/200630","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=200630"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/200630\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=200630"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iwell-guard.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=200630"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}